مرتضى ابن العلامه الجلیل آیت‏اللَّه العظمى حاج میرزا محمدحسن بن العالم العامل میرزا جعفر آشتیانى از مشاهیر علماء و مجتهدین و روسا حوزه علمیه مشهد مقدس بوده‏لند.
تولدش در سال 1281 قمرى روز وفات علامه انصارى شیخنا المرتضى ره صاحب فرائد و مكاسب بوده و مرحوم والدش به واسطه كثرت علاقه به استادش مرحوم شیخ وى را به نام او موسوم نموده و همت بر تربیت او گماشت تا اولیات و سطوح را فراگرفت و از محضر مرحوم والدش استفاده كافى نمود و در خدمت آن مرحوم به مكه مشرف و پس از مراجعت در نجف اشرف اقامت و از مجالس ابحاث مرحوم حاج میرزا حبیب‏اللَّه رشتى و آیت‏اللَّه حاج میرزا حسین حاج میرزا خلیل و مرحوم آخوند خراسانى بهره‏مند شده تا به مدارج عالیه اجتهاد و فقاهت رسیده و به ایران مراجعت و در تهران به تدریس و اقامه جماعت مشغول تا در سال 1340 قمرى به ارض اقدس رضوى مشرف و در آنجا به تدریس و اقامه جماعت و اصلاح امور مردم موفق و در سال 1353 قمرى به حكم اجبار به تهران و چند سالى در زاویه مقدسه حضرت عبدالعظیم حسنى (ع) مجاور تا سال 1360 ق كه مشرف به اعتاب عالیات و دو سال در كربلا به تدریس مشغول و به واسطه كسالت مزاج مراجعت به ایران و ثانیا به مشهد مقدس مشرف و به وظائف شرعى قیام تا در 24 ذى‏حجه 1365 قمرى كه به رحمت ایزدى پیوستند و در پائین مبارك حضرت رضا (ع) درب حرم مطهر مدفون گردیدند.
نگارنده گوید مرحوم علامه آشتیانى عالمى بود ربانى و فقیهى بود سبحانى و اخلاص بسیارى به اهل‏بیت عصمت علیهم‏السلام داشت و در تمام موالید ائمه و اعباد مذهبى در منزلش مجلس جشن منعقد و در وفیات آنان مجلس سوگوارى مى‏گذاشت و خود با آن كبر سن از مردم پذیرائى كرده و گاهى مدیحه‏خوانى مى‏نمود توسلش بسیار و به زیارت جامعه كبیره مداومت داشت براى او منامات و مكاشفات و نوادر آموزنده بود یكى از مناماتش مربوط به مرحوم آیت‏اللَّه حاج سید محسن صدرالعلماء بود كه در ترجمه او نگاشتم و یكى دیگر هم مربوط به خود ایشانست كه بسیار جالب است.
مكاشفه آیت‏اللَّه آشتیانى
در شهر رى در ایام اقامتش براى این بنده فرمود در مشهد مقدس كه بودم روزى حمام رفتم و خضاب كرده و خوابیدم كه خضابم رنگ بگیرد پس دیدم ملك‏الموت آمد و مرا قبض روح كرد و مردم از مردنم خبردار شدند اجتماع كرده و پس از تغسیل و تشییع آورده و دفن كردند شخصى به من گفت بیا نزد این غریب برویم من گفتم من مى‏ترسم در زیر خاك و میان قبر نمى‏روم گفت نه باید برویم پس مرا به قبر وارد نمود و لحد گذارده شد چنان وحشت مرا گرفت ناگاه دیدم قبرم وسیع شد و درى از بالاى سرم باز و به من گفته شد حضرت رسول و ائمه علیهم‏السلام تشریف مى‏آورند و دیدم آن جناب و حضرت زهرا و دوازده امام علیهم‏السلام آمدند و در عقب سر آنان چهارده نفر از علماء بزرگ كه آخرین آنها مرحوم پدرم بود آمدند ناگاه دیدم درى از پائین گشوده و دو نفر با قیافه هولناكى وارد و به حضرت رسول (ص) عرض كردند اجازه مى‏فرمائید از او سؤال كنیم فرمود نه از من بپرسید عرض كردند سمعا و طاعه.
یا رسول اللَّه من ربك فرمود اللَّه جل جلاله ربى من نبیك فرمود انا نبى نفسى تا آخر عقاید.
پس گفتند حال اجازه مى‏فرمائید از او بپرسیم فرمود نه از پسر عمویم على سوال كنید پرسیدند پس از پایان باز كسب اجازه كردند فرمود نه از دخترم بپرسید، پرسیدند و هر كدام جواب مى‏دادند مى‏گفتند نه از حسن و از حسین تا آخر حضرت مهدى بپرسید و آنها مى‏پرسیدند و حضرات جواب مى‏دادند تا بعد از جوابهاى چهارده معصوم علیهم‏السلام معروض داشتند حالا بپرسیم فرمودند آرى و ارفقابه با وى مدارا كنید. مرحوم آشتیانى فرمود از تلقین حضرت رسول (ص) و ائمه علیهم‏السلام من روان شده و عقایدى كه از هول و ترس از یادم رفته بود به یادم آمد پس تا پرسیدند من ربك فورا گفتم اللَّه جل جلاله ربى گفتند من نبیك گفتم هذا محمد بن عبداللَّه (ص) نبیى.
من امامك گفتم هذا على بن ابى‏طالب امامى و هر جوابى كه مى‏دادم پیغمبر (ص) من علماء مخصوص پدرم خوشحال و خندان مى‏شوند تا پس از پایان سؤال و جواب پیغمبر (ص) حركت نموده و از همان در كه آمده رفتند و در اثر آن حضرت حضرات ائمه علیهم‏السلام یكى بعد از دیگرى رفته و قبر تاریك مى‏شد گفتم لابد علماء و پدرم آمده‏اند كه من تنها نباشم دیدم آنها هم بعد از ائمه علیهم‏السلام رفتند و چنان قبر تاریك و وحشتناك شده و از خواب بیدار شدم.
برادر ارجمندشان جناب مستطاب حجه‏الاسلام والمسلمین آیت‏اللَّه آقاى حاج میرزا احمد آشتیانى كه ترجمه‏شان در ص 364 جلد چهارم گذشت در روز چهارشنبه پانزدهم جمادى‏الثانى 1395 وفات نموده و با تجلیل و تشییع فراوان از تهران حمل به شهر رى و در جوار حضرت عبدالعظیم در مقبره برادرش مرحوم آقا میرزا مصطفى افتخار آشتیانى مدفون گردیدند.
از یادگارهاى ایشان گذشته از كتب و تالیفات دو فرزند دانشمند به نام آیت‏اللَّه حاج میرزا محمدباقر آشتیانى و حجةالاسلام آقامیرزا محمدصادق آشتیانى مى‏باشد.
(ح 1365 -1281 ق)، فقیه و اصولى. او از محضر پدر بهره كافى برد و همراه وى به مكه رفت. در بازگشت در نجف ماند و از مجالس درس میرزا حبیب‏اللَّه رشتى و آخوند خراسانى و دیگران سود جست. وى از بزرگ‏ترین فقهاى زمان خود به شمار مى‏آمد و از علماى بانفوذ ایران بود. در جنبش مشروطیت شركت داشت و در قضیه‏ى بانك روس و حوادثى كه منتهى به لغو امتیاز آن گردید، نیز دخالت بسزایى داشت. مدتى كه در مشهد اقامت داشت (1353 -1340 ق)، ریاست و سرپرستى حوزه‏ى علمیه‏ى مشهد را برعهده داشت. در سال 1360 ق به عراق رفت و دو سال مقیم كربلا بود. و سپس به ایران آمد و تا پایان عمر در مشهد زیست. كتابى در باب «اجاره»، بر مبناى تقریرات او، باقى است. میرزا محمود آشتیانى و اسماعیل آشتیانى فرزندان او هستند.[1]