این مسئله بستگی به این دارد که منظور ما از دین چیست، اگر منظور ما از دین چیزی است که مردم دنیا دارند و دین داری می کنند یعنی همان معابد و آدابشان، به این معنا، درمیان دینداران افراد زیادی هستند که مشکلات روانی دارند و بهداشت روانی شان مخدوش است.[1] از این رو ، این افراد با روانی مخدوش قادر به درک خوشبختی به طور کامل نیستند زیرا که در این نوع از ادیان تمامی جوانب زندگی در نظر گرفته نشده است و به همین خاطر است که متدینین به این ادیان خوشبختی را به طور کامل حس نمی کنند. و یا به توجه به همان تعبیری که دینشان از خوشبختی کرده است، خود را خوشبخت می پندارند، در حالی که خوشبخت نیستند. با این وجود هر چند دین با تعریف فوق، خوشبختی انسان را به طور کامل تأمین نمی کند، اما اعتقاد داشتن به نیرویی خارج از خود باعث آرامش، و کم شدن آثار اضطراب و افسردگی در زندگی می شود.
بررسی های متعدد درآمریکای شمالی و اروپا نشان می دهد که افراد دین دار در مقایسه با غیر مذهبی ها شادتر و خوشبخت تر هستند. و این در شرایطی است که بعضی از نویسندگان مباحث خوشبختی، عکس این مطلب را گمان کرده اند. به اعتقاد آنها مذهب شادی و خوشبختی را محدود می کند و یا در نهایت ارتباطی با آن ندارد.
سازمان گالوپ روی گروه های مختلف مردم، چه آنهایی که از اعتقادات مذهبی ضعیف برخوردار بودند و چه اشخاصی که از معنویت مذهبی غنی برخوردار بودند، بررسی نمود. معلوم شد افراد مذهبی دو برابر کسانی که پایبند مذهب نبودند شاد هستند و احساس خوشبختی می کنند.[2] همچنین یکی از مطالعات برگزیده ای که ارتباط عامل دینی و معنوی و بهداشت روان را در میان آمریکاییان سیاه پوست بررسی می کند، حاکی از آن است که حضور در مراسم مذهبی سوای از دیانت پیشگی شخصی یا کثرت نماز و نیایش فردی به طور قاطع با کیفیت زندگی در ارتباط است.[3]
اما اگر تلقی ما از دین، دینی باشد که متناسب با وضعیت وجود انسان است. و می توان یک تفسیر از آیه «فاقم وجهک للدین حنیفاً فطره الله التی فطر الناس علیها» را، همین دین دانست. اصولاً دین و به خصوص دین کامل، برای انسان هایی که می توانند ظرفیت بالا داشته باشند، متناسب با ساختار وجودی آنان است و می تواند همه روابط آنان را سازمان دهد و آن رابطه اصلی او را که موجب کمال او می شود، که همان مسئله محوری قرب به خداست، دنبال کند و همه روابط را در سایه آن معنا دار کند و همه آنچه را که می تواند برای انسان اتفاق بیفتد سازمان بدهد.[4]
«دین به معنای پایبندی به مجموعه ای از باورها و بایدها و نبایدهای منطقی و عقلانی که اساس آن مبتنی بر ویژگی های و نیازهای فطری انسان است، خود، اصلی ترین عامل تأمین بهداشت روانی و احساس خود شکوفایی و خود ارزشمندی و در نتیجه عامل احساس خوشبختی است. بدیهی است بعضاً برداشت های نادرست ناقص و یا خرافی از دین و دینداری و دین مداری می تواند مخل بهداشت روان شده و زمینه برخی از اختلالات و پریشانی های روانی را هم چون وسواس، اضطراب فزاینده و رگه های افسردگی فراهم آورد.»
در یک نگاه، بایدها و نبایدهای دینی (اسلام)، مبتنی است بر فطرت انسانی و منطق و عقلانیت بشری. به عنوان مثال، در یک نگاه عملی و منطقی به مجموعه بایدها و نبایدهای ارزشی، این معنا را متوجه می شویم که هر آنچه که به گونه ای در شیعه درکوتاه مدت و دراز مدت، در اندک و بسیار ، مضر رشد و تحول مطلوب زیستی، شناختی، روانی و اجتماعی انسان است، حرام می باشد، و هر آنچه که عامل رشد مطلوب و متعال جسمانی، شناختی و روانی و اجتماعی انسان است، حلال تلقی گردیده است. به سخن دیگر همه بایدها و نبایدهای دینی مبتنی بر فطرت پاک انسانی و موازین عقل سلیم استوار است.
همان است که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله وسلم فرمودند:
«الدین هو العقل و العقل هو الدین» ؛
دین همان عقل است و عثل همان دین.
لذا پایبندی به ارزشهای الهی و بایدها و نبایدهای فطری و منطقی و عقلانی آموزه های دینی، تأمین گر سلامت روان و بهداشت ذهن و احساس خود شکوفایی همه انسان های خرد ورز و خردمند می باشد.
نگاه روان شناختی و تربیتی به فلسفه احکام و ارزش های الهی مبین همین مهم است، که هدف ها و جهت ها در آموزه های دینی و بایسته ها و ناشایسته های دینی، آماده کننده مطلوب ترین بستر برای رشد و خودشکوفایی شخصیت و احساس خود ارزشمندی متدینین است، چرا که اول روانشناس، خالق وجود و جسم و جان، و روان آفرین است. در یک سخن هیچ اندیشمند و روانشناس حاذقی در طول حیات حرفه ای خود نمی تواند به همه ویژگی های شخصیتی و نیازها و انگیزه های آشکار پنهان ذهنی و روانی و نفسانی آدم های مختلف در موقعیت ها و شرایط گوناگونی اشراف داشته باشد. همه اسرار خلقت در وجود آدمی نهفته است. اگر روانشناسان جهان بتوانند مبانی روان شناختی آموزه ها و احکام الهی را به زیبایی درک نمایند، بلندترین گام را در حیات علمی خود برداشته اند.
دین داری آگاهانه و با معرفت، قویاً می تواند کامل ترین شرایط بهداشت روانی را تأمین نماید. متأسفانه در جهان امروز رویکردهای محققان مختلف شرقی و غربی به مقوله دین و دین داری کاملاً متفاوت است. نگاه به معنی و مفهوم دین از منظر غالب روان شناسان و محققان غربی در محدوده دروازه های کلیسا و مراسم کلیشه ای و برخی رفتارهای شخصی خلاصه می شود. در حالی که همه ادیان الهی بر آنند تا سعادت و خوشبختی، یعنی آرامش روانی و پایدار انسان ها را در دنیا و آخرت تأمین نمایند و در این معنا هیچ تفاوتی بین ادیان الهی و آموزه های دین کتب آسمانی وجود ندارد.
همه پیامبران الهی می خواهند انسان را به کمال فلاح برسانند. به فلاح رسیدن یعنی به کمال احساس آرامش، بالندگی و خودشکوفایی رسیدن.[5]
بنابراین دین داری تأثیر مثبت در بهداشت روانی و متقابلاً در خوشبختی خواهد داشت و حتی در مورد ادیانی که نیاز انسان را به طور کامل برطرف نمی کند نیز، این تأثیر بر طبق آمار مثبت است. و این که گاهی به نظر می رسد که دین کامل (اسلام) که مطابق با فطرت و نیاز آدمی، تأثیر منفی بر خوشبختی دارد، به خاطر اصل دین نیست، مسلماً سبب ایجاد دین از سوی خداوند متعال خوشبختی انسان بوده است و همان طور که بیان شد علت برداشت های نادرست از دین است. شاید علت را بتوان به این صورت بیان کرد که دین دارای تنها معنای الزام به انجام یک سری امور ظاهری و بدون توجه به فلسفه و حکمت آن و بدون تفکر، ایجاد خوشبختی نمی کند بلکه دین داری موجب خوشبختی می باشد که همراه با دین شناسی باشد که آن نیز تنها شامل شناخت فلسفه و حکمت احکام نمی شود و دامنه گسترده ای دارد.
دلایل تأثیر دین بر خوشبختی
دلایلی که تأثیر مثبت دین در احساس خوشبختی را بیان می کنند فراوان می باشند. در این قسمت به شش دلیل از آنها اشاره می کنیم.
1- اینکه دین می تواند بر احساس تعلق، پیوند، دلبستگی و کنترل زندگی فرد تأثیر گذارد.[6]
2- دین نوعی سبک زندگی سالم برای افراد، تجویز می کند که بر سلامت و بهداشت روانی تأثیر مثبت دارد و متقابلاً بر خوشبختی.[7]
3- دین موجب امیدواری می شود و خوش بینی افراد را افزایش می دهد.[8]
4- دین می تواند موجب ایجاد معنی شود، بنابراین دین به زیستن و مردن انسان معنی می بخشد.[9]
5- دین نوعی احساس فرا طبیعی به شخص می دهد که بدون تردید تأثیر روان شناختی دارد.[10]
6- دین با تأثیر بر رفتارهای فرد و تنظیم آنها، مشوق فعالیتهایی است که به طور مستقیم سطح سلامت روانی، بدنی و تعادل بین فردی را افزایش می دهد.[11]
پی نوشت:
[1] - خسرو باقری، دین و بهداشت روان، نقد و نظر، شماره 34-33، ص 416.
[2] - دیوید، جی مایرز، در جستجوی راز خوشبختی، مهدی قراچه داغی، ص 200 و 201.
[3] - کارل ای. تورسن و دیگران، معنویت، دین و بهداشت، نقد و نظر، شماره 34-33، ص 194.
[4] - سید محمد غروی، دین و بهداشت روانی، نقد و نظر، شماره 34-33.
[5] - اقتراح، ، نقد و نظر، شماره 34-33، ص 41 تا 43.
[6] - فضل الله یزدانی و محمد علی زکی، بررسی نقش جهت گیریهای دینی در احساس خوشبختی روانی، مصباح، شماره 47، ص 59.
[7] - محبوبه دادفر، بررسی نقش دین در بهداشت روانی و...، نقد و نظر، شماره 36-35، ص 91.
[8] - همان.

يكي از راههاي اثبات فراگيري و جامعيت دين اسلام, استفاده از بعضي ادله اثبات ضرورت نزول‌ وحي و بعثت انبياء است به اين صورت كه
الف) آفريدگار انسان, خداي عليم و حكيم است كه او را براي هدفي عالي ـ رسيدن به كمال و سعادت ابدي ـ آفريده است.
ب) انسان حقيقتي جاودانه است و بايد در «صراط مستقيم» به سوي ابديت حركت كند، تا از اين راه سعادت ابدي خود را تأمين كرده و به كمال برسد؛ و هر قدر در اين راه مرتكب خطا شود به همان اندازه از سعادت ابدي محروم خواهد بود.
ج) چون انسان مخلوق خداي عليم و حكيم است, فقط خداوند به حقيقت انسان و ابعاد وجودي و نيازهاي وي به طور دقيق واقف است و جز او, كسي از حقيقت انسان و نيازها و انتظارات واقعي او, آگاهي ندارد.
د) و لذا هيچ كس جز خداوند نمي‌تواند نيازهاي او را برآورده سازد, و اگر هم بخواهد در اين باره (تأمين نيازهاي دنيوي و اخروي بشر) قدمي بردارد ـ چون به همه ابعاد وجودي انسان آگاهي ندارد و از طرفي احتمال بروز خطا برايش وجود دارد ـ موجبات محروميت انسان از كمال و سقوط وي را فراهم مي‌كند.
و اين با عنايت و حكمت الهي سازگار نيست كه انسان را براي كمال بيافريند ولي مسير آن كمال در اختيار انسان قرار ندهد؛ از اين رو پروردگار حكيم، برنامة هدايت انسان را تنظيم و آن را به‌ وسيلة رسولان خود ارسال مي‌‌‌كند, تا بشر با پيمودن اين راه و برنامه الهي, مصون از انحرافات و لغزش‌ها به سعادت حقيقي خويش نائل آيد و به كمال نهايي كه لقاي الهي است برسد و از سعادت جاودانه بهره‌مند گردد.[1]
برهان مزبور كه به اختصار بيان شد, روشن مي‌كند كه بين عمل انسان در زندگي دنيوي و سعادت ابدي او رابطه برقرار است و چون شئون زندگي انسان گسترده است, دين هم بايد شئون مختلف داشته, و از برنامه گسترده برخوردار باشد و لازم است هر آنچه براي سعادت و كمال انسان ضروري است و جز از طريق وحي حاصل نمي‌شود و يا با سختي‌هاي فراوان حاصل مي‌شود, از جانب خداوند متعال تأمين شود. و از آنجايي كه وحي و نبوت انسان را به سعادت دنيا و آخرت نايل مي‌سازد, مؤمن دين‌باور و دين‌شناس در مقام نيايش مي‌گويد: « ربّنا اتنا في الدّنيا حسنة و في الاخرة حسنة»[2] خدا در دنيا و آخرت به ما حسنات اعطا كن.
حسنات دنيا, همان نظام اقتصادي و مالي سالم, نظام سياسي و اجتماعي صحيح, وجدان كاري و نظم, توسعه در معيشت, امانت, عدالت و مانند آن‌هاست و حسنات آخرت رضوان الهي و بهشت خواهد بود.[3]
و امام صادق ـ عليه السّلام ـ نيز در بيان حسنات دنيا و آخرت مي‌فرمايد:
«رضوان الله و الجنة في الاخره و السعه في المعيشة و حسن الخلق في الدنيا»[4] حسنه آخرت رضوان خدا و بهشت است, و حسنة دنيا, توسعه در معيشت و اخلاق خوب است.
و در روايت ديگري آن امام مي‌فرمايد: حسنه دنيا توسعه در رزق و معيشت و حسن خلق است[5]
بنابراين با ارائه نمونه‌اي از برهان عقلي و روايات نقلي[6] استفاده مي‌شود كه دين با ارائة برنامه‌هاي متنوع، در صدد آن است كه جامعه انساني را وادارد تا زندگي خود را در دنيا به گونه‌اي نتظيم كند كه دنيائي نيكو و آخرتي سعادتمند براي خود رقم زند چرا كه ما بر اين باوريم كه دنيا و آخرت به هم پيوسته‌اند و نمي‌توان دنيا را بدون در نظر گرفتن موازين الهي سامان داد آنگاه انتظار آخرتي سعادتمند داشت.
اما به صورت مصداقي نسبت به هر كدام بايد گفت:
در نظام اقتصادي اسلام اصول و پايه‌هاي اساسي و ساختمان نظري‌‌ آن، كه حاوي احكام كلي و جزئي است، در قالب متون ديني و در گسترة فقه اسلامي ارائه شده است. يكي از ارائه دهندگان مكتب اقتصادي اسلام شهيد محمد باقر صدر است كه نظريات و اصول كلي را زيربنا، و سيستم قانوني و احكام اقتصادي را كه كه مبتني بر اصول است رو بنا ناميد و با مطالعه و بررسي احكام حقوقي ـ اقتصادي، يعني رو بنا به كشف زيربنا يا اصول كلي نظام اقتصادي همت گماشت.
مكتب اقتصادي اسلام اهداف خاصي را براي تحقق خود بيان كرده است كه چگونگي اجراي اين هدف، به مقتضيات زمان و مكان و اوضاع و شرايط جوامع مختلف بستگي دارد.[7] بدين معنا كه اصول كلي اقتصاد اسلامي بيانگر محدودة فعاليت‌هاي اقتصادي هر مسلمان است. كه تخطي از ‌آن باعث كسب حرام و بطلان معاملات مي‌شود.
از آن جمله مي‌توان سلسة مقررات اقتصادي دربارة مالكيت، مبادلات، معاملات، ماليات، ارث، هدايا، صدقات، وقف، مجازات‌هاي مالي و... را نام برد. از طرف ديگر اسلام محدوديت‌هايي به لحاظ اخلاقي نيز ارائه داده است و به مردم توصيه به رعايت امانت، عفت، عدالت، ايثار و منع تعدي به مال ديگران، خيانت، رشوه و...
اما ضوابط جزئي و موردي را به عهده عقل بشر قرار داده است تا براساس تجربيات كرده است بشري شكل گيرد و به شرط انطباق بر آن محدوديت‌هاي كلي اقتصادي و اخلاقي مورد تأييد اسلام خواهد بود.[8]
به عنوان نمونه‌اي از بيان آن اصول كلي مي‌‌توان به آيه كريمه 29 سوره مباركه نساء اشاره نمود:
«لاتأكلو اموالكم بينكم بالباطِلِ اِلّا ان تكون تجارة عن تراض منكم
اموال يكديگر را به ناروا مخوريد؛ مگر آن كه داد و ستدي با جلب رضايت هر دو طرف از شما باشد.
نظام تربيتي
در مورد نظام تربيتي اسلام بايدگفت منظور از اين نظام، كليه اطلاعات و انديشه‌هايي است كه دين راجع به حقيقت انسان و ويژگي‌ها و ابعاد او و رابطه‌اش با خداوند و اموري مانند اين‌ها ارائه مي‌كند. فقط بايد به اين نكته توجه داشته باشيم كه بدون شك علم و فلسفه در توسعه و بالندگي مباني نظام تربيتي اسلام مؤثر است.[9] يكي از مهم‌ترين اهداف پيامبران تربيت و هدايت انسان‌ها بوده است و از فراز و نشيب‌هاي زندگي عبور دهند و به مقصود و مطلوب نهائي، كه قرب به خداوند متعال است رهنمون سازند.
لَقَدْ مَنَّ الله علي المُؤمِنينَ اِذْ بَعَثَ فيهِمْ رسولاً مِنْ اَنفُسِهِم‌ْ يَتْلوُا عَلَيهم آياتِهِ و يُزَكيهم و يُعَلِمُهُمُا الكتابَ و لحِكمْة[10]
ترجمه: به يقين خدا بر مؤمنان منت نهاد كه رسولي از خودشان در ميان آن برانگيخت، تا آيات خود را بر ايشان تلاوت كند و به پاكي تربيت‌شان كند و كتاب و حكمت به آنان بياموزد.
مباني و اهداف نظام تربيتي؛ به عنوان بخش‌هاي بنيادين آن نظام، به صورت گسترده‌تر و آشكارتري در متون ديني اسلام ظاهر مي‌شوند، گرچه روش‌ها و راه‌كارهاي تربيتي نيز به صورت قابل توجهي در آيات و روايات مشاهده مي‌شود.
نظام اجتماعي
قرآن و سنت به مسائلي در حوزة فلسفه اجتماع و تاريخ پرداخته است؛ ولي اين پرداختن، ما را از مطالعة علمي جامعه‌شناسي بي‌نياز نمي‌كند. بدين معنا كه عالمان علوم اجتماعي بايد همواره با مطالعه ميداني، آماري و تجربي پديده‌هاي اجتماعي در جامعة خود، آسيب‌هاي اجتماعي و روابط پديده‌هاي اجتماعي را كشف كنند و در عين حال به جهت اينكه موضوع بحث جامعة ديني و جامعة مسلمين است، به ناچار بايد از آموزه‌هاي ديني مدد گرفت.[11]
نظام سياسي
ادغام دين و سياست در اسلام، از زمان شخص پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ آغاز شد و با قوانين سياسي و حقوقي جهت خاصي پيدا كرد. پس از هجرت پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ از شهر مكه به مدينه، سياست عملي ايشان به صورت حكومت ديني ظاهر شد و او رهبري سياسي و در عين حال، ديني جامعة خويش را برعهده داشت.
تاريخ اسلام شاهد جنبش‌ها و حركت‌هاي سياسي فراواني بوده است كه منشاء ديني و اسلامي داشته‌اند.[12]
كه همه اينها به علاوة آيات و رواياتِ ناظر به نوع حاكميت و رفتارهاي حاكمان و امثال اينها جلوه‌هائي از نظام سياسي اسلام است.
در مورد بيان معيارهاي كلّي مسائل سياسي آيات و روايات فراواني مي‌توان يافت. از آن جمله مي‌توان آيه 279 سوره مباركه بقره را ذكر كرد كه در مورد ظلم‌زدايي در جامعه مي‌فرمايد: «لاتظلمون و لاتظلمون» نه ستم كنيد و نه تحت ستم قرار گيريد. و يا در آيه 90 سوره نساء پيروان صلح‌خواهي اسلام مي‌فرمايد:
«ان اعتزلوكم فلم يقاتلوكم و القوا اليكم السلام فما جعل الله عليهم سبيلاًُ»
پس اگر از شما كناره‌گيري كردند و با شما نجنگيدند و با شما طرح صلح افكندند، ديگر خدا براي شما راهي (براي تجاوز) بر آنان قرار نداده است.
و از جمله روايات متعددي كه در اين زمينه وجود دارد مي‌توان به نامه اميرالمؤمنين ـ عليه السّلام ـ به مالك اشتر كه منشور حكومتي جامعي به شمار مي‌آيد، اشاره كرد.
جهت مطالعه بيشتر:
1 . علامه طباطبايي، تفسيرالميزان، ج4، انتشارات اسلامي، قم.
2 . جوادي آملي، عبدالله؛ انتظار بشر از دين، نشر اسراء، قم.
3 . جوادي آملي، عبدالله؛ شريعت در آينه معرفت، نشر اسراء، قم.
4 . جوادي آملي، عبدالله؛ نسبت دين و دنيا، نشر اسراء، قم.
5 . خسروپناه، عبدالحسين، گستره شريعت، نشر معارف، تهران.
6 . خسروپناه، عبدالحسين، انتظارات بشر از دين، پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي، تهران.
7 . رباني گلپايگاني، علي؛ جامعيت و كمال دين، كانون انديشه جوان، تهران.

--------------------------------------------------------------------------------
[1] . عبدالله جواد آملي, انتظار بشر از دين, قم, مركز نشر اسراء, 1380, ص36-35.
[2] . سوره بقره, آيه 201.
[3] . جواد آملي, عبدالله, انتظار بشر از دين, ص 38, نشر اسراء, قم1380.
[4] . علامه مجلسي, بحارالانوار, ج69, ص 373, حديث18, دارالاحياء التراث العربي, بيروت, 1403 ه.ق .
[5] . شيخ جمعه العروسي الحويزي, تفسير نورالثقلين, ج13, ص7, حديث 2, مؤسسه اسماعيليان, قم.
[6] . ر.ك: صدر، محمد باقر؛ اقتصادنا، ج1، مكتب علوم اسلامي، قم، 1417 ه.ق .
[7] . خسروپناه، عبدالحسين؛ گستره شريعت، ص306 و 307، نشر معارف، تهران، 1382.
[8] . مطهري، مرتضي، نظري به نظام اقتصادي اسلام، انتشارات صدرا، صص 16-17.
[9] . همان‚ ص344.
[10] . سوره آل عمران، آيه164.
[11] . خسرو پناه، عبدالحسين؛ گستره شريعت، ص430، نشر معارف، تهران، 1382.
[12] . خسروپناه‚ عبدالحسين؛ كلام جديد، ص231، مركز مطالعات و پژوهش‌هاي فرهنگي حوزه علميه، چاپ اول1379، قم.

در مكتب اسلام، قانون گذار واقعي فقط خداوند متعال است. و اين انحصار قانون گذاري به خداوند نتيجة طبيعي جهان بيني توحيدي اسلام است، بر اساس ديدگاه خدا محوري و توحيدي اسلام، نه تنها خداوند متعال خالق جهان هستي است (توحيد در خالقيت) بلكه همو به تنهايي و بي هيچ شريكي جهان را تدبير مي كند (توحيد در ربوبيت) و نيز قوانين حاكم بر افراد و جوامع انساني را وضع مي كند (توحيد در ربوبيت تشريعي) و انسان مكلف است كه فقط از دستورات و قوانين او اطاعت كند (توحيد در عبوديت).[1] فلذا پذيرش هر قانوني، بجز قانون الهي، شرك محسوب مي شود، همان سان كه اطاعت و پرستش هر كسي جز او، شرك تلقي مي گردد.
البته ممكن است خداوند، خود به پيامبران و ائمه و يا جانشينان ايشان اجازه وضع برخي از قوانين و مقررات را بدهد.[2] همان طور كه دستور اطاعت از آنان را داده است. و روشن است كه در چنين مواردي نه جعل قانون شرك محسوب مي گردد و نه اطاعت از غير خدا، چرا كه اين دو نيز در واقع تجلي ديگري از توحيد عملي انسان است. براي روشن تر شدن پاسخ نخست صلاحيت و يا عدم صلاحيت بشر را در وضع قوانين بررسي كنيم و سپس دليل انحصار قانون گذاري به خداوند را ذكر مي كنيم.
اول: عدم صلاحيت كافي انسان براي قانون گذاري
صلاحيت وضع قانون و صادر كردن امر و نهي استقلالي از ‌آن خداي متعال است و از ديدگاه اسلامي هيچ كس در عرض او حق قانون گذاري ندارد. دلايل اين مدعا از اين قرار است:
1. انسان چه به صورت فردي و چه به صورت جمعي، صلاحيت علمي لازم و كافي را براي قانون گذاري قانوني كه سعادت جاويد انسان را تامين كند، ندارد، چرا كه وضع و يا كشف چنين قانوني مبني بر يك انسان شناسي كامل و شناخت جايگاه انسان در جهان هستي است. و پرواضح است كه انسان هنوز بزرگترين مساله و مجهول بشريت است كه به موجود ناشناخته لقب گرفته است.
2. انسان قانون گذار،‌ همواره در معرض اين لغزش و يا اتهام است كه در عمل قانون گذاري منافع خود و وابستگان خود را در نظر گرفته باشد و به همين دليل قوانين موضوعه او از قدرت نفوذ و مقبوليت همگاني برخوردار نيست.
3. حتي اگر از دو مطلب فوق چشم پوشي كنيم و انسان را داراي علم و صلاحيت اخلاقي لازم و كافي بدانيم باز هم از جهت ديگري فاقد صلاحيت لازم براي قانون گذاري است و آن آفت غفلت، خطا و نيسان است. انسان عالم هم در بسياري از موارد به دليل غفلت يا نسيان، دچار خطا مي شود. و به همين دليل نمي توان بر قانون گذاري او به طور كلي مهر صحت نهاد.
4. قوانين تا زماني كه از جانب مقامي والا و بالا صادر نگردد، قدرت نفوذ و الزام نخواهد داشت مگر آن كه با خواست انسان موافق باشد. و از آنجا كه بسياري از قوانين بر خلاف ميل افراد است،‌ در چنين مواردي چون قانون گذاران هيچ برتري ذاتي بر قانون پذيران ندارند، قوانين موضوعة‌ آنان از مقبوليت و نفوذ بي بهره خواهد ماند.[3]
دوم: صلاحيت انحصاري خداوند
از آنچه گذشت، دليل انحصار حق قانون گذاري به خداوند ـ كه از لوازم اعتقاد به توحيد است ـ به خوبي روشن مي شود؛ چرا كه:
اولاً: خداوند به همة حقايق آشكار و پنهان عالم و آدم و سعادت و شقاوت انسان و برنامه هاي لازم براي كمال او آگاه است. و هيچ كس جز او از چنين علمي برخوردار نيست.
ثانياً: خداوند، خود از جعل و اعتبار قوانين هيچ سود و زياني نمي برد و تنها بر اساس لطفش نسبت به بندگان و در جهت رشد و تعالي انسان به وضع قانون پرداخته و ‌آنها را از طريق ارسال رسل و انزال كتب به انسان ابلاغ فرموده است.
ثالثاً: خطا و غفلت و نسيان هرگز به ساحت قدسي ربوبي راه ندارد.
رابعاً: تفوق و برتري ذاتي تكويني و تشريعي خداوند بر همة‌ انسان ها اعم از موافق قانون يا مخالف آن روشن است، بنابراين دستور او، اگر چه مخالف خواسته و منافع فرد يا گروهي هم باشد، همچنان نافذ خواهد بود، چرا كه همه خود را محكوم ارادة‌ او؛ مي دانند.[4] بنابراين تنها خداوند است كه اولاً قدرت بر قانون گذاري دارد، ثانياً حق قانون گذاري دارد و جز او كس ديگري نه مي تواند و نه حق دارد به اين كار دست بزند مگر ن "آن كه او سخود اا
آن كه او اجازه دهد.
و با توجه به اين واقعيات فيلسوفان مسلمان در اثبات نيازمندي به دين وحياني چنين گفته اند:
1. انسان ذاتا موجودي اجتماعي و به اصطلاح مدني بالطبع است.
2. در برخورد با هم نوعان گريزي از اختلاف نيست.
3. براي رفع اختلاف، به قانون كامل و جهان شمول نياز است كه همة‌ ويژگي هاي انسان را در نظر آورد.
4. تدوين چنين قانوني جز از كسي كه آفرينندة انسان و ديگر موجودات است بر نمي آيد.[5]
براي مطالعة‌ بيشتر ر. ك به:
1. درآمدي بر حقوق اسلامي، تاليف دفتر همكاري حوزه و دانشگاه، ج 1، قم، دفتر انتشارات اسلامي، 1364.
2. حقوق و سياست در قرآن، محمد تقي مصباح يزدي، قم، موسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني (ره)، 1377.

--------------------------------------------------------------------------------
[1] . محمد تقي مصباح يزدي، معارف قرآن، ج 1 - 3، قم، موسسه در راه حق، 1373، ص 49.
[2] . همو، معارف قرآن، ج 4 و 5، قم، موسسة آموزشي و پژوهشي امام (ره)، 1376، ص 38.
[3] . فلسفة حقوق، تدوين، قدرت ... خسرو شاهي، مصطفي دانش پژوه، قم، موسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني، 1378، ص 65 - 66.
[4] . همان، ص 66 ـ 67.
[5] . ابن سينا، الشفاء الالهيات، قم، منشورات مكتبة‌ آيت الله مرعشي، 1404 ق، ص 441، و صدر المتالهين، المبدء و المعاد، تهران، انجمن فلسفة‌ ايران، 1354 ش، ص 488، 489.

يكي از مسايل مهم و اساسي دربارة دين و بعثت انبياء، مربوط به اهداف انبياء و قلمرو دين مي‌باشد آيا دعوت دين و بعثت انبياء به اهداف اخروي و سعادت آن جهان حصر مي‌گردد يا گسترة دين فراتر از آن است و سعادت اين جهاني و مسايل اجتماعي را نيز شامل مي‌گردد؟ و آيا پيام دين و فلسفة بعثت انبياء صرفاً تصحيح رابطة انسان با خداست، يا تصحيح رابطة انسان با انسان‌هاي ديگر و امور اجتماعي را نيز در بر مي‌گيرد؟[1]
عدّه‌اي نياز به دين را به مسايل اخروي و عبادي محدود كرده و معتقد شده‌اند كه هدف دين و بعثت انبياء الهي در دو چيز خلاصه مي‌شود يكي ترسيم سراي آخرت و ديگري مطرح ساختن توحيد، و دين در غير اين مسايل، از جمله شؤون زندگي بشر دخالتي ندارد. عدّه‌اي از متفكران جديد مسلمان به حمايت از اين نظريه پرداخته‌اند كه از جملة آنان مهندس بازرگان است كه به رغم دفاع از نظرية «جامع انگاري دين»، در سال‌هاي آخر عمر خود به حمايت از نظرية «آخرت گرايانه» پرداخت و حاصل تفكرات ايشان در كتاب «آخرت و خدا هدف بعثت انبياء» ابراز شده است. ايشان در اين كتاب به نفي دخالت دين در شؤون زندگي بشر خصوصاً به نفي حكومت ديني در متن اسلام پرداخته است و قائل است كه آنچه شايستة خداوند و پيامبران است پرداختن به مسألة توحيد و آخرت است.[2]
اين عقيده سر از سكولاريسم در مي‌آورد. براي پاسخ‌گويي به اين موضوع بايد مقدمه‌اي را عنوان كنيم كه اشاره‌اي به سابقة تاريخي مسأله دارد و آن اين كه هنگامي كه ميان رجال كليسا و رجال سياست درگيري و تضاد ايجاد شد عملاً ميان آنان اين توافق حاصل شد كه هيچ يك از آن دو در قلمرو ديگري دخالت نكنند در حالي كه اين مطلب در اسلام و در هيچ دين آسماني يافت نمي‌شود. گرچه حيات ما به دو بخش دنيوي و اخروي تقسيم مي‌شود امّا اين تقسيم‌بندي مستلزم آن نيست كه به رفتار و اعمال انسان در دنيا از دو منظر دنيايي و آخرتي نگريسته شود به نحوي كه اين دو بخش هيچ‌گونه ارتباطي با يكديگر نداشته باشند چرا كه رسالت دين سامان‌دهي رفتارهاي دنيوي، نيز است و چنين نيست كه دستورات دين فقط براي سراي پس از مرگ باشد. هر دين حقّي مدعي است كه بشر موظف به تطبيق رفتار و اعمال خود در هر دو بعد فردي و اجتماعي با دستورات آن دين است و انسان‌ها نمي‌توانند به طور خودسر در دنيا عمل كنند.
و اين عقيده چون انتظار «حداكثري» نسبت به دين معقول نيست در نتيجه بايد از دين حداقل انتظار را داشته باشيم يك مغالطه است و منشأ اين مغالطه از آن جا است كه مسأله را دو گزينه‌اي ديده‌ايم در حالي كه اين امر گزينة سوّمي هم دارد و آن اينكه ما از دين انتظار نداريم كه همه چيز حتي كيفيت پوشش و كيفيت غذا خوردن و ساختن مسكن را بيان كند امّا همين مسائل آن گاه كه رنگ ارزشي به خود بگيرد در حوزة دين قرار مي‌گيرد.[3]
علاوه بر آن صبغة ارزشي اعمال و رفتار دنيوي و پيوستگي زندگي دنيا و آخرت و اعتقاد به اين امر كه مجموعة رفتارها و اعمال انسان در تكامل و انحطاط وي نقش دارد، موجب مي‌شود به دين حق دهيم كه دربارة آن‌ها قضاوت كنند؛ دين با بيان وجه ارزشي امور، جهت حركت را تبيين مي‌كند كه آن امور با چه شاكله‌اي به سمت خداوند جهت مي‌گيرند و با چه ويژگي از خدا دور مي‌شوند. امري كه علم در بيان آن ناتوان است. و آيا مي‌توان گفت، نحوة ادارة جامعه ارتباطي با سعادت نهايي انسان ندارد.
پس از پاسخ‌گويي به اين تفكّر در پايان بحث بايد عنوان كرد كه: البتّه عقل بسياري از مسائل ارزشي در امور اجتماعي و سياسي را درك مي‌كند امّا اين بدان معنا نيست كه هر چه عقل گفت از حوزة دين خارج مي‌شود. زيرا آنچه كاشف از خواست خدا است و بيانگر حكمت و ارادة الهي است در حوزة دين واقع است، مهم آن است كه ارادة تشريعي الهي را كشف كنيم؛ خواه اين كشف از راه قرآن و سنّت باشد خواه از طريق عقل. از اين رو عقل را نيز در زمرة منابع احكام الهي بر شمرده‌اند پس، چنان نيست كه بين عقل و شرع مرزي وجود داشته باشد و بخشي به عقل مربوط باشد و بخش ديگر به شرع.[4]
منابع براي مطالعة‌ بيشتر:
1ـ مصباح يزدي، محمد تقي، نظرية سياسي اسلام، مؤسسة امام خميني.
2ـ مصباح يزدي، محمد تقي، سلسله مباحث اسلام، سياست و حكومت، سازمان تبليغات.
3ـ فلسفة سياست، مؤسسة امام خميني.
4ـ كتاب نقد، شمارة اوّل، مؤسسة فرهنگي انديشه.

--------------------------------------------------------------------------------
[1]- حامدنيا رسول، پايان‌نامة نقد و بررسي كتاب، «آخرت و خدا هدف بعثت انبياء» مؤسسة امام خميني، 79، ص 10.
[2] - بازرگان، مهدي، آخرت و خدا هدف بعثت انبياء، مؤسسة فرهنگي رسا، چ اوّل، 77، ص 36.
[3] - نوروزي، محمد جواد، نظام سياسي اسلام، (مؤسسة امام خميني، ج اوّل، سال 1379)، ص 32.
[4] - همان، ص 33.

در پاسخ به اين قبيل سؤالات ابتدا دليل نيازمندي به دين را بررسي مي نماييم و در ادامه ثابت خواهيم كرد دين در بر آوردن برخي نيازها، بي بديل و بي رقيب است و علم هر قدر هم پيشرفت كند نمي تواند پاسخگوي اين نيازها باشد. و در آخر برخي از كاركردهاي دين را بر مي شماريم كه مجموعة آنها در حدّ كامل و آرماني جز از راه دين قابل دست يابي نيست.
دليل نيازمندي به دين:
متكلمين[1] و فيلسوفان[2] براي اثبات نيازمندي به دين ادلة فراواني ذكر كرده اند كه ما در اين مختصر فقط به يكي از آنها اشاره مي كنيم. اين دليل بر مقدمات ذيل استوار است:
1. خداوند حكيم كار لغو و بيهوده نمي كند، افعال خداوند غايتمند است. بر اين اساس هدف از آفرينش آن است كه مخلوقات خداوند، و از جمله انسان، به كمالات شايستة خود دست يابند.
2. زندگي دنيا مقدمة زندگي آخرت است و سعادت و شقاوت ابدي در گرو چگونه زيستن در اين جهان است.
3. انتخاب مسير زندگي، افزون بر اراده، وابسته به شناخت و آگاهي است.
4. ابزار عمومي شناخت (حس و عقل) از درك راه درست زندگي و چگونگي رابطة دنيا و آخرت ناتوان است. حس در قلمرو خارج از محسوسات كاربردي ندارد و عقل فراوان دچار خطا مي شود. افزون بر اين، عقل از تشخيص بسياري از مصالح و مفاسد انسان ناتوان است.[3]
از مجموع مقدمات ياد شده، روشن مي شود كه انسان براي وصول به كمالات نهايي خويش، نياز به منبع ديگري، - غير از حس و تجربه و عقل - دارد كه تا با بهره گيري از آن بتواند در هر مورد راه درست را كاملاً بازشناسد و بر اساس اين شناخت، به گزينش صحيح دست زند. بنابراين با توجه به مقدمه نخست حكمت الهي اقتضاء مي كند كه با بعثت پيامبران، مجموعه آنچه كه شناخت آن براي وصول انسان به كمال نهايي اش لازم است در اختيار او نهاده شود و اين به معناي ضرورت نياز به دين است. كه علوم بشري هر قدر هم پيشرفت كند توانايي پاسخگويي به اين نياز اصيل انسان را ندارد؛ چرا كه همان طور كه اشاره شد اين علوم در پي ريزي برنامه اي همه جانبه براي زندگي اين جهاني كارآمد نيست تا چه برسد به اين كه دور نماي زندگي پس از مرگ را تبيين كنند و راه درست زيستن را بنمايانند.
كاركردهاي دين
انديشمنداني كه در حوزه دين مطالعه و تحقيق مي كنند دربارة خدمات و كاركردهاي دين رويكردهاي مختلفي دارند. گروهي دين را داراي كاركردهاي منفي مي شمارند[4] و بعضي ديگر بر كاركردهاي مثبت آن تاكيد مي ورزند. گروه دوّم خود در دو دسته جاي مي گيرند: كساني كه اين كاركردها را هميشگي و جانشين ناپذير مي دانند و آنان كه با وجود ستايش از خدمات گذشته دين، دوران آن را پايان يافته مي خوانند. حقيقت آن است كه دين الهي - بدان سبب كه با فطرت انسان هماهنگ است - افزون بر سعادت اخروي، آرامش و رفاه دنيوي را نيز تأمين مي كند و نيازهاي اصيل اجتماعي و رواني انسان را - كه اينك به مهم ترين آنها اشاره مي كنيم - به نيكوترين صورت برآورده مي سازد.[5]
1. معنا بخشي به زندگي؛ يكي از مهم ترين كاركردهاي دين، معنا بخشيدن به زندگي دنيوي است. از نگاه انسان خدا باور، زندگي منحصر در حيات مادي نيست بلكه مرگ آغاز زندگي حقيقي است و حيات جاويدان انسان پس از مرگ شروع مي شود. اين تفسير از مرگ به زندگي معنا مي بخشد و خدا باوران را به استقبال عاشقانه از شهادت مي كشاند. در مقابل كساني كه مرگ را پايان حيات انسان مي شمارند به پوچ انگاري مي رسند و زيستن در اين جهان را بي معنا مي يابند. به گفته برخي از دانشمندان، «مرگ چندان به سبب ناشناخته بودن يا پايان دادن به حيات فرد مايه هراس نيست، بلكه بيشتر به اين دليل مايه نگراني است كه زندگي را در هنگام حيات فرد برايش بي معنا و بيهوده مي سازد.»[6]
2. نجات از تنهايي؛ آدميان هر اندازه ديوارهاي زمان و مكان را فرو ريزند و آرزوي زندگي در دهكدة جهاني را دست يافتني تر مي بينند، گونه هايي از احساس تنهايي را با خود همراه دارند و در ميان هم نوعان خود دارويي براي آن نمي يابند، به گفتة پل تيليخ (1886 ـ 1965م) «پيشرفت فناوري فاصله هاي زماني و مكاني را برداشته، امّا بيگانگي دل ها از يكديگر به گونة شگفت انگيزي افزايش يافته است.»[7] اين احساس تنهايي كه يكي از عوامل پيدايش افسردگي است، شكل هاي گوناگوني مي يابد و در فراگيرترين حالت، در قالب اين آگاهي جلوه گر مي شود كه ديگران - هر اندازه نيروي خود را به كار گيرند - ‌به دليل نارسايي در علم و قدرت، از گشودن گره بسياري از مشكلات من ناتوانند.[8] در اين حالت اعتقاد به خدايي كه در دانش و توانايي بي همتاست، آدمي را از گرداب تنهايي مي رهاند و خلوت با پروردگار يكتا را شيرين ترين لحظه ها مي گرداند.
دين داراي خدمات و كاركردهاي فراوان ديگري است كه در اين مختصر مجال پرداختن به آنها نيست و ما بصورت تيتروار به برخي از آنها اشاره مي كنيم.
دين الهي مظهر وفاق و همبستگي و همزيستي مسالمت آميز بين افراد جامعه بوده و همواره پيام آور صلح و دوستي است و برقراري عدالت را از مهم ترين اهداف خويش به شمار مي آورد. و جامعه را به حركت و جنبش وا مي دارد و مؤمنان را به ستيز عليه ظلم و نابرابري فرا مي خواند. نقش دين وحياني در بالا بردن قدرت تحمل مشكلات چنان است كه برخي از جامعه شناسان اين حقيقت را خاستگاه پيدايش اديان دانسته و بر آن شده اند كه «دين اساساً پاسخي است به دشواري ها و بي عدالتي هاي زندگي و مي كوشد تا اين ناكامي ها را توصيه كند.[9]
زندگي اجتماعي انسان بدون قانوني كه ويژگي هاي آدميان را در نظر آورد و حكومتي كه آن قانون را به اجرا گذارد، برقرار نمي ماند. دين الهي در اين زمينه بزرگ ترين راهنماي بشريت بوده و نقشي منحصر به فرد بر عهده گرفته است.
دين الهي در ابعادي گوناگون چون پي ريزي نظام ارزشي، فراهم نمودن ضمانت اجرايي و تقويت انگيزة دروني به ياري اخلاق مي شتابد[10] و آدميان را به تهذيب و تزكية روحي فرا مي خواند. پشتيباني دين از اخلاق چنان است كه برخي معتقدند «اگر خدا نباشد، هر كاري مجاز است».
براي مطالعه بيشتر ر.ك:
1. عبدالحسين خسرو پناه، كلام جديد، قم: مركز مطالعات و پژوهشهاي فرهنگي حوزة علميه قم.
2. حسن يوسفيان، نياز به دين، تهران: موسسه دانش و انديشه معاصر.

--------------------------------------------------------------------------------
[1] . علامه حلّي، كشف المراد في شرح تجريد الاعتقاد، قم: انتشارات مصطفوي، ص 375.
[2] . ابن سينا، الشفاء، الالهيات، قم: منشورات مكتبة آيت الله المرعشي، ص 441 و صدر المتالهين، المبدء و المعاد، تهران: انجمن فلسفه ايران، 1354 ش، ص 488 ـ 489.
[3] . براي آشنايي بيشتر با اين برهان، ر.ك: محمد تقي مصباح يزدي، راهنما شناسي، تهران امير كبير، 1375، ص 27 ـ 38.
[4] . ر.ك: اريك فروم، روانكاوي و دين، ترجمة آرسن نظريان، تهران: انتشارات پويش، 1363، ص 23.
[5] . ر.ك: محمد حسين طباطبايي، اصول فلسفه و روش رئاليسم، ج5، تهران، صدرا، 1374، ص 8 و ويليام جيمز، دين و روان، ترجمه مهدي قائني، ص 193.
[6] . هميلتون ملكم، جامعه شناسي دين، ترجمه محسن ثلاثي، تهران: تبيان، 1377، ص 381.
[7] . ويليام آلستون و ديگران، دين و چشم اندازهاي نو، ترجمه غلامحسين توكلي، قم: دفتر تبليغات 1376، ص 115.
[8] . ر.ك: مصطفي ملكيان، كلام جديد 2، (جزوة درسي)، ص 126.
[9] . هميلتون ملكم، پيشين، ص 241.
[10] . عبدالله نصري، خدا در انديشه بشر، تهران: انتشارات دانشگاه علامه طباطبايي، 1373، ص 286 ـ 306.