مشهد: مجموعه حرم حضرت رضا (ع)

مجموعه بناهاي حضرت رضا (ع) در مشهد مقدس - که براي مسلمانان، بويژه شيعيان ايران از اهميت فراواني برخوردار است - يکي از مهمترين مجموعه بناهاي مذهبي است. اين مجموعه ي باشکوه، تقريباً 25 بناي مهم را شامل مي شود و هر يک از آنها از نظر ويژگيهاي معماري و هنري ارزش والايي دارد. احداث اين مجموعه از قرون اوليه ي اسلامي شروع شده و کار تکميل آن همچنان ادامه دارد. مهمترين بخش اين مجموعه مقبره ي حضرت رضا (ع) است؛ بقيه اين مجموعه در طول زمان شکل گرفته و کاملتر شده است. (نقشه ي 4-5 و 5-5).
مقبره ي حضرت رضا (ع) مربع شکل و اندازه ي ضلع آن ده متر است. اين مرقد باگنبد دوپوش بسيار زيبا که روکشي از طلا دارد، مظهر و سمبل مجموعه بناهاي حرم است. طبق کتيبه اي که روي صندوق قديمي مقبره وجود دارد، صندوق در سال 1022 هجري يعني زمان شاه عباس صفوي ساخته شده و کتيبه ي روي آن را هنرمند معروف، عليرضا عباسي نوشته است؛ البته صندوق فعلي قبر از سنگ مرمر است بدنه ي گنبد با کتيبه هاي متعددي تزيين شده است. اين کتيبه ها در زير و ساقه گنبد در زمان شاه عباس و شاه سليمان صفوي، به خط هنرمندان معروف آن دوره، عليرضا عباسي و محمدرضا امامي، در فاصله سالهاي 1010 تا 1086 هجري به شيوه ي ثلث با رنگ سفيد بر زمينه آبي نوشته شده است.
ازاره هاي حرم نيز باکاشيهاي زرين فام، در طرحهاي بسيار جالب تزيين شده که بر بعضي از کاشيها تاريخ 612 و 720 هجري ديده مي شود.
از ديگر بخشهاي مجموعه حرم حضرت رضا (ع)، حياط مرکزي آن است که به صحن عتيق معروف است و شکلي مستطيل و چهار ايواني دارد. هر چهار ايوان باکاشيکاري بسيار زيبا و کتيبه هاي متعدد تزيين شده است. اين ايوانهاي چهارگانه در زمان وزارت امير عليشير نوايي، در سال 872 هجري و در زمان سلسله ي صفوي، بويژه شاه عباس بنا شده است. در زمان شاه طهماسب صفوي (920 هجري) و نادرشاه افشار (1145 هجري) گلدسته اي طلا به مجموعه اضافه شده است. در ايوان جنوبي، معروف به ايوان طلا، چهار در نقره نصب گرديده که در زمان صفويه ساخته شده و با کتيبه هاي متعدد از خوشنويسان معروف چون محمدرضا امامي تزيين شده است. از ديگر واحدهاي معماري مجموعه ي حرم حضرت رضا (ع) رواقهاي معروف به دارالضيافه و دارالحفاظ است که در زمان تيموري و صفوي به مجموعه اضافه شده اند. همچنين مساجد گوهرشاد، دودر، پريزاد و ميرزا جعفر نيز جزء اين مجموعه اند که درباره ي آنها در صفحات گذشته شرح مختصري آورده شد.
مجموعه ي حرم حضرت رضا (ع)، در طول يک هزار سال، توسط هنرمندان معروف، اميران و شاهان تکميل شده است؛ براي مثال در سالهاي 1262 و 1271 ه.ق، در زمان محمدشاه قاجار صحني جديد باکاشيکاريهاي زيبا به مجموعه اضافه شد.
مجموعه ي معماري حرم حضرت رضا (ع) که شامل بناهايي متعدد و زيبا چون حرم، مسجدهاي گوهرشاد، دودر، بالاسر و پريزاد، صحن قديم و جديد، دارالسلام، دارالضيافه، دارالسرور، سقاخانه، موزه کتابخانه، توحيدخانه، حمام، گنبد معروف به حاتم خاني، گنبد معروف به الله ورديخان، آرامگاه شيخ بهايي، صحن جمهوري اسلامي و ديگر بناهاي وابسته است، در زمره ي شاهکارهاي هنري جهان شمرده مي شود. بسياري ازشاهکارهاي هنري دوره ي اسلامي، در موزه ي آستان قدس نگهداري مي شوند که متأسفانه هنوز مورد بررسي کامل قرار نگرفته اند. در باره ي اين مجموعه ي بسيار زيبا، هنوز از نظر معماري و هنرهاي وابسته و همچنين تزيينات آن، تحقيقات کامل صورت نگرفته است. سزاوار است دانشجويان درباره ي اين مجموعه ي هنري و اشياي موزه اي به تحقيق بپردازند.

مشهد: مجموع سنگ بست

مجموعه باستاني و تاريخي سنگ بست، در 30 کيلومتري شهر مشهد قرار دارد. در صدر اسلام، اين مجموعه از اعتبار و آباداني زيادي برخوردار بود، ولي با توسعه و گسترش شهر مشهد اين منطقه به فراموشي سپرده شد. گرچه هنوز بررسي و کاوشهاي باستانشناسي در اين محل باستاني انجام نشده، ولي بقاياي بازمانده از روزگاران گذشته، بويژه بناهاي قرن سوم و چهارم هجري، حکايت از اهميت و آباداني اين محل در آن زمان دارد. در عهد غزنويان، شخصي به نام ارسلان جاذب، وزير سلطان محمود بر ناحيه خراسان، طوس و سنگ بست، حکمراني داشته است. در 389 هجري در مجموعه ي سنگ بست آرامگاهي براي ارسلان جاذب بنا شد. اين آرامگاه به شکل چهار ضلعي باگنبدي برفراز آن ساخته شده است که مانند بناهاي اوايل اسلام، قابل مقايسه با بناهاي عهد ساساني است. گنبد اين آرامگاه، طرز احداث سه کنج (فيلپوش) را بخوبي نشان مي دهد. شيوه ي ايجاد اين گنبد، در گنبدهاي متعدد بعدي مانند مسجدجامع اصفهان، دروازه امام يزد، و ارسلان جاذب به کمال رسيد. داخل مقبره ي ارسلان داراي تزيينات بسيار زيبايي از آجرکاري و گچبري است. زير گنبد داخلي، کتيبه اي آجري به خط کوفي به چشم مي خورد که با نقاشي گل و گياه و رنگهاي روشن تزيين شده است. اين کتيبه که آيه 101 سوره يوسف به خط کوفي بر آن حک شده، تمام زير گنبد را در بر مي گيرد (تصوير 6-5).
از ديگر آثار باقيمانده از مجموعه ي سنگ بست، مناره اي است آجري با کتيبه اي به خط کوفي که با آجرکاري تزيين شده است. شکل مناره استوانه اي است و صدويک پله دارد.
همان طور که گفته شد تا زماني که کاوشها و بررسيهاي دقيق در محوطه سنگ بست انجام نشود، نمي توان از ديگر بناهاي وابسته به اين مجموعه اطلاعي حاصل کرد. اميد است روزي اين محوطه باستاني متعلق به قرون اوليه اسلام، مورد کاوش قرار گيرد و بناهاي مذهبي و غيرمذهبي آن شناسايي و معرفي شود.
منبع: کتاب تاريخ هنر معماري ايران در دوره ي اسلامي
/س