يکشنبه، 21 فروردين 1390
تخمین زمان مطالعه:
موارد بیشتر برای شما

غیاث الدین جمشید کاشانی

غیاث الدین جمشید کاشانی
(وف 840 / 832 ق)، ریاضیدان و منجم. در كاشان به دنیا آمد. پس از فرا گیرى دانش‏هاى زمان و انجام كارهاى نجومى در زادگاهش، به دعوت الغ‏بیگ، به سمرقند رفت و در زمره‏ى بزرگترین منجمانى درآمد كه در خدمت الغ‏بیگ به رصد و تحقیقات نجومى مشغول بودند. غیاث‏الدین به دستور او به همراه معین‏الدین كاشى مأمور بنا گذاشتن رصدخانه سمرقند شد. وى مخترع كسور اعشارى است و از دیگر كارهاى نجومى او تهیه و تدوین «زیج خاقانى»، به فارسى، است كه در آن «زیج ایلخانى» خواجه نصیرالدین طوسى را به دقت تحلیل و تصحیح و تكمیل نمود. غیاث‏الدین در سمرقند درگذشت. از آثارش: «مفتاح الحساب»، و مختصر آن «تلخیص المفتاح»، و شرح آن «تنویر المصباح فى شرح تلخیص المفتاح»؛ «سلم السماء»، در استخراج ابعاد زمین و ستارگان، كه به نظر آقا بزرگ تهرانى همان «الابعاد و الاجرام» اوست؛ «نزهه الحدائق»، در بیان طرز عمل ابزار «طبق المناطق» موسوم به «جام جمشید» كه خود براى شناخت و تقویم ابعاد ستارگان اختراع كرده بود؛ «الالحاقات العشره»، در ذیل «نزهه الحدائق»؛ «المحیطیه»، در نسبت قطر به محیط.[1] جمشید (اول) بن مسعود بن محمود بن محمد (طبیب) كاشانى ایرانى (و. حدود 790 ه.ق- ف. بیرون شهر سمرقند 832 ه.ق/ 1429 م). وى در آغاز عمر چون ذوق و استعدادى خاص براى آموختن دروس ریاضى داشت از تعقیب علم پزشكى كه پیشه‏ى خانوادگى او بود چشم پوشید و در پى علوم ریاضى رفت. پیش از غیاث‏الدین، زیج ایلخانى توسط نصیرالدین طوسى تصنیف شده بود ولى چون ناقص بود و احتیاج به تكمیل و جرح و تعدیل داشت، غیاث‏الدین مصمم گردید براى تصحیح زیج ایلخانى هیأت و ریاضى را به كمال بیاموزد. وى از كاشان همراه خواهرزاده‏ى خود معین‏الدین به سمرقند رفت و چنانكه نوشته‏اند الغ‏بیك آن دو را از كاشان به درگاه خود خواسته بود. غیاث‏الدین نتیجه‏ى اعمال رصدى را كه در كاشان براى تصحیح و رفع نقایص زیج ایلخانى انجام داده بود، در زیجى مدون ساخت و به مناسبت شهرت میرزا شاهرخ- پدر الغ‏بیك- به «خاقان» مطلق- در مقابل اشتهار تیمور به صاحبقران- آن را زیج خاقانى نام داد و به الغ‏بیك تقدیم كرد. نسخه‏اى از این زیج كه در 816 ه.ق نوشته شده اكنون در كتابخانه‏ى دیوان هند (لندن) محفوظ است. گروهى قریب به 70 تن از ریاضى‏دانان و ستاره‏شناسان در اردوگاه الغ‏بیك گرد آمده بودند. معمول چنان بود كه فضلاى تازه‏وارد را به محك امتحان مى‏آزمودند. غیاث‏الدین نیز از این آزمایش بركنار نماند و در همه‏ى امتحانات موفق شد و مورد لطف مخصوص الغ‏بیك قرار گرفت، و پس از آن غالباً در محاوره و پرسش و پاسخ میرزا بود، و پس از قاضى‏زاده كه به حكم سبقت زمانى و مرتبه‏ى استادى وى نسبت به امیرزاده بر همه كس برترى داشت، غیاث‏الدین بر دیگر دانشمندان مقدم بود. در نتیجه‏ى تشویق امیرزاده وى به اكتشافات عالى نایل آمد. در سال 818 ه.ق آلت رصدخانه‏ى تازه‏اى به نام «طبق‏المناطق» اختراع كرد، و درباره‏ى چگونگى عمل بدان و آلتى دیگر كه بیشتر به نام «لوح اتصالات» براى برخى اعمال رصدى ساخته شده بود، رساله‏اى جامع و مفید موسوم به «نزهةالحدائق» نوشت. و پس از آنكه مطالب و فواید آن را در سال 829 ه.ق تكمیل كرد، آلت «طبق‏المناطق» را به درخواست دوستان خویش، به نام خود (جمشید) به «جام جم» موسوم ساخت، ولى چنانكه خود پیش‏بینى كرده بود نام جدید بر اسم قدیم چیرگى نیافت و همان نام اول در حافظه‏ها باقى ماند. الغ‏بیك اندیشه‏ى دیرینه‏اى را كه راجع به رصد جدید كواكب داشت، در سال 823 ه.ق به موقع عمل درآورد (رصدخانه‏ى الغ‏بیكى، در ذیل فرهنگ حاضر). رصد تازه در سال 830 ه.ق. آغاز گشت و در ابتداى عمل به گفتار خود غیاث و اقرار الغ‏بیك در دیباجه‏ى زیج جدید سلطانى یا گوركانى سرپرستى و اداره‏ى رصدخانه و دستیارى میرزا در كار استخراج، با غیاث بوده است، و دیگرى با او در این افتخار شركت نداشت. همین موضوع آتش حسد را در دل فضلاى بى‏فضیلت برافروخت و عاقبت داغ جوانمرگى غیاث را بر دل یاران او گذاشت. غالباً كارهاى او مورد اعتراض و اشكالتراشى همكاران حسد پیشه بود. الغ‏بیك چون فریفته‏ى نجوم و رصد بود به سخن‏چینى و بدگویى حسودان درباره‏ى غیاث التفات نمى‏كرد ولى عاقبت تحت تأثیر بدگویى قرار گرفت و بدین سبب غیاث مورد بى‏لطفى واقع شد، به هر حال چنانكه الغ‏بیك در دیباجه‏ى زیج مى‏گوید غیاث‏الدین جمشید كه در كار رصد نخستین دستیار او بود، در همان آغاز شروع به كار درگذشت. آثار او از این قرار است: 1- زیج خاقانى فى تكمیل الزیج الایلخانى (نسخه‏ى خطى آن در دیوان هند و ایاصوفیه موجود است). 2- زیج تسهیلات. 3- سلم‏السماء (الرسالة الكمالیة) در حل اشكالى كه براى پیشینیان در ابعاد و اجرام رخ داده بود، و آن در تهران به چاپ سنگى رسیده (1306 ه.ق) 4- محیطیه (ه.م) 5- رساله‏ى وتروجیب 6- مفتاح الحساب (ه.م) 7- تلخیص المفتاح، كه ملخص مفتاح‏الحساب مذكور است. 8- نزهة الحدائق (ه.م) 9- نوادر سمرقندى و غیره (محیط طباطبائى، آموزش و پرورش. 10، شماره‏ى 3 ص 4 8 -1 ص 24 -17؛ لغ. و نیز (232.p Equatorium Planetary The Kennedy 10- رساله در شرح آلات رصد (نسخه‏ى آن در لیدن موجود است).
تبلیغات در راسخون
نظرات کاربران
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
حمله پهپادی سپاه علیه یک سامانه راداری آمریکا در پایگاه شیخ عیسی
play_arrow
حمله پهپادی سپاه علیه یک سامانه راداری آمریکا در پایگاه شیخ عیسی
تشکیل دیوار انسانی در ساحل سرخ هرمز
play_arrow
تشکیل دیوار انسانی در ساحل سرخ هرمز
سرلشکر عبداللهی: خودکفایی دفاعی مهم‌ترین درس جنگ بود
play_arrow
سرلشکر عبداللهی: خودکفایی دفاعی مهم‌ترین درس جنگ بود
سرلشکر عبداللهی: آمریکایی‌ها را تا قطب جنوب عقب می‌رانیم
play_arrow
سرلشکر عبداللهی: آمریکایی‌ها را تا قطب جنوب عقب می‌رانیم
درگذشت بازیکن ۱۶ ساله آرژانتینی پس از برخورد توپ به سر + فیلم
play_arrow
درگذشت بازیکن ۱۶ ساله آرژانتینی پس از برخورد توپ به سر + فیلم
بازدید کیم جونگ‌اون از پیست اسکی جدید در کره شمالی + فیلم
play_arrow
بازدید کیم جونگ‌اون از پیست اسکی جدید در کره شمالی + فیلم
دبیرکل ناتو: آمریکا ناچار است حضور نظامی خود در سراسر جهان را بازنگری کند + فیلم
play_arrow
دبیرکل ناتو: آمریکا ناچار است حضور نظامی خود در سراسر جهان را بازنگری کند + فیلم
تصاویر نزدیک از کشتی‌های هدف حمله سپاه در تنگه هرمز + فیلم
play_arrow
تصاویر نزدیک از کشتی‌های هدف حمله سپاه در تنگه هرمز + فیلم
تراکتورهای برقی بدون راننده در چین + فیلم
play_arrow
تراکتورهای برقی بدون راننده در چین + فیلم
گشت‌زنی قایق‌های تندروی نیروی دریایی سپاه در خلیج فارس + فیلم
play_arrow
گشت‌زنی قایق‌های تندروی نیروی دریایی سپاه در خلیج فارس + فیلم
یک نیمرو صبحانه متفاوت!
play_arrow
یک نیمرو صبحانه متفاوت!
خلاصه دیدار عراق یک - ایران یک
play_arrow
خلاصه دیدار عراق یک - ایران یک
برائت خانواده جانباختگان اتوبوس آبدانان از هنجارشکنان
play_arrow
برائت خانواده جانباختگان اتوبوس آبدانان از هنجارشکنان
پزشکیان خطاب به مدال‌آوران المپیاد: خداوکیلی دوست‌تون دارم
play_arrow
پزشکیان خطاب به مدال‌آوران المپیاد: خداوکیلی دوست‌تون دارم
سردار قریشی: دنبال تغییر رژیم جمهوری اسلامی بودند ولی الان رژیم‌های خودشان تغییر می‌کند + فیلم
play_arrow
سردار قریشی: دنبال تغییر رژیم جمهوری اسلامی بودند ولی الان رژیم‌های خودشان تغییر می‌کند + فیلم