(وف 910 ق)، فقیه، محدث، حافظ، مفسر، واعظ، صوفى، ادیب و شاعر. مشهور به ملا حسین كاشفى یا ملاحسین واعظ. در سبزوار به دنیا آمد. دوره‏ى جوانى را در آن شهر گذراند و در آنجا و نیشابور و هرات نشو و نما یافت. در زمان سلطان حسین میرزاى بایقرا در هرات و نیشابور به وعظ و ارشاد مى‏پرداخت و با صوتى خوش آیات قرآن و احادیث نبوى را با عبارات و اشارات مناسب بیان مى‏كرد. وى از ملازمان امیر على شیرنوایى بود. پس از ملاقات مولانا جامى و معاشرت با وى طریقت نقشبندیه را پذیرفت. درباره‏ى‏ى مذهب وى اختلاف است، وى را به جهت گرایش به تصوف ملازمت با امیر علیشیر نوایى و نسبت خانوادگى نزدیك به ملا عبدالرحمان جامى سنى مذهب و به جهت نگارش كتاب «روضة الشهداء» و محل رشد و تربیتش سبزوار كه از شهرهاى اهل تشیع بوده، شیعه مذهب دانسته‏اند. به هر حال وى در هرات به شیعه بودن و در سبزوار به تسنن اشتهار داشت. كاشفى در هرات درگذشت. از آثار وى: «جواهر التفسیر لتحفة الامیر»، به نام امیر علیشیر نوایى؛ «مختصر الجواهر»، تفسیرى دیگر در حدود بیست هزار سطر؛ «جامع الستین»، در تفسیر «سوره‏ى یوسف»؛ «المواهب العلیة»، معروف به «تفسیر حسینى»، به نام سلطان حسین بایقرا؛ «روضة الشهداء»، در مقاتل و ذكر مصیبت اهل‏بیت (ع) و واقعه‏ى كربلا، كه چون اهل منبر از روى این كتاب مى‏خواندند به روضه‏خوان مشهور شدند؛ «الاربعین»، در احادیث موعظه؛ «المرصد الاسنى»، در شرح اسماء اللَّه الحسنى؛ «اخلاق محسنى»؛ «مخزن الانشاء»، در فن ترسل كه براى سلطان حسین بایقرا و امیر علیشیر نوایى، در 907 ق، تألیف نموده؛ «انوار سهیلى»، در تدابیر حكم و آداب از زبان حیوانات، بازنویسى از «كلیله و دمنه» نصراللَّه منشى، كه آن را براى امیر شیخ احمد سهیلى از امراى عهد سلطان حسین بایقرا نوشت؛ «اسرار قاسمى»، در سحر و طلسمات و كیمیا؛ «بدایع الافكار فى صنایع الاشعار»، در ذكر صناعات ادبى؛ شرح «مثنوى» مولوى؛ «لب المثنوى»؛ «لب اللب مثنوى»؛ «اختیارات النجوم»، به نام «الواح القمر»؛ «السبعة الكاشفیة»، شامل هفت وسیله در علم نجوم.[1]
(بخش 1: كاشف) حسین بن على بیهقى سبزوارى واعظ ملقب به كمال‏الدین، دانشمند و واعظ معروف (ف. 906 یا 910 ه.ق) وى در علوم دینى و معارف الهى و فنون غریبه و ریاضیات و نجوم دست داشت. او در زمان سلطان حسین بایقرا در هرات و نیشابور به وعظ و ارشاد مشغول بود و با صوتى خوش و آهنگى دلكش آیات قرآنى و احادیث نبوى را با عبارات و اشارات مناسب ایراد مى‏كرد. او راست: آیینه‏ى اسكندرى به فارسى (در استخراج مطلوب و حاوى 8 جدول و 20 دایره) و آن را جام جم نیز گویند، الاختیارات یا اختیارات النجوم (حاوى یك مقدمه و یك خاتمه و دو مقاله)، اخلاق محسنى (ذیل فرهنگ حاضر)، الاربعون حدیثاً در مواعظ بنام الرسالة العلیة فى الاحادیث النبویة (این كتاب به فارسى و حاول 40 حدیث است)، اسرار قاسمى (ذیل فرهنگ حاضر)، انوار سهیلى (ذیل فرهنگ حاضر)، بدائع‏الافكار فى صناعةالاشعار، تحفةالصلوات (به پارسى)، جامع الستین (تفسیر فارسى عرفانى و ادبى و اخلاقى و تاریخى سوره‏ى یوسف)، روضةالشهداء (ه.م) سبعه‏ى كاشفیه (7 رساله در علم نجوم)، شرح مثنوى، جواهرالتفسیر لتحفةالامیر یا عروس (عروس)، اللباب المعنوى فى انتخاب المثنوى، مختصر الجواهر (مختصر جواهر التفسیر یا عروس مذكور)، مخزن‏الانشاء به پارسى، المرصد الاسنى فى شرح اسماءاللَّه الحسنى، مطلع‏الانوار، المواهب العلیة (مواهب العیله) (لغ.).