در اين جا، ابتدا بايد از معناى ظاهرى محكم و متشابه و كاربرد آن درقرآن آگاه شد. علامه طباطبايى )ره( در اين باره مى‏فرمايد:
»كلمه‏ى محكم، اسم مفعول از باب افعال )احكام( و كلمه‏ى متشابه، اسم فاعل از باب تفاعل )تشابه( است. خداى تعالى يك جا همه‏ى قرآن را محكم خوانده و فرموده است: كتاب احكمت آياته (هود 1/11: كتابى است كه آيات آن استحكام يافته است. ) و جاى ديگر همه‏اش را متشابه خوانده و فرموده است: كتابا متشابها مثانى (زمر 23/39: كتابى همگون و مكرر. ) منظور از احكام آن، اين است كه تمام آن نظمى متقن و بيانى قاطع و محكم دارد. منظور از تشابه آن هم اين است كه همه‏ى آياتش از نظر نظم و بيان و داشتن نهايت درجه‏ى اتقان و نداشتن هيچ نقطه ضعف، شبيه به هم هستند. اما در آيه‏ى هو الذى أنزل عليك الكتاب منه آيات محكمات هن أم الكتاب و أخر متشابهات (آل عمران 7/3: اوست كسى كه اين كتاب را بر تو فرو فرستاد. پاره‏اى از آن، آيات محكم است. آن‏ها اساس كتابند و پاره‏اى ديگر متشابهاتند. ) ؛ چون آيات را به دو دسته‏ى محكم و متشابه تقسيم كرده است، مى‏فهميم كه اين محكم و متشابه، غير از آن محكم و متشابه فوق الذكر است.« (ترجمه‏ى تفسير الميزان، ج 3، صص 49 - 50. ) .
اما درباره‏ى معناى واقعى اين محكم و متشابه چيست، علامه طباطبايى )ره( از مفسران مختلف 16 نظر نقل كرده است؛ از جمله اين كه: در معناى متشابهات ابهام هست؛ اما در محكمات خير. محكمات آن‏هايى هستند كه دليل واضحى دارند؛ اما فهم متشابهات نيازمند تدبر و تأمل است. محكم آن است كه راهى براى علم به آن هست؛ برخلاف متشابه. محكم آن است كه نسبت به آن بايد هم ايمان آورد و هم عمل كرد؛ اما به متشابه فقط بايد ايمان آورد. محكم آن است كه ظاهرش مورد نظر است؛ اما ظاهر متشابه مراد نيست و... (همان، صص 50 - 66. ) ايشان همه‏ى اين معانى را مردود مى‏شمارد و مطابق تحليل و بررسى‏هايى كه پيرامون آيات مختلف انجام مى‏دهد، به اين نتيجه مى‏رسند كه:
»آيات متشابه به نحوى است كه مقصود صريح و دقيق آن‏ها بلافاصله براى شنونده روشن نمى‏شود و شنونده براى پى بردن به معناى دقيق آن بايد سراغ آيات محكم برود و به كمك آن‏ها معناى آيات متشابه را مشخص سازد و به اين ترتيب، اين آيات متشابه هم محكم مى‏شوند؛ مثلا آيه‏ى الرحمن على العرش استوى (طه 5/20:)) »خداى رحمان كه بر عرش استيلا يافته است.« تعبير »استوى على العرش« در آيات سوره‏هاى اعراف / 54، يونس / 3، رعد / 2، فرقان / 59، سجده / 4 و حديد /4 نيز آمده است. ؛ آيه‏ى متشابه است؛ زيرا معلوم نيست كه منظور از استواى خدا بر عرش چيست. ولى با مراجعه به آيه‏ى ليس كمثله شى‏ء (شورى 11/42: هيچ چيز همانند او نيست. ) آشكار مى‏شود كه اين استواء همانند استواء و قرار گرفتن ساير موجودات نيست؛ بلكه به معنى سيطره و تسلط خدا بر خلق است و نه تكيه زدن او بر تخت. يا آيه‏ى الى ربها ناظرة (قيامت 23/75:)) به جانب پروردگارشان مى‏نگرند. شايد مخاطب را به اين پندار دچار كند كه خدا هم مانند اجسام، ديدنى است؛ ولى وقتى به آيه‏ى لا تدركه الأبصار و هو يدرك الأبصار (انعام 103/6: چشم‏ها او را در نمى‏يابند و او چشم‏ها را در مى‏يابد. ) مراجعه مى‏كند، در مى‏يابد كه مقصود از نظر كردن، تماشاى با چشم مادى نيست.
خلاصه اين كه، محكمات آياتى هستند كه متضمن اصول مسلمى از قرآن مى‏باشند، ولى متشابهات آياتى هستند كه معانى آن‏ها به وسيله‏ى آيات دسته‏ى قبل روشن مى‏شود؛ يعنى آن‏ها اصولند و اين‏ها فروع.
اما چرا خدا اين فروع را با تعبير »متشابه« معرفى كرده است؟ بايد گفت،
به يكى از دو دليل زير:
يكى اين كه: بعضى از آيات درباره‏ى ماوراى طبيعت است كه در اين موارد، احتمال اشتباه گرفتن آن‏ها با معانى جسمانى و مادى ممكن است؛ چنان كه گاهى ممكن است چنين پندارى در مورد آيات: الى ربها ناظرة يا وجاء ربك و الملائكة صفا صفا (فجر 22/89. ) روى دهد. دوم، در آيات مربوط به قوانين اجتماعى، چون مصالح اجتماعى گاه تغيير مى‏كنند، قهرا برخى آيات مربوط به مسائل فرعى در زمره‏ى متشابهات قرار مى‏گيرند كه براى فهم آن‏ها مطابق تغيير زمان، بايد به آيات محكم مراجعه كرد و آيات محكم، تشابه آيات متشابه، و آيات ناسخ، تشابه آيات منسوخ را از بين مى‏برند.« (ترجمه‏ى تفسير الميزان، ج 3، ص 29 - 34. .)
اما اشكالى كه هنوز باقى است، اين كه چرا قرآن كريم همه‏اش محكم نيست و مشتمل بر متشابهات مى‏باشد؟ مفسران در توضيح اين مطلب، سخنان متفاوتى گفته‏اند. از قبيل اين كه: »وجود متشابهات در قرآن باعث مى‏شود كه مسلمانان در به دست آوردن حق، رنج بيشترى بكشند و اجر بيشترى ببرند!«
يا: »اگر همه‏ى قرآن صريح بود، مذهب حق را آشكارا معرفى مى‏كرد، پيروان ساير مذاهب از قرآن متنفر مى‏شدند؛ لذا سخنانش را دو پهلو گفته است تا آنان را جذب كند و به تدبر وادارد تا بلكه حق را دريابند.«
يا: »خدا مى‏خواست كه دل‏هاى مؤمنين را بيازمايد و درجه‏ى تسليم آن‏ها را معلوم كند و حتى سخنانى را كه به فهم آن نرسيده‏اند، تأييد كنند.«
يا: »مخاطبان انبيا، هم افراد باهوشند و هم افراد كودن؛ برخى معارف را نمى‏توان با عبارات روشن ادا كرد كه همه بفهمند؛ لذا با تعريض و كنايه،
صرفا براى خواص گفته مى‏شود و عوام هم مأمورند آن‏ها را نفهميده، بپذيرند.« و....
علامه طباطبايى )ره( با ادله‏ى محكمى همه‏ى اين اقوال را رد مى‏كند و مفصلا به شرح فلسفه‏ى وجود آيات متشابه در قرآن مى‏پردازد (براى تفصيل بحث، ر.ك: ترجمه‏ى تفسير الميزان، ج 3، صص 86 - 98، مبحث »چرا كتاب خدا مشتمل بر متشابه است؟«.) كه خلاصه‏اش چنين است:
از طرفى، فهم عامه بشر بيشتر با محسوسات سر و كار دارد، هر چند عده‏اى هم هستند كه با رياضت‏هاى علمى توانسته‏اند فهم خود را ترقى دهند و به عمق مسائل فرو روند. اين اختلاف افهام قابل انكار نيست. از طرف ديگر، تنها راه القاى هر معنايى، معلومات ذهنى است؛ حال اگر انسانى همه‏ى معلوماتش از قماش محسوسات باشد و كسى بخواهد يك مسأله‏ى معنوى را به وى تعليم دهد، چاره‏اى ندارد كه آن را از طريق محسوسات به او القا كند. تازه، اين القا نيز به اندازه‏ى كشش فكرى او در محسوسات امكان پذير است؛ مثل توضيح لذت نكاح براى كودك از طريق تشبيه آن به شيرينى عسل. پس مردم دو دسته‏اند: برخى معانى عميق را فقط از طريق محسوسات مى‏توانند بفهمند، و برخى هم از اين طرق و هم با بيان عقلى. از جانب سوم، هدايت الهى بايد همه‏ى طبقات را در بر گيرد. مجموع اين سه عامل سبب مى‏شود كه بيانات قرآن جنبه‏ى مثل به خود بگيرد و متشابه شود؛ يعنى از معانى شناخته شده براى مردم كمك بگيرد و با آن‏ها معارفى را كه عامه نمى‏دانند، به آن‏ها بفهماند. خود قرآن كريم نيز اين مطلب را چنين بيان داشته است: أنزل من السماء ماءا فسالت أودية بقدرها فاحتمل
السيل زبدا رابيا (رعد 17/13: [همو كه] از آسمان آبى فرو فرستاد. پس، رودخانه‏هايى به اندازه‏ى گنجايش خودشان روان شدند و سيل كفى بلند روى خود برداشت. ) و معارف الهى مانند اين آب هستند كه در آن‏ها هيچ اختلافى نيست؛ ولى ظرفيت‏ها متفاوت است. اين، از حيث خود معارف.
اما علاوه بر اين، از حيث ورود اين معارف در قالب الفاظ نيز باز محدوديت‏هايى پيش مى‏آيد؛ يعنى معارف وقتى در قالب الفاظ مى‏آيند، به شكل و اندازه‏ى قالب‏هاى لفظى درمى‏آيند. اين شكل و اندازه‏ها هر چند كه منظور صاحب كلام است، اما در عين حال، همه‏ى منظور او نيست. در نتيجه، همين الفاظ وقتى از ذهن‏هاى افراد مختلف عبور مى‏كند، هر ذهنى از آن چيزى مى‏فهمد كه عينا مانند كف روى سيل، مقصود اصلى نيست.
نتيجه اين مى‏شود كه بيانات لفظى قرآن كريم، مثل‏هايى است براى معارف الهى و براى ارائه‏ى آن به مردم. پس چاره‏اى نيست جز تنزل آن تا سطح افكار عوام و ارائه‏ى آن در قالب حسيات و جسمانيات. حال، دو محذور بزرگ پيش مى‏آيد: يكى اين كه شنونده به ظاهر كلام گوينده اكتفا كند و تنها همان جنبه‏ى محسوس را بگيرد، و دوم اين كه شنونده به ظاهر كلام اكتفا نكند و بخواهد به سوى باطن كلام پيش رود، اما عين مقصود را نفهمد؛ بلكه زيادتر يا كم‏تر از آن را بفهمد. تنها كارى كه گوينده براى جلوگيرى از اين محذور مى‏تواند انجام دهد، اين است كه معانى مورد نظر خود را در مثل‏هاى مختلف و قالب‏هاى متنوع ارائه كند تا خود آن قالب‏ها، مفسر و بيانگر خود شوند و بعضى، برخى ديگر را توضيح دهند و شنونده بتواند با معارضه انداختن قالب‏ها، اولا: بفهمد كه هدف از اين بيانات، صرف ظاهر محسوسشان نيست؛ و ثانيا: بفهمد كه چه مقدار از خصوصيات ظاهر كلام را بايد طرد كند و چه مقدارش را محفوظ بدارد.

با اين بيانات، به خوبى معلوم مى‏شود كه قرآن كريم همانند هر كلام عميق ديگرى بايد مشتمل بر متشابه باشد و در عين حال بايد آيه‏ى ديگرى از محكمات، اين تشابهى را كه به حكم ضرورت در آيه هست، بر طرف سازد. به علاوه، معلوم مى‏شود كه محكم و متشابه بودن، دو وصف نسبى است؛ يعنى ممكن است آيه‏اى براى عوام متشابه باشد، ولى براى خواص محكم؛ يا آيه‏اى از يك جهت محكم باشد و از جهت ديگر متشابه، و در نتيجه نسبت به آيه‏اى محكم باشد و نسبت به آيه‏ى ديگرى متشابه. ما در قرآن كريم، متشابه تمام معنا و به طور مطلق نداريم. هر چند كه اگر هم داشتيم، محذورى و اشكالى پيش نمى‏آمد (ترجمه‏ى تفسير الميزان، ج 3، صص 92 - 98. .)

كسى كه اين سؤال را مطرح مى‏كند، گويى در ابتدا مسلم فرض مى‏كند كه قرآن بايد تحريف مى‏شد و سپس مى‏پرسد: اكنون چرا قرآن تحريف نشده است؟ حال آن كه در مورد منابع تاريخى، وقتى سندى متصلا و دست به دست بگردد و به انسان برسد، اصل بر اين است كه سالم و تحريف نشده باشد؛ مگر اين كه دليلى بر تحريف آن وجود داشته باشد. به هر حال، در پاسخ اين سؤال دو اقدام مى‏توان انجام داد؛ يكى اين كه، مستقلا به اثبات عدم تحريف قرآن پرداخت؛ و ديگر اين كه به سخن كسانى كه معتقدند قرآن تحريف شده است، گوش فرا داد و ادله‏ى آنها را نقد كرد. ما در اين جا، هر دو كار را انجام مى‏دهيم. اما پيش از ورود به بحث، تذكر نكته‏اى از جانب علامه طباطبايى )ره( مفيد است و آن اين كه:
»اين مطلب به لحاظ تاريخى، قطعى است كه حدود 14 قرن قبل، پيامبرى به نام محمد )ص( در عربستان ظهور كرد و كتابى به نام »قرآن« آورد. اين كتاب، باقى مانده و هم اكنون در ميان مردم به همين نام معروف است. يعنى در اصل نزول قرآن و اين كه اين قرآن كنونى، اجمالا همان قرآنى است كه بر پيامبر )ص( نازل شده، هيچ كس ترديد نكرده است؛ بلكه اگر بحثى هست، تنها درباره‏ى اين مطلب است كه آيا اين قرآن كنونى دقيقا همان قرآن نازل شده بر پيامبر اكرم )ص( است؟ يا اين كه جملات، آيات و يا عبارت‏هايى از آن كم و زياد شده است؟« زيرنويس=ترجمه‏ى تفسير الميزان، ج 12، ص 150 - 157. .
به بيان ديگر، هيچ كس نظير ادعاهايى را كه در مورد ساير كتب آسمانى شده، در خصوص قرآن بيان نكرده است؛ زيرا در مورد ساير كتب آسمانى نظير تورات و انجيل، به لحاظ تاريخى معلوم شده است كه اين كتب چند بار - يا لا اقل يك بار - در طول تاريخ كاملا از بين رفته‏اند و بعد از چند ده سال توسط افرادى بازنويسى شده‏اند؛ اما هيچ كس ادعا نكرده كه قرآن نيز كلا از بين رفته و بعد از مدت‏ها دوباره بازنويسى شده است.
نكته‏ى ديگر اين كه، تمام دعوا و اختلاف نظرهايى كه در مورد كم يا زياد شدن آيات قرآن مطرح است، همگى مربوط به زمان رحلت پيامبر )ص( تا زمان خلافت عثمان مى‏شود؛ و گرنه، پس از نسخه‏اى كه در زمان عثمان تهيه و به تمامى بلاد اسلامى ارسال شد، همه موظف شدند كه از روى اين نسخه - كه به »مصحف عثمانى« معروف است - استنساخ و بر اساس آن عمل كنند، هيچ كس ترديد نكرده است كه قرآنى كه امروزه در دست ماست، همان »مصحف عثمانى« است. يعنى تمام بحثى كه در مورد تحريف يا عدم تحريف قرآن مطرح است، به زمان رحلت پيامبر اكرم )ص( تا زمان تدوين مصحف عثمانى مربوط مى‏شود و سؤال اين است: آيا مصحف عثمانى كه اكنون در دست ماست، همان قرآن نازل شده بر پيامبر اكرم )ص( است، يا دخل و تصرفى در آن صورت گرفته است؟
اكنون ابتدا به سراغ ادله‏ى نفى تحريف مى‏رويم و دو دليل اول را از قول علامه طباطبايى )ره( نقل مى‏كنيم. ايشان مى‏فرمايد:
«1. عمده دليلى كه در باب تحريف نشدن قرآن مى‏توان به آن اتكا كرد، اين است كه: قرآنى كه امروزه در دست ماست، همه آن خصوصياتى را كه خداى تعالى براى كلام خود آورده، واجد است. اگر آن قرآن واقعى كه بر رسول خدا )ص( نازل شد، از حيث فصاحت و بلاغت در اوج بود، ذكر و هادى و نور بود، مبين معارف حقيقى و شرايع فطرى بود، در آن هيچ اختلافى يافت نمى‏شد، هيچ كس نمى‏توانست مثل آن را بياورد و... اين قرآن كنونى نيز همه‏ى آن‏ها را داراست و اگر قرار بود تحريفى در آن رخ دهد، بايد اين اوصاف دگرگون و دچار زياده و نقصان مى‏شد؛ در حالى كه چنين نيست. اگر فرض شود چيزى از آن ساقط شده، يا از نظر اعراب كلمات يا ترتيب آيات دچار دگرگونى شده باشد، بايد قبول كرد كه دگرگونى آن به نحوى است كه كم‏ترين اثرى در اوصاف آن از قبيل اعجاز، رفع اختلاف، هدايت، نوريت، ذكريت، هيمنه و قهاريت بر ساير كتب آسمانى، و... ندارد و در واقع، دگرگونى‏اى است كه اهميتى ندارد و به قرآن بودن قرآن لطمه‏اى نمى‏زند.
2. علاوه بر اين، احاديث فراوانى كه از پيامبر )ص( و معصومين )ع( درباره‏ى تمسك به قرآن و خصوصا درباره‏ى اين كه اخبار و احاديث آنان را بر قرآن عرضه كنيم، وارد شده، دليل بر تحريف نشدن قرآن است؛ زيرا اگر كتاب الهى تحريف شده بود، چنين كارى كاملا لغو بلكه گمراه كننده بود. همچنين روايات فراوانى از ائمه اطهار )ع( وجود دارد كه به شيعيان توصيه كرده‏اند، قرآن را همانند ساير مردم بخوانند )اقرؤوا كما قرأ الناس( كه تأكيد بر اين است كه اگر چه قرآن حضرت على )ع( از حيث نحوه‏ى گردآورى و ترتيب سوره‏ها با قرآن موجود متفاوت بوده است، ولى اين تفاوت كم‏ترين خللى در معناى آن ايجاد نمى‏كند. لذا نه حضرت على )ع( و نه ائمه‏ى پس از ايشان، قرآن مذكور را حتى در اختيار شيعيان خود قرار ندادند.« (ترجمه‏ى تفسير الميزان، ج 12، ص 150 - 159.) البته شايد كسى بر اين دليل دوم اشكال كند كه اين دليل، حداكثر، عدم تحريف در زمان خود ائمه )ع( را اثبات مى‏كند و نه بعد از آن‏ها و در زمان غيبت را. در پاسخ بايد گفت: اولا، وقتى آن‏ها مطلقا مسلمانان را به تبعيت از قرآن و عرضه‏ى كلام خود بر قرآن دعوت مى‏كنند، نشان مى‏دهند كه اين اطمينان را در مورد آينده نيز داشته‏اند؛ و گرنه اگر احتمال دهند كه در آينده قرآن تحريف مى‏شود، جا ندارد كه به شيعيان خود بگويند، براى آگاهى از اعتبار داشتن روايات ما، ابتدا آن‏ها را بر قرآن عرضه كنيد. ثانيا، چنان كه قبلا توضيح داده شد، تمامى شك و شبهه‏هايى كه در خصوص قرآن مطرح است، حداكثر در مورد زمان گردآورى است و بعد از مصحف عثمانى، به خاطر كثرت و شيوع اين نسخه در دست همه مردم و در همه زمان‏ها، هيچ گاه امكان تحريف هم وجود نداشته است. .
3. با توجه به اين كه همه‏ى مدعيان تحريف، ادعايشان در مورد تحريف قرآن، تحريف به نقصان است و نه تحريف به زيادت - يعنى تا به حال كسى پيدا نشده است كه بگويد: »فلان آيه‏اى كه اكنون در قرآن هست، واقعا بر پيامبر )ص( نازل نشده و بعدها اضافه شده است« مى‏توان دليل ديگر بر نفى تحريف آورد و آن، دليل بر اساس خود قرآن كريم است. يعنى كسى كه مسأله‏ى تحريف به نقصان را مطرح مى‏كند، مى‏پذيرد كه هر آنچه در قرآن كنونى موجود است، حق است. از طرف ديگر، مى‏دانيم كه در قرآن آمده است: »انا نحن نزلنا الذكر و انا له لحافظون« (حجر 9/15:) بى‏ترديد، ما اين قرآن را به تدريج نازل كرده‏ايم و قطعا نگهبان آن خواهيم بود. و نيز: »انه لكتاب عزيز - لا يأتيه الباطل من بين يديه و لا من خلفه تنزيل من حكيم حميد« (فصلت 42/41) و به راستى آن كتابى ارجمند است كه هيچ گونه باطلى نه از پيش رو و نه از پشت سر به سويش نمى‏آيد؛ فرو فرستاده‏اى است از جانب [خداوند] حكيم و ستوده. پس اگر هر چه در قرآن موجود است، حق است، و در قرآن موجود گفته شده است كه خدا آن را حفظ مى‏كند، نتيجه اين مى‏شود كه خدا اين قرآن را از خطر نقصان نيز حفظ كرده و تحريفى در آن رخ نداده است.
اكنون به سراغ معتقدان به تحريف برويم. همه‏ى كسانى كه ادعاى تحريف كرده‏اند، از ميان محدثين )شيعه يا سنى( برخاسته‏اند. علامه طباطبايى )ره( مجموع ادله‏ى آن‏ها را به بيان ذيل، گردآورى، سپس نقد مى‏كند:
«1. اخبار و روايات متعددى از طريق شيعه و سنى وارد شده است كه بر سقوط بعضى از سوره‏ها، يا بعضى از آيات و يا بعضى از جملات، كلمات يا حروف، و يا تغيير و جا به جا شدن برخى آيات و جملات در هنگام جمع آورى اول در زمان ابوبكر يا جمع آورى در زمان عثمان دلالت دارند.
2. عقل بعيد مى‏داند قرآنى را كه غير معصوم گردآورى كرده باشد، هيچ اشتباه و غلطى در آن راه نيابد و عينا موافق از كار درآيد.
3. روايتى از شيعه و سنى نقل شده است كه حضرت على )ع( پس از رحلت پيامبر اكرم )ص( از مردم كناره گيرى كرد و جز براى نماز بيرون نمى‏آمد تا آن كه قرآن را جمع آورى كرد؛ ولى مردم آن را از او نپذيرفتند و به قرآنى كه زيد بن ثابت جمع آورى كرده بود، اكتفا كردند. اگر اين دو عين يكديگر بود، آن نپذيرفتن معنا نداشت.
4. رواياتى هست كه مى‏گويد: »آنچه در بنى‏اسرائيل )يهود( رخ داد، مو به مو در اين امت نيز واقع مى‏شود.« و يكى از چيزهايى كه در بنى‏اسرائيل رخ داد، تحريف كتابشان بود. پس كتاب اين امت نيز تحريف مى‏شود.
اما پاسخ اين‏ها به ترتيب عبارت است از:
1. تمسك به روايات براى اثبات تحريف، مستلزم حجت نبودن خود آن روايات است؛ زيرا با پذيرش تحريف قرآن، معجزه بودن آن، و در نتيجه نبوت حضرت محمد )ص( و امامت ائمه اطهار )ع( زير سؤال مى‏رود. در اين صورت، صرفا به عنوان يك سلسله گزارش‏هاى تاريخى مى‏توان به سراغ اين روايات رفت و نه به عنوان سخن معصوم؛ و به لحاظ تاريخى نيز:
اولا: اين روايات خبر واحدند و نه متواتر (خبر متواتر« به معنى روايتى است كه از طريق افراد مختلفى به قدرى نقل شده باشد كه انسان به صحت آن يقين كند؛ اما »خبر واحد« روايتى است كه از اين مزيت برخوردار نيست؛ لذا يقين‏آور نمى‏باشد. كه فايده‏ى يقينى داشته باشند؛ )
ثانيا: عمدتا سندشان ضعيف است؛ يعنى اكثر آن‏ها يا اصلا سند ندارند و اصطلاحا مرسل هستند و يا رجال سند آن‏ها [يعنى راويان آن‏ها] ضعيف و غير قابل اعتمادند؛
ثالثا: عمدتا در دلالتشان قاصرند؛ يعنى دلالت بر تحريف قرآن نمى‏كنند؛ يعنى بسيارى از اين‏ها اگر آيه‏اى از قرآن را به صورت متفاوتی مى‏آورند، در واقع اين طور آورده‏اند تا مضمون آيه را تفسير كنند و نه اين كه بگويند: آيه اين طور نازل نشده است! مثلا در تفسير آيه‏ى و ان تلووا أو تعرضوا (نسا 135/4: و اگر به انحراف گراييد يا اعراض نماييد.) ، حديثى در »كافى« آمده است كه: و ان تلووا )الأمر( أو تعرضوا )عما امرتم به( (كافى، ج 1، ص 421: و اگر )مطلب را( تحريف كنيد يا )از آنچه به شما دستور داده شده( اعراض نماييد. و جملات داخل پرانتز براى تفسير و توضيح آيه است و نه به عنوان جزئى از آيه. اكثر روايات مورد استناد اين گروه، از اين قسم سوم است. از جمله دلايلى كه نشان مى‏دهد اين عبارات، عبارات تفسيرى هستند، اين است كه خود ائمه )ع( اين‏ها را با عبارات مختلف مطرح مى‏كردند. مثلا در تفسير آيه‏ى و لقد نصركم الله ببدر و أنتم أذلة (آل عمران 123/3: )و خداوند شما را در حالى كه ناتوان بوديد، در [جنگ بدر] يارى داد. در يك جا گفته‏اند: »و لقد نصركم الله ببدر و أنتم ضعفاء«؛ و در جاى ديگر گفته‏اند: »و لقد نصركم الله ببدر و انتم قليل« (يعنى خواسته‏اند بگويند كه مقصود و معناى اذلة: همان ضعفاء يا قليل بودن است. )
رابعا: رواياتى كه مورد استناد اين گروه است، در بسيارى از موارد با يكديگر متعارضند و هر يك، تغييرات را به نحوى متفاوت با ديگرى گزارش مى‏كنند. اين محدثان، در برخى روايات، آيات و سوره‏هايى آورده‏اند كه اندك تأملى در آن‏ها، جعلى بودن آن‏ها را روشن مى‏سازد؛ زيرا هيچ بهره‏اى از نظم و اسلوب قرآن ندارند؛ همانند سوره‏هاى خلع و حفد - كه محدثان سنى نقل كرده‏اند - يا سوره‏ى ولايت - كه محدثان شيعى نقل كرده‏اند - و صرفا عبارت سازى‏هايى است كه سازنده‏اش خواسته است از قرآن تقليد كند؛ ولى صحبت كردن عادى خود را نيز فراموش كرده است.
2. اين كه »عقل، عدم تحريف را بعيد مى‏داند« اصلا صحت ندارد؛ زيرا عقل، حداكثر احتمال مى‏دهد كه نوشته‏اى با اصلش مطابق نباشد؛ نه اين كه اساسا مطابقت هر نوشته‏اى با اصلش را بعيد بشمارد؛ يعنى هر جا كه دليلى بر مطابقت باشد، آن را مى‏پذيرد و هر جا دليلى بر عدم مطابقت باشد، باز هم از دليل پيروى مى‏كند.
3. در مورد گردآورى قرآن توسط حضرت على )ع( هم در ابتداى بحث توضيح داديم كه حداكثر اين است كه آن قرآن، از نظر ترتيب سوره‏ها و برخى آيات يك سوره كه تدريجا نازل شده‏اند، با قرآن موجود تفاوت داشته است؛ آن هم تفاوتى كه به هيچ وجه باعث مغفول ماندن حقيقتى از حقايق دينى نمى‏شده؛ و گرنه حضرت على )ع( كسى نبوده است كه به سادگى از چنين مطلبى بگذرد؛ بلكه قطعا لا اقل با آن‏ها احتجاج مى‏كرد و به صرف اعراض آن‏ها قانع نمى‏شد.
4. اين كه همه‏ى آنچه در مورد يهود رخ داده است، در مورد مسلمان‏ها هم رخ مى‏دهد، درست است؛ ولى به اين معنا نيست كه در همه‏ى جهات كاملا يكسان و شبيه هم باشند. يعنى حتى اگر بالفرض بپذيريم كه اين روايات، شامل تحريف كتاب هم مى‏شود، مى‏گوييم ممكن است مشابهت از جهت نتيجه‏ى تحريف، يعنى حدوث اختلاف و تفرقه و انشعاب باشد. يا به اين لحاظ باشد كه مسلمانان به پاره‏اى از تعاليم قرآن بى‏توجه مى‏شوند و عملا آن‏ها را كنار مى‏گذارند [يا به معنى اين باشد كه معناى اين آيات را تحريف و مطابق اغراض خود توجيه مى‏كنند.]« (ترجمه‏ى تفسير الميزان، ج 12، ص 157 - 171؛ با تلخيص فراوان.) .

در باب توقيفى بودن يا نبودن آيات و سوره‏ها، بين مفسران اتفاق نظرى وجود ندارد. برخى از مفسران همانند سيوطى (الاتقان، ج 1، ص 62. ) ، آلوسى (تفسير روح المعانى، ج 1، ص 26. ) ، و طبرسى (تفسير مجمع البيان، ج 1، ص 15. ) اين ترتيب را توقيفى، يعنى از جانب خدا و رسول مى‏دانند؛ اما علامه طباطبايى )ره( مطابق تحقيق مفصلى كه انجام داده (ترجمه‏ى تفسير الميزان، ج 12، صص 156 - 191. ) ، معتقد است كه نه ترتيب آيات توقيفى است و نه ترتيب سوره‏ها.
خلاصه‏ى تحقيق ايشان به اين قرار است كه با بررسى احاديث و روايات مربوط به جمع آورى قرآن معلوم مى‏شود كه قرآن:
بار اول در زمان ابوبكر به طور كامل جمع آورى شد. اين جمع آورى زير نظر زيد بن ثابت و با همكارى تعداد زيادى از صحابه انجام شد. با توجه به اختلاف نظرهايى كه بين صحابه در مورد جاى آيات پيش مى‏آمد، مى‏توان احتمال داد، ترتيبى كه صحابه مطابق آن قرآن را جمع كردند، دقيقا مطابق با ترتيبى نبوده است كه خود پيامبر )ص( قرار داده بود. البته نه به اين معنا كه آن‏ها با نظر پيامبر اكرم )ص( مخالفت كنند؛ بلكه به اين معنا كه در بسيارى از موارد نمى‏دانستند كه پيامبر واقعا چه ترتيبى را رعايت كرده است. علامه طباطبايى )ره( در مورد برخى از آيات به اين نتيجه مى‏رسد كه: »پس معلوم مى‏شود اين گونه آيات كه در سوره‏هاى غير مناسبى قرار گرفته‏اند و ترتيب نزول آن‏ها رعايت نشده است، به اجتهاد صحابه، در آن مواضع قرار گرفته‏اند.بار دوم در زمان عثمان كه اختلاف قرائت‏ها فراوان شده بود، به دستور عثمان و بر اساس نسخه‏اى كه در زمان ابوبكر گردآورى شده بود و با نظر خواهى مجدد از صحابه، نسخه‏ى ديگرى مجددا از قرآن كريم تهيه و به تمامى بلاد اسلامى ارسال شد كه به »مصحف عثمانى« شهرت دارد و همان است كه اينك در اختيار ماست.
علامه‏ى طباطبايى )ره( در مقابل مفسران طرفدار توقيفى بودن، چنين پاسخ مى‏دهد: نه تنها اخبار متواترى بر اين مطلب نداريم، بلكه حتى در خبر واحد هم اثرى از اين حرف به چشم نمى‏خورد. در مورد اين مطلب هم كه در برخى روايات آمده است: »پيامبر اكرم )ص( فلان آيه را در فلان سوره قرار داد«، چنين مى‏فرمايد: اولا در مورد همه‏ى آيات چنين رواياتى نداريم؛ ثانيا به فرض كه خود پيامبر محل همه‏ى آيات را در زمان خود معلوم كرده باشد، باز هم صحابه جاى بسيارى از آيات را نمى‏دانستند و به همين خاطر بود كه اختلاف نظر پيش مى‏آمد و هر يك به اجتهاد خود عمل مى‏كرد. البته از مجموع روايات مذكور بر مى‏آيد كه آنچه اكنون به نام قرآن در دست ماست، همه، كلام الهى است و چيزى بر آن افزوده يا از آن كاسته نشده است؛ اما اين بدان معنى نيست كه ترتيب قرآن موجود نيز همان ترتيبى باشد كه خود پيامبر )ص( مشخص كرده است (توجه شود كه در اين جا دو مطلب هست. يك مطلب اين است كه آيا پيامبر )ص( جاى هر آيه‏اى را در هر سوره‏اى مشخص مى‏كرد. ظاهرا چنين چيزى قطعى است و در اين مسأله اختلافى نيست. بحث بر سر اين است كه آيا قرآن موجود و كنونى نيز مطابق همان ترتيب مرتب شده است و يا چون صحابه در مواردى در تشخيص نظر پيامبر )ص( اختلاف داشته‏اند، لذا ممكن است اشتباه كرده باشند و دقيقا ترتيب مورد نظر پيامبر )ص( را - كه در قرآنى كه حضرت على )ع( گردآورى كرد، رعايت شده بود - رعايت نكرده باشند. .)
از جمله ادله‏اى كه علامه طباطبايى )ره( در نفى ادعاى مذكور مى‏آورد، »يكى اين است كه: ترتيب سوره‏هاى قرآنى حتى در گردآورى اول )زمان ابوبكر( و دوم )زمان عثمان( نيز متفاوت بوده است؛ مثلا در زمان عثمان، سوره‏هاى انفال و برائت بين سوره‏هاى اعراف و يونس قرار داده شد؛ در حالى كه در گردآورى اول، بعد از آن دو قرار داشتند. ديگر اين كه: رواياتى هست كه ترتيب مصحف‏هاى ساير اصحاب با ترتيب مصحفى كه در گردآورى اول و دوم تدوين شد، مغايرت داشته است؛ مثلا در روايتى آمده است (سيوطى، الاتقان، ج 1، ص 62 به نقل از ابن‏فارس.) البته در »تاريخ يعقوبى«، ترتيب ديگرى براى مصحف آن حضرت ذكر شده است )ج 2، ص 135). كه مصحف حضرت على )ع( بر طبق ترتيب نزول بوده است.« (ترجمه‏ى تفسير الميزان، ج 12، صص 183 - 184. .)
ضمنا علامه طباطبايى )ره( در موارد متعددى، درباره‏ى اين حديث كه »قرآن گردآورى شده توسط حضرت على )ع( با قرآنى كه صحابه جمع آورى كردند، تفاوت داشت« چنين توضيح مى‏دهد كه اين تفاوت، تنها از حيث ترتيب آيات و سوره‏ها بوده است و تأكيد مى‏كند كه اين جابه‏جايى، لطمه‏اى به استحكام قرآن نمى‏زند؛ و گرنه حضرت على )ع( در اين مورد سكوت نمى‏كرد و نيز در آن صورت، ائمه )ع( نيز ديگر تأكيد نمى‏كردند كه همين قرآن موجود، كلام خداست و شيعيان از همين استفاده كنند در مورد نام‏هاى سوره‏ها نيز بايد گفت، برخى از اين‏ها توسط خود پيامبر )ص( به كار رفته است؛ اما اكثر آن‏ها در زمان‏هاى بعد متداول شده‏اند؛ چنان كه به تعبير آيت الله جوادى آملى، »اسم‏هاى كنونى سوره‏ها، عمدتا از آن تخفيف‏هايى است كه در أعلام بالغلبه معمول است (مقصود از عبارت »تخفيف‏هايى كه در أعلام بالغلبه معمول است« اين است كه انسان‏ها عادت دارند وقتى اسم چيزى طولانى باشد، هنگام سخن گفتن از آن، به جاى اين كه اسم آن را به طور كامل ذكر كنند، تنها يك جزء مهم از آن عبارت را ذكر مى‏كنند؛ مثلا به سيد محمد جلال الدين مى‏گويند »جلال«؛ يا به كتاب »الحكمة المتعالية فى أسفار العقلية الأربعه« مى‏گويند كتاب »أسفار«؛ و تدريجا اين اسم مختصر جانشين آن اسم مفصل مى‏شود.) در مورد اغلب سوره‏هاى قرآن نيز، مطابق بيان آيت الله جوادى آملى جريان از همين قرار است. و در كتاب‏هاى تفسيرى مربوط به حدود ده قرن پيش، همانند تلخيص البيان شريف و لطائف المعارف قشيرى، معمولا همه‏ى آن اسم به طور كامل ذكر شده است. مثلا سوره‏هايى كه امروزه به نام سوره‏هاى انعام و بقره معروف است، در اين كتاب‏ها چنين تعبير شده‏اند: فى تفسير السورة التى تذكر فيها الأنعام يا فى تفسير السورة التى تذكر فيها البقره و....« (جوادى آملى، تفسير موضوعى قرآن مجيد، ج 2، ص 332. .)

مطابق بيان علامه طباطبايى )ره(، »اصطلاح نسخ نزد فقها از آيات زير اخذ شده است: »ما ننسخ من آية أو ننسها نأت بخير منها أو مثلها ألم تعلم أن الله على كل شى‏ء قدير - ألم تعلم أن الله له ملك السموات و الأرض و ما لكم من دون الله من ولى و لا نصير«بقره 106 - 107/2: هر حكمى را نسخ كنيم يا آن را به [دست] فراموشى بسپاريم، بهتر از آن يا مانندش را مى‏آوريم؛ مگر ندانستى كه خدا بر هر كارى تواناست؟ مگر ندانستى كه فرمانروايى آسمان‏ها و زمين از آن خداست؟ و شما جز خدا سرور و ياورى نداريد؟. ، و البته واژه‏ى نسخ در اين آيات، هم شامل امور تكوينى مى‏شود و هم شامل امور تشريعى؛ كه اين امر را اصطلاحا در امور تكوينى، »بداء« و در امور تشريعى، »نسخ« مى‏گويند.
واژه‏ى »نسخ« به معناى »زايل كردن« است و گاه به معناى نقل يك نسخه‏ى كتاب به نسخه‏اى ديگر نيز به كار مى‏رود و اين عمل را به اين جهت نسخ گويند كه گويى كتاب اول را از بين برده و كتابى ديگر را به جايش آورده‏اند؛ لذا در آيه‏اى آمده است: »و اذا بدلنا آية مكان آية، و الله أعلم بما ينزل، قالوا انما أنت مفتر، بل أكثرهم لا يعلمون««نحل 101/16: و چون حكمى را به جاى حكم ديگر بياوريم - و خدا به آنچه به تدريج نازل مى‏كند داناتر است - مى‏گويند »جز اين نيست كه تو دروغ بافى.« [نه،] بلكه بيشتر آنان نمى‏دانند. كه اين آيه مى‏رساند كه نسخ باعث نمى‏شود خود آيت نسخ شده به كلى از عالم هستى نابود شود، بلكه نشان مى‏دهد كه حكم ناشى از آن، عمرش كوتاه بوده است؛ چون به وضعيتى وابسته است كه با نسخ، صفت آيت بودن آن از بين مى‏رود؛ يعنى اصل آيت حفظ مى‏شود و فقط اثر آن از بين مى‏رود و آيت بهترى جايگزين آن مى‏شود. اما اين كه آيت بودن يك آيه به چيست، بايد گفت: هر آيه‏اى از جهات متعددى آيت است؛ مثلا از حيث فصاحت و بلاغت، از حيث ايجاد تقوا در انسان، از حيث اشتمالش بر احكام و تعاليم الهى و...؛ و در مورد آيات قرآن، وقتى نسخ واقع مى‏شود، تنها يكى از جهات آيت بودن منسوخ مى‏شود، نه همه‏ى جهات؛ مثلا وقتى حكم يك آيه نسخ مى‏شود، اين آيه هنوز چون از جهت فصاحت و بلاغت معجزه است، آيت بودنش باقى مى‏ماند.
در مورد نسخ، دو شبهه ممكن است مطرح شود كه در همان آيه‏ى ابتداى بحث، به هر دو شبهه پاسخ داده شده است:
شبهه‏ى اول اين است كه آيت اگر از ناحيه‏ى خداست، حتما مشتمل بر مصلحتى است كه با غير اين آيه، آن مصلحت تأمين نمى‏شد. از طرف ديگر، خدا مانند بندگان نيست كه امروز علمش به مصلحتى تعلق گيرد و فردا مصلحت جديدى را كشف كند و حكم جديدى صادر نمايد. لذا نسخ مستلزم نفى عموم و اطلاق قدرت خداست.
شبهه‏ى دوم اين است كه هر قدرتى، هنگامى كه به كارى تعلق گرفت و چيزى موجود شد، ديگر از آن وضعى كه بر آن هستى پذيرفته است، دگرگون نمى‏شود. مثلا انسان حتى در افعال اختياريش، وقتى كار را انجام داد، ديگر اختيار ندارد و فعل، ضرورى الثبوت شده است. بنابراين، اصلا نسخ محال و ممتنع است. در واقع مبناى اين اشكال آن است كه ملكيت خدا مطلق نيست و وقتى كارى انجام داد، آن فعل ضرورى الثبوت مى‏شود و خود خدا هم ديگر نمى‏تواند آن را عوض كند.
در پاسخ شبهه‏ى اول، در آيه گفته شده است: الم تعلم أن الله على كل شى‏ء قدير؛ يعنى: مگر نمى‏دانى كه خدا بر همه چيز قادر است و مى‏تواند به جاى چيزى كه زايل شده است، مثل آن يا بهتر از آن را بياورد و آن مصلحت قبلى را كاملا جبران كند.
در پاسخ شبهه‏ى دوم هم گفته شده است: الم تعلم أن الله له ملك السموات و الأرض و ما لكم من دون الله من ولى و لا نصير؛ يعنى: چون ملك آسمان‏ها و زمين از آن خداست، پس حق دارد هر گونه كه بخواهد در ملكش تصرف كند و هيچ كس نسبت به چيزى مالكيتى ندارد كه موجب مانعيت خدا در تصرفش شود.
از اين آيه پنج نكته روشن مى‏شود:
1. نسخ تنها مربوط به احكام شرعى نيست، بلكه مربوط به تكوينيات هم هست )كه اصطلاحا به آن بداء گفته مى‏شود(. در روايات نيز گاه گفته شده است كه: فلان حكم تكوينى با فلان حكم نسخ شد؛ مثلا در تفسير نعمانى از اميرالمؤمنين )ع( روايت شده كه در ضمن آيات ناسخ و منسوخ فرموده است: آيه‏ى و ما خلقت الجن و الانس الا ليعبدون «ذاريات 56/51: و جن و انس را نيافريدم مگر براى اين كه مرا عبادت كنند. » توسط آيه‏ى و لا يزالون مختلفين - الا من رحم ربك و لذلك خلقهم و [مردم] پيوسته در اختلافند؛ - مگر كسانى كه پروردگار تو به آنان رحم كرده و براى همين آنان را آفريده است. نسخ شده است؛ يا آيه‏ى و ان منكم الا واردها كان على ربك حتما مقضيا مريم 71/19: و هيچ كس از شما نيست مگر اين كه در آن [مساوى جهنم] وارد مى‏گردد. اين [امر] بر پروردگارت، حكمى قطعى است. توسط آيه‏ى ان الذين سبقت لهم منا الحسنى أولئك عنها مبعدون - لا يسمعون حسيسها و هم فيما اشتهت أنفسهم خالدون - لا يحزنهم الفزع الأكبر... انبيا 101 - 103/21: بى‏گمان كسانى كه قبلا از جانب ما به آنان وعده‏ى نيكو داده شده است، از آن [آتش جهنم] دور داشته خواهند شد - صداى آن را نمى‏شنوند و آنان در ميان آنچه دلشان بخواهد، جاودانند. - اين بزرگترين دلهره، آنان را غمگين نمى‏كند. نسخ شده است (توجه شود، نسخ در اين آيات معناى خاصى دارد كه با نسخ در احكام تشريعى متفاوت است. براى شرح اين معنا در مورد آيات فوق، ر.ك: ترجمه‏ى تفسير الميزان، ج 1، ص 384 - 386. .)
2. نسخ همواره دو طرف مى‏خواهد: ناسخ و منسوخ، و با يك طرف، فرض نمى‏شود.
3. ناسخ، كمال يا مصلحتى را كه در منسوخ نهفته، و حتى اغلب بالاتر از آن مصلحت را داراست.
4. ناسخ از نظر ظاهر با منسوخ متفاوت است؛ نه از حيث رعايت مصلحت؛ زيرا مصلحتش جاى مصلحت منسوخ را پر مى‏كند و همين مصلحت مشترك است كه تنافى ظاهرى آن دو را رفع مى‏كند. مثلا اگر پيامبرى از دنيا برود و مقتضيات زمانه تغيير كند و پيامبرى بيايد كه دين جديدى بياورد، هر دوى اين‏ها نسبت به زمان خود مطابق مصلحت بوده است؛ لذا اين كه يكى ناسخ ديگرى است، هيچ اشكالى ندارد. همچنين است در احكام مربوط به زمان يك پيامبر. علاوه بر اين‏ها، آيات منسوخه نوعا لحنى دارند كه به طور اشاره مى‏فهمانند كه به زودى نسخ خواهند شد و حكم در آن‏ها تا ابد دوام ندارد؛ مانند آيه‏ى فاعفوا و اصفحوا حتى يأتى الله بأمره (بقره 109/2: پس عفو كنيد و درگذريد تا خدا فرمان خويش را بياورد. ) كه توسط آيات جهاد نسخ شده است؛ يا حكم زنان زناكار: فأمسكوهن فى البيوت حتى يتوفيهن الموت أو يجعل الله لهن سبيلا (نساء 15/4: آن زنان [زناكار] را در خانه‏ها نگه داريد تا مرگشان فرا رسد؛ يا خدا راهى براى آنان قرار دهد. ؛ كه توسط آيات تازيانه زدن بر زناكار نسخ شده است.)
5. نسبت ميان ناسخ و منسوخ، غير از نسبت ميان عام و خاص، مطلق و مقيد، و مجمل و مبين است؛ يعنى ظهور آيه‏ى ناسخ در مدلول خودش تمام است و از حيث مدلولش نيازى به منسوخ ندارد؛ و بالعكس؛ در حالى كه در ساير موارد فوق الذكر چنين نيست. اين، بحثى است مربوط به اصول فقه.« (ترجمه تفسير الميزان، ج 1، ص 377 - 382، با تلخيص. .)
آنچه تا اين جا گفته شد، نظر علامه طباطبايى )ره( است كه نظر مشهور مفسران است؛ اما برخى از مفسران متأخر، همچون آيت الله العظمى خويى )ره( اين نظر را مورد نقد قرار داده‏اند. ايشان معتقدند: در جايى كه حكم آيه موقتى بوده و اين از خود عبارت آيه معلوم است، اصلا نسخ تحقق نيافته است؛ بلكه نسخ در جايى است كه صريحا در موردى، حكمى به طور مطلق داده شود و بعد از مدتى، صريحا همان حكم برداشته شود. ايشان با بررسى تمام آياتى كه در مورد آن‏ها ادعاى نسخ وجود دارد، به اين نتيجه مى‏رسند كه در قرآن، هيچ آيه‏ى ناسخ يا منسوخى وجود ندارد و آن آيه‏ى ما ننسخ من آية أو ننسها نأت بخير منها أو مثلها (بقره 106/2: هر حكمى را نسخ كنيم يا آن را به دست فراموشى بسپاريم، بهتر از آن يا مانندش را مى‏آوريم.) در مورد نسخ احكام پيامبران پيشين توسط پيامبر اسلام )ص( است و نه در احكام خود پيامبر اسلام )ص(. البته، تنها موردى كه ايشان نسخ را مى‏پذيرند، آيات مربوط به نجوا است(مجادله 12 - 13/58. يا ايها الذين آمنوا اذا ناجيتم الرسول فقدموا بين يدى نجويكم صدقة.) كه ابتدا دستور داده شد براى نجواى با پيامبر، صدقه پرداخت شود؛ ولى چون جز حضرت على )ع( كسى اين كار را نكرد و ديگر مردم به خاطر نپرداختن صدقه، اصلا سراغ پيامبر )ص( نمى‏رفتند تا سؤالات شرعى‏شان را بپرسند، لذا اين حكم برداشته شد. در واقع، خدا در اين قضيه خواست تا شأن و منزلت حضرت على )ع( را از حيث تبعيتش از پيامبر )ص( نشان دهد؛ چنان كه بعدها نيز اميرالمؤمنين )ع( افتخار مى‏كرد كه تنها كسى بوده كه به حكم آيه‏ى نجوى عمل كرده است براى تفصيل نظر ايشان، ر.ك: البيان فى تفسير القرآن، صص 277 - 380. .
لذا با توجه به اين اختلاف نظرها، نمى‏توان دقيقا مشخص كرد كه كدام آيات منسوخند؛ يعنى از ديد آيت الله العظمى خويى )ره(، تنها يك آيه‏ى منسوخ داريم و از منظر بقيه، آيات متعددى منسوخند؛ و باز در ميان خود آن‏ها در مورد تعداد اين آيات منسوخ، اختلاف نظر هست

ابتدا بايد گفت، اين كه: »قرآن كلام خداست« عين همان مدعاست كه »قرآن معجزه است« و نمى‏تواند دليل آن باشد و پس از اين كه ما اثبات كرديم كه قرآن معجزه است، آن گاه آشكار مى‏شود كه قرآن كلام خداست. به عبارت ديگر، اگر كسى بگويد: »قرآن معجزه است، چون كلام خداست؟« بلافاصله اين اشكال پيش مى‏آيد كه: »شما از كجا فهميديد كلام خداست؟«
اما راه تشخيص اين كه: آيا چيزى معجزه است يا خير؟ از اين طريق است كه معجزه هر امر خارق العاده‏اى است كه:
اولا: درباره‏ى آن امر تحدى شده باشد؛
ثانيا: كسى از عهده‏ى تحدى برنيامده باشد، و به تعبير ديگر اين كه: »آن معجزه، مغلوب كسى واقع نشود و كسى بر آن غلبه نكند«.
با قيد اول، كرامات اوليا و كارهاى خارق العاده‏ى مرتاضان از معجزه جدا مى‏شوند )زيرا در عين اين كه آن‏ها امورى خارق العاده‏اند، اما آورنده‏ى آن‏ها تحدى نكرده، يعنى نخواسته است به آن وسيله نبوت خود را اثبات كند(.
با قيد دوم، مدعيان دروغين از انبياى واقعى تفكيك مى‏شوند.
اكنون وقتى در مورد قرآن ادعا مى‏كنيم معجزه است، نشان مى‏دهيم كه:
اولا، درباره‏ى قرآن تحدى شده و اين تحدى در آيات متعددى از خود قرآن آمده است. از جمله درباره‏ى كل قرآن: »و لئن اجتمعت الانس و الجن على أن يأتوا بمثل هذا القرآن لا يأتون بمثله ولو كان بعضهم لبعض ظهيرا« و درباره‏ى لا اقل ده سوره: »أم يقولون افتراه قل فأتوا بعشر سور مثله مفتريات«
؛ بلكه حتى آوردن يك سوره: »و ان كنتم فى ريب مما أنزلنا على عبدنا فأتوا بسورة من مثله و ادعوا شهدائكم من دون الله ان كنتم صادقين.«
ثانيا، حداقل اين است كه علماى ادبيات عرب در طول تاريخ نشان داده‏اند، تمام تحدى‏هايى كه عليه قرآن كريم مطرح شده است، به هيچ وجه نه به لحاظ اسلوب ادبى و نه به لحاظ محتوايى، با قرآن قابل مقايسه نيستند .
اما درباره‏ى اين كه كدام جنبه‏ى قرآن معجزه است، علامه طباطبايى )ره( تأكيد مى‏كند: »از خود قرآن چنين برمى‏آيد كه معجزه‏ى قرآن به جنبه‏ى فصاحت و بلاغت آن منحصر نمى‏شود؛ زيرا تنها بر سر اين مطلب تحدى نشده است؛ بلكه در قرآن كريم، از حيث علم و معرفتى كه قرآن عرضه كرده است
از حيث كسى كه قرآن بر او نازل شده از حيث آوردن اخبار غيبى مثلا آيه‏ى 49 سوره‏ى هود: تلك من أنباء الغيب نوحيها اليك ما كنت تعلمها أنت و لا قومك من قبل هذا. ، و خصوصا از اين حيث كه هيچ اختلاف و تعارض و تناقضى در قرآنى كه در طول 23 سال نازل شده است، وجود ندارد مثلا آيه‏ى 82 سوره‏ى نساء: أفلا يتدبرون القرآن، ولو كان من عند غير الله لوجدوا فيه اختلافا كثيرا. ، تحدى شده است و لذا قرآن كريم از همه‏ى اين ابعاد، معجزه است.« .
در مورد قسمت آخر سؤال، كه: »آيا در هر عصرى، براى مردم آن عصر از جنبه‏ى خاصى معجزه است؟« بايد گفت: اگر مقصود اين باشد كه: »مثلا قرآن در زمان پيامبر )ص( از حيث فصاحت و بلاغت معجزه بوده است، ولى الان ديگر از اين حيث معجزه نيست، بلكه مثلا از حيث مكاشفات علمى معجزه است«، اين سخن درست نيست؛ زيرا در تمامى مواردى كه قرآن از آن حيث معجزه بوده است، بايد هميشه معجزه باشد؛ زيرا قرآن »معجزه‏ى جاويدان« است و اگر اعجازش عصرى و دوره‏اى باشد، ديگر اعتبار جاودانه‏اش زير سؤال مى‏رود؛ اما اگر به اين معنا باشد كه با گذشت زمان، جنبه‏هاى ديگرى از اعجاز قرآن كشف شود، يا به اين معنا باشد كه در زمان‏هاى مختلف، تأكيد بر برخى جنبه‏ها نسبت به جنبه‏هاى ديگر براى برخى از مردم ارجحيت داشته باشد، مسلما پاسخ آن پرسش مثبت است؛ يعنى اولا همان طور كه در احاديث وعده داده شده، قرآن روز به روز بر طراوتش افزوده مى‏شود

معجزات و عجایب قرآن کریم در ابعاد مختلفی قرار دارند و با پیشرفت علوم، عظمت قرآن روشن تر می‌شود. کهنگی، معانی و عظمت قرآن را در بر نمی‌گیرد. گزاره‌های علمی قرآن کریم اسلوب بیان و ادبیات قرآن کریم آهنگ و موسیقی و طنین معنوی و روحانی و جاذبه آن نظم و انضباط که در تناسب معنوی و لفظی کلمات به کار رفته است (اعجاز عددی) در قرآن کریم همه و همه نشانه‌های عظمت این کتاب الهی هستند که هر کدام بحث‌های گسترده‌ای دارد. شما می‌توانید به کتاب مقایسه‌ای بین علم تورات و انجیل و قرآن نوشته دکتر موریس بوکای مراجعه فرمایید.

اعجاز و تحدّى قرآن حتى در جنبه لفظى، سبك، آهنگ، تصويرسازى، هندسه كلمات و بلاغت، منحصر در زبان عربى نيست بلكه شامل تحدى به هر متن ادبى در هر زبانى مى‏شود.
اگر دست روى هر متن ادبى زيبا بگذاريد و پنج خط آن را انتخاب كنيد و سپس دست روى يكى از صفحات قرآن بگذاريد و پنج خط آن را انتخاب كنيد آن‏گاه ميان سبك، آهنگ و تصويرها، هندسه كلمات، بلاغت و وزن آنها مقايسه كنيد ملاحظه خواهيد كرد تفاوت آن دو بسيار است و متن غير قرآنى، از جهت رعايت نكات ادبى و بيانى، در حد و اندازه قرآن نيست. علاوه بر اينكه اعجاز معنوى و بلنداى معارف قرآنى مهم‏تر از اعجاز لفظى است. در طول قرن‏ها مردمان بسيار و انديشمندان زيادى، از قرآن بهره‏هاى علمى و معنوى برده‏اند به گونه‏اى كه به هر مقدار جامعه بشرى رشد داشته، به همان ميزان از دانش و معارف قرآن و نورانيت معنوى آن بهره‏مند گرديده است تا جايى كه گفته شده برخى از آيات قرآن (مانند شش آيه اول سوره حديد)، در آخرالزمان، به عمق آن پى خواهند برد(1).
اعجاز قرآن از نظر معانى، اختصاص به گروه خاص و يا زبان خاصى ندارد كه در اين باره مى‏توان به برخى نمونه‏ها اشاره كرد
1. قرآن، خدا را توصيف نموده است و در اين توصيف او را تنزيه كرده است يعنى صفاتى را كه شايسته او نيست، از او سلب كرده و او را منزّه از آن صفات دانسته و از طرف ديگر صفات كمال و اسماى حسنى را براى ذات حق اثبات كرده است. بيشتر از پانزده آيه در تنزيه خداوند و پنجاه آيه در توصيف الهى به صفات عليا و اسماى حسنى آمده است.
قرآن در اين توصيفات خود آن چنان دقيق است كه ژرف انديش‏ترين علماى الهى را به حيرت انداخته است و اين خود روشن‏ترين معجزه از يك فرد درس نخوانده است.
قرآن در پيوند انسان با خداوند، زيباترين بيان‏ها را دارد. او- برخلاف خداى فيلسوفان يك موجود خشك و بى‏روح و بيگانه با بشر نيست. خداى قرآن از رگ گردن به انسان نزديك‏تر است. با او در داد و ستد است و با او خشنودى متقابل دارد. او را به خود جذب مى‏كند و مايه آرامش دل اوست: «ألا بِذِكْرِ اللهِ تَطْمَئِنُّ اللقُلوبُ»(2) بشر با او انس و الفت دارد بلكه
همه اشياء او را مى‏خواهند و او را مى‏خوانند. تمام موجودات از عمق و ژرفاى وجود، با او سر و سرّ دارند. او را ثنا مى‏گويند و تسبيح مى‏كنند: «إنْ مِنْ شَىْ‏ءٍ إلّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلكِنْ لا تَفْقَهونَ تَسْبيحَهُمْ»(3).
2. قرآن كتاب راهنمايى بشر است و در واقع كتاب «انسان» است انسان از نظر قرآن نفخه روح الهى است و خواه ناخواه به سوى خداى خودش باز مى‏گردد. اين است كه معرفت خدا از شناخت انسان جدا نيست. انسان تا خود را نشناسد، به درستى نمى‏تواند خداى خود را بشناسد. از طرف ديگر، تنها با شناخت خداوند است كه انسان به واقعيّت حقيقى خود پى مى‏برد.
انسان در مكتب پيامبران، با انسانى كه بشر از راه علوم مى‏شناسد، بسى متفاوت است.
3. گستره آگاهى نسبت به معاد، رستاخيز و حشر اموات، مراحل بين مرگ تا قيامت و تنها در قرآن به طور شايسته و به دور از ترديد بيان شده است.
4. تاريخ و قصص پيامبران‏عليه السلام و فرجام نيك پيروان آنان و عاقبت بد تكذيب كنندگان آنها به روشنى و گستردگى در قرآن ذكر شده است.
5. مكارم و فضايل اخلاقى از قبيل شجاعت، استقامت، صبر، عدالت، احسان، محبّت، ذكر خدا، محبّت خدا، شكر، ترس از خدا، توكّل، رضا و تسليم در مقابل فرمان خدا، تعقّل و تفكّر، علم و آگاهى، نورانيّت قلب به واسطه تقوا، صدق، امانت و به خوبى در قرآن آمده است.
6. اخلاق اجتماعى از قبيل اتّحاد، تواصى بر حق، توصيه بر صبر، تعاون بر نيكى و تقوا، ترك دشمنى، امر به معروف و نهى از منكر، جهاد به مال و نفس در راه خدا و به گستردگى در قرآن ذكر شده است.
7. احكام از قبيل نماز، روزه، زكات، خمس، حج، جهاد، نذر، قسم، بيع، رهن، اجاره، هبه، نكاح، حقوق زوجين، حقوق والدين و فرزندان، طلاق، لعان، ظهار، وصيّت، ارث، قصاص، حدود، دين، قضا، شهادت، حلف (قسم)، ثروت، مالكيّت، حكومت، شورا، حقّ فقرا، حقّ اجتماع و در قرآن بيان شده است.
بنابراين ثابت مى‏شود كه قرآن جنبه‏هاى اعجازى گوناگونى دارد و اين به گونه‏اى است كه
نه تنها عرب در برابر آن عاجز است بلكه تمام جهان نيز در مقابل آن خاضع است.
در اين زمينه هزاران كتاب و مقاله به وسيله دانشمندان در رشته‏هاى مختلف علوم به نگارش درآمده و همه از عظمت قرآن و تطبيق آيات آن با جديدترين رهيافت‏هاى دانش بشرى سخن گفته‏اند.
پى‏نوشت‏
(1) ر. ك: تفسير نمونه، ج 23، ص 295.
(2) رعد (13)، آيه 28.
(3) اسراء (17)، آيه 44.

در چند آيه از آيات قرآن كريم دعوت به تحدّي و مبارزه طلبي شده است كه به آيات تحدّي معروفند و با بيان بسيار قاطع و صريح تمام جهانيان در همه زمانها و مكانها و كليه كساني را كه در پيوند آن با مبدأ جهان آفرينش ترديد داشتند را دعوت به مقابله به مثل كرده است و به گواه تاريخ مثلي را براي قرآن نياورده‎اند.[1] و در نمونه‎هاي عرضه شده كه تاريخ آنها را معرفي نموده است، در آن سستي آشكار است.
امّا اشكالات وارده بر اين چند جمله عبارتند از:
1. اين الفاظ، شبيه الفاظ قرآن است كه تنها گاهي به جابجائي مكاني اكتفاء شده است.
2. در آيات تحدّي، تحدّي به قرآن و يك سوره و ده سوره شده است و نتيجه مي‎دهد كه تحدّي قرآن به يك كلمه يا يك جمله نيست تا كسي ادّعا كند من مي‎توانم مثل آن را بياورم.[2]
3. حروف مقطعه در صدر جمله فوق تنها به شبيه سازي لفظي با قرآن، اكتفاء شده است.
4. مرجع ضمير «انه» مشخص نشده است، اگر به «قرآن» راجع باشد نقض ادّعاي خودتان مي‎شود از يك طرف مي‎گوييد قرآن معجزه است كه يكي از شرايط اعجاز اين است كه بشر عادي نتواند مانند آن را بياورد و از طرف ديگر مانند قرآن را مي‎آوريد.
5. مفهوم جمله مشخص نيست كه چه مقصد و هدفي را دنبال مي‎‎كند و هيچ ارتباطي بين اين دو جمله نيست، اگر «ما» موصوله باشد احتياج به خبر دارد كه خبر آن نيامده است و اگر نافيه باشد كه مي‎‎گوييد قرآن براي شما انذاركننده نيست در حالي كه از شأن پيامبر اسلام ـ صلّي الله عليه و آله ـ و آيات قرآن، انذار و تبشير است.
6. در قرآن كلمه «معجز» و كلمه «منذر» صفت قرآن كريم نيامده است.
7. پس از اين همه اشكالات، شايد بگوييد تمام اشكالات فوق قابل جواب است، که در اين صورت دو جواب ديگر كه جنبه عموميت (از لحاظ بلاغت و فصاحت و نظم و نثر) داشته باشد بدان گفته مي شود كه يكي از آنها از مرحوم آية الله خوئي در البيان است كه مي‌فرمايد:
الف) شبهه‎اي را ابتداءً مطرح مي‎سازد مبني بر اينكه عارف و آشناي به لغات و واژه‎هاي عربي قادر است كه مثل كلمات و جملات قرآن را بياورد، آنگاه در پاسخ مي‎فرمايند كه اين شبهه سزاوار ذكر نيست زيرا قدرت برآوردن به مانند كلمه اي از كلمات قرآن بلكه برآوردن بمثل جمله‎اي از جملات قرآن اقتضاء قدرت برآوردن بمثل قرآن يا به سوره‎اي از سوره قرآن نيست؛ زيرا قدرت بر مادّه (و الفاظ عربي) لازمه‎اش اين نيست كه بتواند اين تركيب قرآني را بياورد[3]
ب) ظاهر آيات تحدّي اين است كه بشر نمي‎تواند چنين قالبي را بسازد نه اين كه خدا نمي‎گذارد، بلكه منوط به اين كرده است كه قرآن با علم الهي نازل شده است، و استدلال به تحدّي، استدلال بر اين است كه قرآن از ناحيه خدا نازل شده نه اينكه رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ آن را از خود تراشيده است.[4] چنانكه اين معنا در آيه 14 سوره‌ هود آمده است: فَإِلَّمْ يَسْتَجِيبُوا لَكُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللَّهِ «و اگر آنها دعوت شما را نپذيرفتند بدانيد با علم الهي نازل شده».
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. تفسير موضوعي قرآن کريم ـ قرآن در قرآن ـ ، ج1، اثر استاد جوادي آملي.
2. الاتقان في علوم القرآن، اثر جلال الدين سيوطي، ج1 و 2.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، 1373، ج 1، ص 133.
[2] . مكارم شيرازي، ناصر، همان، ج 9، ص 44.
[3] . خوئي، سيد ابوالقاسم، البيان في تفسير القرآن، قم، مؤسسه احياء آثار الامام الخوئي، ص 83.
[4] . طباطبائي، سيد محمد حسين، الميزان في تفسير القرآن، ترجمه‎ي سيد محمد باقر موسوي همداني، قم، دارالعلم، ج 1، ص 132.

در پاسخ اين سوال به چند نكته توجه فرماييد:
1 . برخي از دانشمندان بر اين باورند كه عدد 19 ارتباط نزديكي با حروف و آيات قرآن دارد و طرف‌داران چنين نظريه‌ و فرضيه‌اي در همين رابطه بحثي را با عنوان «اعجاز عددي قرآن» مطرح كرده و براي تأييد نظريه خويش مواردي را با كمك گرفتن از رايانه و فرمول‌هاي رياضي به عنوان نمونه ذكر نموده و در اين باره كتاب‌هايي نيز به رشتة تحرير درآورده‌اند.
يكي از نمونه‌هايي كه در عيان اعجاز عددي 19 در قرآن كريم به عنوان شاهد از آن ياد مي‌كنند عبارت است از ارتباط بين حروف «بسم الله الرحمن الرحيم» و آيات و حروف ديگر قرآن كريم، و گفته‌اند: عدد حروف «بسم الله الرحمن الرحيم» نوزده تا است كه با آيه شريفة سي سوره مدّثر ارتباط داده‌اند، كه مي‌فرمايد: «عليها تسعة عشر؛[1] بر آن (دوزخ) نوزده نگهبان است.» و از تكرار عدد نوزده، يعني مضرب‌هاي متعدد آن نكات جالب و شگفت‌انگيزي را استفاده كرده‌اند، از جمله: از كل سوره‌هاي قرآن كريم که 114 سوره است، مضربي از تعداد حروف «بسم الله» (نوزده) مي‌باشد.
2 . بسم الله الرحمن الرحيم، به عنوان يك آيه مستقل، صد و سيزده بار در قرآن تكرار شده است (گرچه در سورة نمل نيز ذكر شده، ولي آنجا آيه مستقلي محسوب نمي‌شود) و آيه «عليها تسعة لعشر» يك بار در قرآن كريم ذكر شده كه با جمع آن، عدد سوره‌هاي قرآن كريم به‌دست مي‌آيد.
114: 19×6 ـــــــــــــــــ كه مضربي از عدد 19 است ـــــــــــــــ 114: 1+ 113
3 . حروف مشترك «بسم الله الرحمن الرحيم» با آيه «عليها تسعة عشر» دوازده حرف است و حروف مشترك اين آيه «بسم الله» هفت حرف مي‌باشد كه جمع آنها باز نوزده مي‌شود. 19:7+12
4 . عدد فواتح سوره حروف مقطعه، نوزده تا است (حروف مقطعه در 29 سوره آمده؛ ولي با حذف حروف تكراري شامل نوزده حرف است).
5 . در سوره‌هاي ديگر اين ارتباط با مضرب نوزده حفظ شده است، به عنوان مثال در سوره ق، 57 بار حرف «ق» تكرار شده كه باز مضرب از نوزده است. 57: 19+3
و...[2]
2. قرآن كريم از هر زاويه‌اي كه مورد مطالعه و تحقيق قرار بگيرد زيباست و سرشار از شگفتي‌هاي متعدد و اعجاز‌آميز مي‌باشد، و سرچشمة اين زيبايي و شگفتي‌هاي گوناگون را بايد در ارسال كننده و فرستندة آن يعني خداوند متعال جستجو كرد، و بسياري از جنبه‌هاي اعجازي آن جاودانه و هميشگي است.
قرآن كريم از لحاظ علمي، ادبي، بياني، تشريعي و... داراي اعجاز است.
شگفتي‌هاي مختلف و متعددي را كه دربارة اعداد در قرآن كريم مثل رموز عدد نوزده و يا برابر آمدن كلماتي همچون «يوم» و «ليل» آمدن كلمة «يوم» به تعداد روزهاي سال (365 روز) و يا آمدن كلمه قمر دوازده بار در قرآن كريم و... كه برخي به عنوان اعجاز عددي آن را مطرح كرده‌‌اند، به طور قطع نمي‌توان با ديد اعجازگونه به آن‌ها نگاه كرد، چون در برخي موارد، خلاف آن اثبات شده و چنين ادعاهايي از سوي مدعيان در برخي موارد با چالش‌هاي جدي روبرو گشته است و تنها بر فرض اثبات چنين ادعاهايي مي‌توان با عنوان شگفتي‌هاي قرآن كريم آن‌ها را پذيرفت و بايد مراقب و مواظب بود گرچه مطالبي كه با فرمول‌هاي اعتباري رياضي و... ثابت شده است ولي به طور قطعي و يقين ثابت و نمي توان نگرديده، به عنوان اعجاز قرآن كريم مطرح نمود[3]! و در پايان متذکر مي شويم که بزرگ ترين اعجاز قرآن اعجاز علمي آن است، اعجاز که مباحث عميقي در جامعه شناسي و کيهان شناسي و انسان شناسي و ساير علوم را براي بشريت به ارمغان مي آورد.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1 . تفسير موضوعي، قرآن در قرآن، ج 1، تأليف آيت الله جوادي آملي.
2 . تفسير تسنيم،ج1، تأليف آيت الله جوادي آملي.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . مدثر/ 30.
[2] . ر.ك: راسل، ل.ا.ك و آربري، كاربرد روش سيستم‌ها و تعبير قرآن، ترجمه: محمدجواد سهلاني، تهران، انتشارات آثار بعثت، بي‌تا، ص 54-80؛ سيدايمن الموسوي، الميزان في الاعجاز العددي القرآن، بيروت، دارالهادي للطباعة، و النشر و التوزيع، الطبعة الاولي، 1412، ق.
[3] . ر.ك: معرفت، محمدهادي، التمهيدفي علوم القرآن، قم، النشر الاسلامي، الطبعة الثانيه، 1465، ج5، ص 9-130.

در پاسخ به اين سؤال‌ها، توجه به چند نكته لازم است.
نكته اول: نزول قرآن به زبان عربي[1] يك امر طبيعي است؛ چون لازمه تخاطب و گفتگو، استفاده از ابزار تخاطب يعني زبان آنهاست. در اعجاز قرآن همين بس كه با اينكه مخاطبان قرآن عرب هستند؛ دعوت به تحدي (به مبارزه طلبيدن) مي‌كند.[2]
كسي مي‌تواند همانند قرآن كلام صحيح و بديع بياورد كه اولاً به آنچه در جهان موجود است، آگاهي نسبي داشته باشد. ثانياً، توانايي ساختن الفاظ و قرار دادن آن براي معاني را داشته باشد. ثالثاً، بتواند آن معاني دانسته شده را به الفاظ مناسب به كار برد و به مخاطب خود برساند. از اين سه ويژگي، انسان فقط به توليد الفاظ و قرار دادن آنها براي معاني قادر است (يعني گزينة دو) و در دو تاي ديگر عاجز است. هر چند مردم در بين خود الفاظي را براي گفتگو بيان مي‌كنند اما مهم در نظم و ترتيب و فصاحت و بلاغت... معناي بلند آن است. اين مانند اين است كه شخصي بگويد چرا فلاني با اينكه شمشيري را ساخته است؛ نمي‌تواند در جنگ پيروز شود؛ در حالي كه پيروز شدن بر دشمن علاوه بر ابزار (شمشير) شجاعت و دليري و اراده و قدرت و... لازم دارد.[3] بنابراين، گرچه ادبيات رشد مي‌كند ولي اين براي همانند آوري قرآن كافي نيست.
نكته دوم: «صرفه»، به معناي «بازگرداندن چيزي» است.[4] و در اصطلاح آمده است كه: خداوند اعراب را، از معاوضه با قرآن، منصرف نموده است و خرد و انديشه آنها را زدوده است. معارضه با قرآن براي آنها مقدور بود ولي مانع خارجي، آنان را منع نموده است از اين رو، قرآن مانند ساير معجزات است.[5]
اين نظريه، از اوائل قرن سوم از سوي «نظّام معتزلي«» (م221ق) مطرح شد، و داراي طرفداراني اندك بوده است غالب انديشمندان به ويژه علماي شيعه از قرن چهارم با آن به مخالفت پرداختند.
طرفداران «صرفه»، سه نظريه داده‌اند:
1ـ خداوند، داعي و انگيزه آنان را از معارضه با قرآن، سلب نموده است با اينكه اسباب و زمينه فراهم بوده است.
2ـ با وجود انگيزه، خداوند با قهر آنان را از اين معارضه بازداشته است.
3ـ خداوند، علومي را كه براي آفريدن كلامي چون قرآن موردنياز است؛ از آنها سلب نموده است. اين نظريه به دو قسمت تقسيم شده است:
الف) خداوند مطلقاً قدرت و علوم لازم را، براي آفريدن كلامي چون قرآن به انسان نداده است.
ب) امكان داشتن اين علوم، براي آنها وجود داشت؛ ولي خداوند آنها را از آموختن آن دانشها بازداشته است.[6]
در ميان اين سه نظريه، نظرية سوم (بخش الف) را، علماء شيعه مي‌پذيرند، اما مابقي را منكر هستند. آيت الله خويي مي‌فرمايد: «صرفه‌اي كه آن را عد‌ه‌اي برگزيدند؛ اگر به اين معناست كه: خداوند با اين كه قدرت دارد انسان را به آوردن مانند قرآن توانايي بخشد؛ ولي اين قدرت را به هيچ انساني نداده، با اين معنا صحيح است. ولي اختصاص به قرآن ندارد».[7] و همچنين خداوند قدرت دارد به انسان توانايي ببخشد تا از گِل، ‌انساني بسازد ولي اين قدرت و توانايي را به بشر نداده است. در نتيجه، علماء شيعه، قول «صرفه» (غير از نظريه سوم بخش الف) را نمي‌پذيرد.
نكته سوم: اكثر دانشمندان و علماء علوم قرآن و تفسير، اعجاز قرآن را ذاتي مي‌دانند و به ويژگي‌هاي چون فصاحت و بلاغت بسيار والاي آن، نظم بديع، اخبار به غيب، بلندي معنا، و عمق مطالب و... به عنوان وجوهي از اعجاز قرآن اشاره مي‌كنند، تا اينكه «جلال الدين سيوطي»[8] به «35» وجه در اعجاز قرآن اشاره كرده است. اگر در سوره «اسراء 88؛ يونس، 38؛ هود،13» مسئله تحدي و به مبارزه طلبيدن را مطرح مي‌كند و مي‌فرمايد: «اگر نسبت به قرآن ترديد داريد؛ كل قرآن يا ده سوره يا حتي يك سوره، همانند؛ قرآن را بياوريد»؛ هدف اين سوره، الفاظ محاوره‌اي بين مردم نيست؛ بلكه نظم و نثر و فصاحت و بلاغت و معناي بلند آن است كه هيچ كس قادر بر جمع آن نيست.
پيام اجمالي اين آيات اين است كه؛ مردم با صرف تمامي نيروي خويش و كمك گرفتن از يكديگر، حتي جنيان،‌در آوردن همچون قرآن، عاجز هستند. خداوند امر به اجتماع مي‌كند، اگر قرار بر اين بود كه خداوند عقل‌شان را مي‌بست؛ با معجزه بودن قرآن همخواني نداشت. قدرت انسان در آوردن يك كلمه يا مثل كلمه‌اي از قرآن، اقتضاء نمي‌كند همانند قرآن بياورند، كسي كه قدرت به ماده را دارد؛ دلات ندارد، كه قدرت بر تركيب را هم دارد.[9]
«علامه طباطبايي» مي‌فرمايد: «گرچه بشر براي ارائه معاني، الفاظي را وضع كرده است و در مقام تفهيم، آنها را به كار مي‌برد؛ ليكن ارائه مفاهيم قبلي با جميع خصوصياتش از حيث لوازم تا مقدمات، مقارنات و... در قالب جملات زيبا، امري است كه مربوط به بلاغت و فن بيان است نه الفاظ. به علاوه بشر با قدرت محدود خود، قادر نيست به جميع خصوصيات معاني و الفاظ واقف شود بلكه خداوند سبحان است كه به تمام خصوصيات واقف است و همچنين علم بلاغت، داراي مراتبي است.»[10]
نكته چهارم: اگر الفاظ قرآن، اعجاز ذاتي نداشت و كلام عادي و محاوره‌اي اعراب بود؛ نبايد برخورد اعراب با نزول اين آيات، از روي تحير و تعجب حكايت نمايد، در حالي كه خودشان داراي اشعار ونثر بوده‌اند. چيزي كه اعراب را به تعجب واداشته؛ فصاحت و نظم و نثر و معناي بلند آن است، تا جايي كه «وليد بن مغيره» مي‌گويد: «به خدا سوگند! كه از محمد ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ كلامي شنيدم كه كلام انسان و جن نيست، كلام او داراي شيرني و حلاوت و نغمه‌هاي مناسب است... كلامي كه هيچ چيز بر آن برتري ندارد.»[11] در حالي خودش از شعراء عرب بوده است.
بهترين دليل بر اعجاز قرآن اين است كه بعد از گذشت «14» قرن از نزول آن و رشد فكري و فرهنگي مردم، نتوانستند به اندازه يك سوره‌اي از قرآن (با تمام خصوصيات) بياورند. چون قرآن اعجاز ذاتي دارد نه الفاظ ظاهري. انسانها در تمام كارهاي خود داراي اختيار هستند. حتي در آوردن قرآن. لذا خداوند سدّي را در راه انسانها قرار نداده است، تا سلب اختيار شوند.
اگر قرآن داراي الفاظ ساده و بدون معاني و تأويلات مي‌بود؛ ديگر نمي‌توانست تمام احتياجات همه بشر را در تمام زمانها در خود جاي دهد. كلام خود را با حديثي از معصوم به پايان مي‌بريم. «ان القران ظاهره انيق و باطنه عميق لاتفني عجائبه و لاتنقضي غرائبه»[12] «ظاهر قرآن، زيبا و دل‌انگيز است و باطن قرآن، ژرف و عميق است و عجائب آن پايان ندارد و غرائب آن تمام نمي‌شود.»
--------------------------------------------------------------------------------
[1] - ابراهيم/ 4.
[2] - مصباح يزدي، محمدتقي، قرآن شناسي، قم، انتشارات مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني(ره)، چاپ اول، 1376، ج1، ص 95-108.
[3]- جوادي آملي، عبدالله، قرآن در قرآن، قم، انتشارات اسراء، چاپ اول، 1378، ج1، ص 6-165.
[4] - ابن منظور، لسان العرب، بيروت، دارالحياء تراث العربي، ج7، ص 328.
[5] - جلال الدين سيوطي، الاتقان في علوم القرآن، تحقيق از محمد ابوالفضل ابراهيمي، قم، انتشارات رضي، ج4، ص7.
[6] - معرفت، محمد هادي، التمهيد في علوم القرآن، قم، مؤسسه نشر اسلامي، ج4، ص 128.
[7] - خويي، سيد ابوالقاسم، البيان في تفسير القرآن، بيروت، دارالزهراء، ص 83 .
[8] - ر.ك: جلال الدين السيوطي، معترك الاقران في اعجاز القران، بيروت، دارالكتب مكتبيه، ص387.
[9] - خويي، سيد ابوالقاسم، پيشين، ص83 .
[10] - طباطبايي، سيد محمد حسين، تفسير الميزان، قم، انتشارات رجاء، 1363، ج1، ص 69.
[11] - الفضل بن حسن طبرسي، مجمع البيان، قم، مرعشي نجفي، ج5، ص 387.
[12] - مجلسي، محمد باقر، بحارالانوار، بيروت، ج2، ص 284.

ابتدا خوب است برخي از آياتي كه «دال بر تحّدي» است، بررسي شود تا، اولاً سوال روشن‌تر شود ثانياً: زودتر جواب آن بيان شود. از جمله آياتي كه همه انسانها و جنيان را دعوت به مبارزه و همانند آوري كرده، بدين قرارند:
1. در يك‌جا مي‌فرمايد، مانند اين قرآن را بياورد، «قل لئن اجتمعت الانس و الجّن علي ان يأتوا بمثل هذا القرآن لايأتون بمثله و لوكان بعضهم لبعض ظهيراً.»[1] «بگو اگر انسانها و جنيان اتفاق كنند همانند اين قرآن را بياورند، همانند آن را نخواهند آورد، هر چند يكديگر را در اين كار كمك كنند.»
2. گاه فرموده: ده سوره همانند قرآن بياوريد؛ «ام يقولون اقل فأتوا بعشر سور مثله مضتريات و ادعوا من استطعتم من دون الله كنتم صادقين،»[2] «آيا مي‌گويند: «او به دروغ اين (قرآن) را (به خدا) نسبت داده (و ساختگي است)»؟! بگو اگر راست مي‌گوييد، شما هم ده سورة ساختگي همانند اين قرآن بياوريد و تمام كساني را كه مي‌توانيد ـ غير از خدا ـ (براي اين كار) دعوت كنيد.»!
3. و گاه مي‌فرمايد: يك سوره از قرآن بياوريد؛ «و ان كنتم في ريب ممّا نزلنا علي عبدنا فأتو بسورةٍ من مِثله وادعُوا شُهداءَكم من دونِ الله ان كنتم صادقين.»[3] «و اگر دربارة آنچه بر بنده خود (پيامبر) نازل كرده‌ايم شك و ترديد داريد، (دست كم) يك سوره همانند آن بياوريد، و گواهان خود را ـ خير خدا ـ (براي اين كار) فراخوانيد اگر راست مي‌گوييد.» يا در سورة يونس / 38 ـ كه باز دعوت به آوردن يك سوره شده ـ تغبير به «قل فأتو بسورة مثله»شده و كلمة «مِن» در آن نيست.
نكات مهمي كه از اين آيات به دست مي‌آيد و مربوط به سؤال است چنين‌اند:
1. خداوند همه مخلوقاتي را كه داراي شعور و عقل هستند، دعوت به تحدي و مبارزه كرده تا همانند قرآن بياورند، نه فقط كفار و دشمنان ـ كه در سؤال به آن اشاره شده است؛ چرا كه از تعابير «الانس»، «الجنّ» «و ادعوا من استطعتم من دون الله»، «وادعوا شهداءكم من دون الله» (و خلاصه تعبير به: هر كسي غير از خدا)، در مي‌يابيم كه گروه خاصي مراد نيست؛ بلكه همة اقوامي كه داراي عقل و شعورند مي‌توانند مخاطب آيه باشند؛ زيرا اين آيات، احتجاج و معجزه خداوند براي پيامبرش محمد(ص) در برابر مشركان عرب و منافقان و همة كفار ـ چه اهل كتاب و غير آن‌ها ـ و حتي آنهايي كه اسلام را پذيرفته‌اند تا اگر شكي در قرآن يا وحي بر رسول خدا دارند، مي‌توانند امتحان كنند.
2. همان گونه كه از ترتيب ذكر آيات ملاحظه مي‌شود، خداوند در اثبات حقانيت قرآن و پيامبرش در آوردن همانند قرآن بارها تخفيف داده؛ يعني ابتدا دعوت به آوردن «مثل كل قرآن» سپس «ده سوره» و سرانجام «يك سوره»؛ پس تحدي از اشدّ به اخفّ صورت گرفته و معقول است.»[4]
3. از آيات تحدّي استفاده مي‌شود كه «داوران» اين ميدان (ميدان همانندآوري قرآن)، مي توانند همة اديبان و فرهيختگان و اهل فن باشند ـ خواه مسلمان يا غير مسلمان و تركيبي از مسلمان و غير مسلمان ـ، يعني همة كساني كه با وجوه و جنبه‌هاي مختلف اعجاز قرآني و كتاب‌هاي آسماني آشنايي داشته باشند؛ زيرا قرآن داراي وجوهي است، از جمله:
الف: هماهنگي و عدم اختلاف بين آيات و مفاهيمش؛ ب: فصاحت و بلاغت در حدّ اعلي؛ ج: آورندة‌آن كه يك فرد اُمّي و درس نخوانده و مكتب نرفته است. و همچنين داراي امتيازاتي است چون:
گنجاندن معارف بلند در كلماتي كوتاه (مثلاً دربارة مرد و زن و شخصيت و رابطة آن دو مي‌فرمايد: «هنّ لباس لكم و انتم لباس لهنّ» يعني «زنان لباس شما و شما لباس آن ها هستيد.)
ب: شيريني كلام و نفوذش؛ جامعيت آن؛ واقع‌گرايي؛ آهنگ و موسيقي كلام؛ همه گير و جهاني بودن آن؛ جلوة ابدي، رشد فزاينده، معجزه‌اي در دست (كه از نوع سخن و كلمه است و در اختيار همه)، هم معجزه است و هم كتاب دستور و قانون. چيزي به آن افزوده يا از آن كاسته نشده است و مصون از تحريف مي‌باشد[5] اكنون كساني كه با جنبه‌هاي متفاوت كلام و سخن و آرايه‌هاي آن آشنايي دارند و اهل فن و تحقيق اديبند و در علوم معاني و بيان و بديع و...دستي دارند ـ ولو مسلمان نباشند‌ ـ مي‌توانند داوران و قاضيان اين مبارزه باشند؛ البتّه به شرطي كه آن‌ها انسان‌هاي منصف و اهل فن باشند. به عنوان نمونه، در تاريخ آمده كه «وليد» بزرگ‌ترين اديب و حكيم عرب كه از دشمنان اسلام و قرآن است، پس از شنيدن آياتي از قرآن گفت: «به خدا سوگند به تحقيق سخني از محمد ـ صلّي الله عليه و آله ـ شنيدم كه از كلام آدميان و پريان نيست. به راستي براي آن شيريني ويژه‌اي است و بر آن شادابي خاص شاخسارش پرثمر و ريشه‌هايش پر بركت است. راستي كه آن كلام همواره برتري مي‌يابد و كلامي بر آن برتر نمي‌شود.»
وليد و امثال او (كه از دشمنان اسلامند) مي‌تواند يكي از داوران باشد پس هيأت داوران نيز محدود به مسلمانان نمي‌شود بلكه دشمنان و كساني كه مخالف دين اسلام و قرآن هستند مي‌توانند آنچه را به عنوان همانند قرآن عرضه كرده‌اند، با سوره‌هاي قرآن و حتي با فرازهاي سوره‌هاي بزرگ قرآن مقايسه كنند كه آيا با آن برابري مي‌كند يا نه؟
هم چنان كه ما در بحث ادبيات؛ مثلاً قصايد سعدي را با شاعر ديگري چون حافظ مي سنجيم که چرا اين غزل نمي‌تواند غزل حافظ باشد، چه ويژگي‌ها و اسلوب و قواعدي در شعر او هست كه با اين غزل مشكوك سازگار نيست و... به هر جهت، هر اهل فن و اديبي ـ از هر كيش و ديني باشد ـ مي‌تواند جزء داوران اين بحث قرار گيرند؛ شرطي كه اهل اين فن باشند (كارشناس و متخصص باشند) و ثانياً انسان‌هاي منصف باشند در مورد قرآن نيز چنين است؛ مثلاً وقتي «مسيلمة كذاب» به تقليد از سورة كوثر، مي‌سرايد: «انا اعطيناك الجماهر فصلّ لربّك وهاجِر انّ مبغضك رجل كافر» با تقليد از سوره فيل مي‌گويد: «الفيل مالفيل له ذَنَب وَبيل و خرطومٌ طويل» چرا در همان زمان ادبا و صاحب نظران كه مسلماً همه هم مسلمان نبوده‌اند ـ عبارات سخيف و بي‌ارزش او را نمي‌پذيرند يا روز به (ابن مقفّع ايراني) ـ كه او را نابغة كلام عرب خوانده‌اند نقل مي‌كنند كه وي سال‌ها در اين پندار بود تا به معارفه با قرآن برخيزد تا اين‌كه روزي در كوچه، آية 44 سورة هود (و قيل يا ارض ابلعي ما ءك...) را از كودكي شنيد. پس از شنيدن اين آيه چرا از معارفه با قرآن منحرف شد و هر چه يافته و ساخته بود دست شُست؟! احتمالاً اولين كسي كه پي به ضعف و سستي كلام خود برده، خودش بوده؛ چرا كه عظمت قرآن (دست كم از لحاظ بُعد هنري آن) را اهل فن درك مي‌كنند كه او نيز چنين بوده و هم چنين موارد ديگر كه در كتب تفسير و علوم قرآني مفصل ذكر شده و جاي ذكر آن در اين نوشتار مختصر نيست.
امّا جواب بخش آخر سؤال كه آمده: «اگر هيچ مرجعي قابليت تشخيص نداشته باشد» عرض مي‌كنيم كه: با توجه به مطالبي كه بيان شد، چنين چيزي تحقّق خارجي ندارد؛ چرا كه اين كتاب خدا اگر چه فراتر عقول بشري و كلام خالق جهان است. در عين حال به گونه‌اي تنزّل يافته كه بشر آن را درك مي‌كند و در مقام داوري مي‌تواند با كلام مخلوقات و انسان‌ها سنجد و قضاوت كند.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. آشنايي با علوم قرآني، حلبي، علي اصغر، دانشگاه پيام نور.
2. تفسير تبيان، شيخ طوسي، ج 1، ذيل آية 23، سو بقره.
3. تفسير الميزان، علامه طباطبايي، محمد حسين، ج 1، ذيل آية 23، بقره.
4. تف نور، قرائتي، محسن، ذيل آيات تحدّي كه در پاسخ نامه آمده.
5. درس‌هايي پيرامون شناخت قرآن، جمعي از نويسندگان (مؤسسة در راه حق). 6. قرآن شناسي، درس‌هاي مصباح يزدي، محمد تقي، ج 1، فصل سوم و فصل چهارم.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . سوره/88.
[2] . هود/ 13.
[3] . بقره/ 23.
[4] . مصباح يزدي، محمد تقي، قرآن شناسي، ج 1، ص 133.
[5]. قرائتي، محسن، تفسير نور، ج 5، صص 199 و 200 و ر.ک: به تفسير الميزان، ذيل آيه 23 از سوره بقره، بخش اعجاز قرآن.

براي روشن شدن پاسخ، نكاتي چند ذكر مي شود:
1. با دقت در عبارات سوال به دست مي آيد كه:
اولاً: قرآن مثل ندارد و كسي نتوانسته مانند آن را بياورد و ثانياً: قرآن تغيير نكرده و الفاظ و عباراتش به همان صورت اوليه اش باقي مانده است. ولي پرسش مورد نظر اين دو امر را مختص به قرآن ندانسته و اظهار داشته است كه هر كتابي اين دو ويژگي را دارد ـ مثل ندارد و تغيير هم نمي كند ـ و بعد بيان داشته است كه آن دو خصوصيت دليل بر معجزه بودن قرآن نيست. بنابراين لازم است اين دو مسأله مورد بررسي قرارگيرد تا روشن شود كه آيا واقعاً مثل نداشتن و تغيير ناپذير بودن، مخصوص قرآن است، يا ساير كتب مانند ديوان حافظ و ... هم آن دو ويژگي را دارند.
مثل نداشتن ويژگي منحصر به فرد قرآن:
قرآن كريم خود را بي مثل معرفي مي كند و همه علما و دانشمندان تمام عصرها را تا قيامت به صورت هاي مختلف و با جديت تمام به مبارزه و هماوردي دعوت مي كند:
1. در آيه اي تمام جنيان و انسان ها را از آوردن كتابي مثل قرآن عاجز معرفي مي كند و مدعي است كه حتي اگر همه آنها دست به دست هم دهند و هم فكري كنند تا كتابي مثل قرآن را بياورند نمي توانند چنين كاري كنند، آن آيه چنين است: «قل لئن اجتمعت الانس و الجن علي ان يأتوا بمثل هذا القران لا يأتون بمثله و لو كان بعضهم لبعض ظهيراً»[1] يعني: « (اي پيامبر!) بگو: اگر جن و انس اتفاق كنند كه همانند اين قرآن را بياورند، همانند آن را نخواهند آورد؛ هر چند يكديگر را كمك كنند.»
2. در آيه اي ديگر خواسته شده فقط ده سوره مثل سوره هاي قرآن بياورند: «ام يقولون افتريه قل فأتوا بعشر سور مثله مفتريات و ادعوا من استطعتم من دون الله ان كنتم صادقين»[2] يعني: «آيا مي گويند: او به دروغ اين (قرآن) را (به خدا) نسبت داده (و ساختگي است)؟! بگو: اگر راست مي گوييد، شما هم ده سوره ساختگي همانند اين قرآن بياوريد؛ و تمام كساني را كه مي توانيد ـ غير خدا ـ (براي اين كار) دعوت كنيد!»
3. در آيه 23 سوره بقره و آيه 38 سوره يونس به آوردن يك سوره مثل سوره هاي قرآن تحدي (هماورد طلبي) شده است، براي اختصار به ذكر آيه اول بسنده مي شود: «و ان كنتم في ريب مما نزلنا علي عبدنا فأتوا بسورة من مثله و ادعوم شهداء كم من دون الله ان كنتم صادقين» يعني: «اگر درباره آنچه بر بنده ما (پيامبر) نازل كرده ايم، شك و ترديد داريد، (دست كم) يك سوره همانند آن بياوريد؛ و گواهان خود را ـ غير خدا ـ (براي اين كار) فرا خوانيد اگر راست مي گوييد.»
با توجه به آيات فوق نه تنها مجموع قرآن بي نظير است بلكه تك تك سوره هاي آن هم مثل ندارند كه ظاهراً در متن شبهه فوق اين مطلب دست كم درباره كل قرآن (به صورت مجموعي) پذيرفته شده است منتهي ادعا شده است كه اين ويژگي اختصاص به قرآن ندارد و ساير كتاب ها مانند ديوان حافظ و ... نيز مثل ندارند.
آري: اگر مقصود از «مثل» شباهت و همانندي در جميع جهات اعم از زبان، مكان و زمان تأليف و قرار گرفتن، نوع كاغذ، مؤلف، اندازه، الفاظ، معاني، نظم يا نثر بودن و ... باشد اين ادعا درست خواهد بود؛ و اصلاً هيچ چيزي كه مثل (شبيه كامل از جميع جهات) به چيز ديگري در جهان وجود نخواهد داشت: حتي نسخه هاي مختلف از يك كتاب، هر چند از جهت مؤلف، لفظ، محتوا، نوع خط و ... يكسان باشند باز مثل هم (به معني ذكر شده) نخواهند بود زيرا از جهات متعدد ديگري مثل مكان و وضع قرار گرفتن و ... باز هم متفاوت خواهند بود و با اين حساب اصلاً هيچ چيزي كه با چيز ديگر شباهت كامل و از جميع جهات داشته باشد، در جهان وجود نخواهد داشت، اما روشن است كه چنين معنايي براي «مثل» نادرست است؛ توضيح اينكه واژه مثل يك كلمه عربي است و قرآن نيز به زبان عربي نازل شده است بنابراين وقتي قرآن مدعي مي شود كه «مثل» ندارد و نخواهد داشت، بايد ديد مرادش چيست؟ و مثل به چه معنايي است؟
معني واژه «مثل»:
در كتاب «التحقيق في كلمات القرآن»، پس از ذكر عبارات چند كتاب لغوي معتبر در زبان عربي چنين نتيجه گرفته است كه اصل اين ماده به معني برابري چيزي با چيزي در ويژگي هاي اصلي و برجستة مورد نظر است. [3] بنابراين وقتي گفته مي شود قرآن بي «مثل» است، مقصود اين است كه: هيچ نوشته اي و سخني در اوصاف اصلي مانند فصاحت و بلاغت، مضمون عالي و ... مانند قرآن نيست. يعني نمي توان ارزش آن را در جهات مذكور بسان قرآن دانست. حتي نهج البلاغه امير المؤمنين علي ـ عليه السّلام ـ نيز با اين كه بسيار فصيح و بليغ و خارج از توان بشر عادي است و مضامين بسيار عالي دارد باز توان برابري با قرآن را ندارد. و در واقع معارف آن از قرآن اخذ شده است. و اما ساير كتاب ها هر چقدر هم كه زيبا و پر محتوا باشند باز با قرآن قابل مقايسه نيستند و مشابه دارند؛ به عنوان مثال در بين كتاب هاي ادبي مسلماً ديوان حافظ اگر برجسته ترين نباشد از جملة برجسته ترين ها مي باشد؛ اما اصلاً با قرآن قابل مقايسه نيست و مضامين عالي آن از قرآن اقتباس شده است چنانكه خود حافظ اين مطلب را گوشزد مي كند:
صبح خيزي و سلامت طلبي چون حافظ هر چه كردم همه از دولت قرآن كردم[4]
و در جاي ديگر مي گويد:
عشقت رسد به فرياد گر خود به سان حافظ قرآن ز بر بخواني با چهارده روايت[5]
به علاوه كتاب هاي ديگري ممكن است وجود داشته باشند كه از جهت ارزش ادبي با ديوان حافظ قابل مقايسه باشند و بلكه در بعضي جهات بالاتر از آن باشند، چنان كه اشعار و نثر سعدي در باب موعظه قوي تر از حافظ است و مثنوي و معنوي مولوي در بعد عرفاني با ديوان حافظ قابل مقايسه است و به عقيده بعضي از علما اشعار عرفاني ابن فارض كه به عربي سروده شده قابل مقايسه با اشعار حافظ و بلكه قوي تر از آن است.[6]
تذكر: ممكن است كتابي در موضوعي نوشته شود و فعلاً نظير هم نداشته باشد ولي اين به جهت عجز ديگران از نوشتن كتابي مثل آن يا بالاتر از آن نيست، بلكه به جهت بي اهميت بودن آن موضوع، يا به جهت نبودن انگيزه براي كسي در نوشتن آن و يا ... است. ولي با توجه به تحدي (مبارزه طلبي) قرآن، دشمنان انگيزه هاي بسيار قوي براي مقابله به مثل كردن داشته و دارند و اقداماتي نيز در اين باره كرده اند و رسوا شده اند؛ در آينده نيز اگر كل انسان ها جمع شوند تا كتابي مثل قرآن، يا متني مثل يك سوره از قرآن بياورند نمي توانند چنين كاري كنند و اگر بر فرض محال چنين كاري انجام شود ديگر هيچ يك از مسلمانان قرآن را معجزه نخواهند دانست.
تغيير ناپذيري ويژگي قرآن:
همان طور كه اشاره شد، در شبهة مورد بحث با اذعان به تغيير ناپذيري قرآن، ساير كتب نيز تغيير ناپذير به شمار رفته اند؛ اما حق اين است كه تغيير ناپذيري قرآن مسلم است و بهترين شاهد آن هم اين است كه نسخه هاي مختلف قرآن در هر جا كه باشند همه از جهت الفاظ يكسان هستند و حتي در يك حرف نيز با هم اختلاف ندارند. ولي تغيير ناپذيري ساير كتاب ها به مزاح شبيه تر است تا به واقعيت و شاهد آن هم اين است كه بسياري از كتاب ها در طول زمان دچار تغيير شده يعني چيزي از آن كاسته شده يا چيزي به آن افزوده گرديده و يا مطالبش تغيير كرده است. بلكه گاهي چاپ دوم با چاپ اول تفاوت چشم گيري دارد كه اين تغييرات گاهي توسط مؤلف و گاهي توسط ديگران انجام مي شود. و در واقع غير قرآن شريف، بقيه کتاب ها، کتاب هاي ويرايشي هستند.
معجزه بودن قرآن:
در مباحث قبل روشن شد كه اولاً : قرآن مثل ندارد و كسي نمي تواند مثل آن را بياورد و تغيير ناپذير است ـ چنان كه در متن شبهه نيز به اين مطلب اعتراف شده است. ـ ثانياً: اين دو ويژگي مخصوص قرآن است و هيچ كتاب ديگري كه نوشته بشر است چنين خصوصيتي ندارد؛ و توجه به اين دو مطلب براي تصديق معجزه بودن قرآن كافي است. چرا كه: «معجزه به كار ويژه و خارق العاده اي گفته مي شود كه تنها فرستادگان الهي توان انجام آن را دارند و بشر عادي حتي اگر تمام قواي خود را به كار گيرد، از آوردن مثل آن عاجز و ناتوان است.»[7] و وقتي ثابت شد كه قرآن مثل ندارد و بشر عادي توان آوردن حتي مثل سوره اي از آن را ندارد، معجزه بودن آن ثابت مي شود. معجزه بودن قرآن در آية 23 سوره بقره ـ كه متن آن گذشت ـ به صورت قياس استثنايي بيان شده است: «اگر شما در حقانيت قرآن ترديد داريد و آن را ساختة فكر بشر مي پنداريد، پس آوردن همانند آن بايد براي شما ممكن باشد؛ در صورتي كه اگر همه شما توان خود را به كار گيريد قطعاً نمي توانيد مانند آن را بياوريد و همين ناتواني شما نشانة كلام الله بودن قرآن است.»[8]
و تغيير ناپذير بودن قرآن، معجزه بودن آن را بيش تر تأکيد مي كند. هر چند اين وصف يكي از اوصافي است كه قرآن را بي مثل مي كند.
لازم به ذكر است كه اعجاز قرآن، محدود به يك بعد نيست بلكه در ابعاد مختلف مانند ابعاد زير معجزه است: 1ـ درس نخوانده بودن پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ 2ـ فصاحت و بلاغت 3ـ آموزه ها و معارف عالي 4ـ هماهنگي و عدم وجود اختلاف در كل آيات قرآن 5ـ وجود خبرهاي غيبي در قرآن 6ـ طرح مسائل دقيق علمي 7ـ آفرينش هاي هنري و ... كه تفصيل اين ابعاد اعجازي قرآن در اين مختصر نمي گنجد و در منابعي كه معرفي خواهد شد مي توان مطالعه كرد.
برخي از انديشمندان غير مسلمان نيز وقتي با ديده انصاف به قرآن نظر كرده اند به عظمت، بلكه به اعجاز قرآن اقرار كرده اند[9] كه براي نمونه يك مورد ذكر مي شود:
بانو دكتر «لورا واكيا واگليري» استاد دانشگاه «ناپل» در كتاب «پيشرفت سريع اسلام» مي نويسد: «كتاب آسماني اسلام نمونه اي از اعجاز است ... قرآن كتابي است كه نمي توان از آن تقليد كرد، نمونه سبك و اسلوب قرآن در ادبيات، سابقه ندارد، تأثيري كه اين سبك در روح انسان ايجاد مي كند ناشي از امتيازات و برتري هاي آن است ... چطور ممكن است اين كتاب اعجاز آميز ساختة محمد ـ صلّي الله عليه و آله ـ باشد در صورتي كه او يك عرب درس نخوانده اي بود ... ما در اين كتاب گنجينه ها و ذخائري از علوم مي بينيم كه فوق استعداد و ظرفيت با هوش ترين اشخاص و بزرگ ترين فيلسوفان و قوي ترين رجال سياست و قانون است. به دليل اين جهات است كه قرآن نمي توان كار يك مرد تحصيل كرده و دانشمندي باشد.»[10]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. آيت الله محمد هادي معرفت، التمهيد، قم: مؤسسة النشر الاسلامي، جلدهاي 4، 5 و 6.
2. همان، علوم قرآني، ناشر: مؤسسه فرهنگي انتشاراتي التهميد و سازمان مطالعه و تدوين كتب، علوم انساني دانشگاه ها (سمت)، چ دوم، 1379، ص 203 ـ 270.
3. آيت الله عبدالله جوادي آملي، قرآن در قرآن، قم: مركز نشر اسراء، چ دوم، 1378، ص 85 ـ 177.
4. همان، تسنيم، قم: مزكز نشر اسراء، چ اول، 1378، ج 2، ص 409 ـ 443.
5. شهيد آيت الله مرتضي مطهري، مجموعه آثار، تهران: صدرا، چ چهارم، 1377، ج 4، ص 426 ـ 617.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . اسراء/ 88 و در آيه 34 سوره طور از مخالفان خواسته شده تا سخني مانند قرآن بياورند.
[2] . هود/ 13.
[3] . حسن المصطفوي، التحقيق في كلمات القرآن، بي جا، وزارة الثقافة و الارشاد الاسلامي، چاپ اول، 1369، ج 11، ص 25.
[4] . بيتي از غزل 319 ديوان حافظ.
[5] . بيتي از غزل 94 ديوان حافظ.
[6] . مطهري، مرتضي، مجموعه آثار، تهران، انتشارات صدرا، چاپ چهارم، 1377، ج 13، ص 221؛ و حسيني تهراني، محمد حسين، روح مجرد، تهران، انتشارات حكمت، چاپ سوم، 1416 ه‍ ق، ص 628.
[7] . جوادي آملي، عبدالله، قرآن در قرآن، قم، انتشارات اسراء، چاپ دوم، 1378، ص 89.
[8] . جوادي آملي، عبدالله، تسنيم، قم، انتشارات اسراء، چاپ اول، 1378، ج 2، ص 413 ـ 414.
[9] . ر.ك: معرفت، محمد هادي، التمهيد، قم، مؤسسة النشر الاسلامي، چاپ اول، 1411 ه‍ ق، ج 4، ص 191 ـ 202؛ و مكارم شيرازي، ناصر و ديگران، تفسير نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، چاپ بيست و دوم، 1366، ج 1، ص 135 ـ 138.
[10] . تفسير نمونه، همان، ص 138.