در برخي از كتاب‌هاي تفسيري اهل سنّت آمده كه روزي پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ سوره‌ي نجم را مي‌خواند وقتي آيات «اَفَرَءَيْتُمُ اللّات و العزّي و منوة الثالثة الاخري[1]رسيد»؛ شيطان به آن حضرت القاء كرد كه اين جملات را نيز بخواند، «فانهنّ الغرانيق العُلي و انّ شفاعتهنّ لترجي؛ يعني سه بت مشركان كه لات، عزّي و منات نام داشتند، همانا پرندگان زيبا يا جوانان خوش اندام هستند كه سزاوار است به شفاعت آنها اميد داشته باشيم!! مشركان قريش خوشحال شدند كه پيامبر، خدايان آنها را قبول كرده و از آنها تعريف نموده، جبرئيل نازل شده و به پيامبر گوشزد نمود كه اين جملات وحي الهي نبوده، بلكه شيطان به تو القاء كرده است و پيامبر اسلام ـ صلي الله عليه و آله ـ خيلي ناراحت شدند تا اينكه اين آيه براي تسلي آن حضرت نازل شد:
«هيچ پيامبري را پيش از تو نفرستاديم، مگر اين كه هرگاه آرزويي مي‌كرد، شيطان القائاتي در آن مي‌كرد، ولي خداوند القائات شيطان را از ميان مي‌برد، سپس آيات خود را استحكام مي‌بخشد و خداوند عليم و حكيم است.»[2]
نويسنده كتاب آيات شيطاني اين افسانه را نقل كرده و مي‌گويد: در قرآن‌هاي امروزي جمله « فانهن الغرانيق العلي و ان شفاعتهن لترتجي » حذف گرديده است.[3]
علماي بزرگ شيعه و برخي از علماي اهل تسنن داستان غرانيق را افسانه و كار منافقان براي تضعيف مسلمانان دانسته و دلايلي عقلي و نقلي براي بطلان آن ذكر كرده‌اند كه به چند نمونه اشاره مي‌كنيم:
دلايل اهل سنت بر بطلان افسانه غرانيق:
فخر رازي در كتاب عصمة الانبياء آورده است: اين داستان را بي دينان جعل كرده‌اند و در هيچ يك از كتاب‌هاي صحيح ما نقل نشده و آيات از قرآن دليل بر جعلي بودن اين داستان مي‌باشد مانند:
1. خداوند مي‌فرمايد: «اگر پيامبري سخني دروغ بر ما مي‌بست ما او را با قدرت مي‌گرفتيم، سپس رگ قلبش را قطع مي‌كرديم و هيچ كس از شما نمي‌توانست مانع شود.»[4]
2. در جاي ديگر مي‌فرمايد: «ما بزودي قرآن را بر تو مي‌خوانيم و هرگز فراموش نخواهي كرد.»[5]
در ادامه مي‌نويسد: آن چه در تاريخ آمده اين است كه پيامبر اسلام ـ صلي الله عليه و آله ـ وقتي آيات سوره نجم را مي‌خواند. يكي از كفار جملات فوق را گفت و چون قريش هنگام قرآن خواندن آن حضرت، سر و صدا مي كردند تا ديگران نشنوند، عده‌اي خيال كردند كه اين جملات را رسول گرامي اسلام ـ صلي الله عليه و آله ـ گفته است در حالي كه اين جملات از القائات شيطان به آن شخص كافر بود. براي همين جبرئيل با آوردن آيه 52 حج، اين توهم را پاك كرد و ثابت نمود كه پيامبر چنين جمله‌اي نگفته است.[6]
قاضي عياض از علماي اهل سنت مي‌گويند: شكي نيست كه برخي اين داستان را جعل كرده‌اند تا امر بر ضعفاي مسلمين مشتبه شود و اسناد اين روايت همه است و قابل قبول نيست.[7]
ابن عربي يكي ديگر از علماي اهل سنت نيز مي‌گويد: اين حديث جعلي است و سند صحيحي ندارد.[8]
بطلان اين داستان در نظر شيعه:
همه مفسران شيعه كه آيه 52 سوره حج و سوره نجم را تفسير كرده‌اند بيان مي‌كنند كه از نظر عقلي بايد پيامبر اسلام ـ صلي الله عليه و آله ـ از اشتباه به دور باشد تا دستوراتش بر مردم قابل پيروي باشد، زيرا نمي‌توانيم بگوييم مردم بايد از پيامبري كه احتمال اشتباه كردن را دارد اطاعت كند و اطاعت از اشتباه، يعني دور شدن از امر الهي و اين درست نيست، و اهل سنت براي اين كه به برخي از كارهاي خود سرپوش بگذارند، اين داستان را نقل مي‌كنند، چنان که علامه طباطبايي در الميزان مي گويد:
«دلائل قطعي در قرآن كريم و روايات بر اثبات عصمت انبياء به خصوص در رساندن وحي دارد كه اين داستان را
تكذيب مي‌كند، علاوه بر اين پيامبري كه اميدش به شفاعت كردن بت‌ها باشد خود مشرك است و چگونه قابل قبول
است عده‌اي بگويند پيامبر اسلام شرك و كفر گفته است؟! و اين توهين بزرگ به مقام نبوت است و انگهي اگر شيطان چنان قدرت دارد كه بر پيامبر هم پيروز مي‌شود، چه تضميني وجود دارد كه آيات ديگري را تحريف نكند و در اين صورت قرآن از اعتبار مي‌افتد. از نظر عقل نيز قابل قبول نيست كه خداوند دستور به پيروي از پيامبري را بدهد كه حرفهاي شيطان را به عنوان آيات خداوند به مردم مي‌خواند و خودش هم نمي‌فهمد و ...[9] .
علامه طبرسي نيز مي‌نويسد: مشركان به هر حيله‌اي دست مي‌زدند تا مردم را از پيروي كردن منصرف سازند و اين جملات را به مردم مي‌گفتند، ولي خداوند متعال حيله آنها را خنثي ساخته و با نازل كردن آيه 52 سوره حج بر پيامبر وعده داد كه القائات شيطاني آنها از بين خواهد رفت چنان که سيد مرتضي گفته سند داستان غرانيق ضعيف و مورد طعن علماي شيعه و سني است.[10]
در العقائد الاسلاميه نيز آمده كه مشركان آرزو داشتند اين جملات در قرآن كريم باشد، ولي با آيات ديگر قرآن نقشه‌ها و آرزوهاي‌شان برآورده نشد، ولي پس از رحلت آن حضرت، عده‌اي از منافقان اين داستان را سر هم كردند تا بگويند پيامبر معصوم نبود، بلكه حتّي در تبليغ وحي نيز مرتكب اشتباه مي‌شد و اين فوايد بسياري براي قريش داشت از جمله اين كه از اوامر آن حضرت اطاعت نمي‌كردند و اين چنين بود كه داستان غرانيق در كتاب‌هاي اهل سنّت داخل شد، هرچند برخي از علماي‌شان گفتند اين روايات از حيث سند ضعيف و قابل استناد نيست ولي از مؤلفان تفاسير كه اين داستان را دانسته نقل كرده‌اند انتقادي ننمودند.[11]
علاوه بر اينها، خود قرآن كريم در سوره‌ي نجم آيات قبل و بعد از 19 و 20 بر بطلان اشتباه پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ اصرار داشته و بت‌ها را بي‌ارزش معرفي مي‌كند و مي‌فرمايد: «هرگز دوست شما (پيامبر اسلام ـ صلّي الله عليه و آله ـ ) منحرف نشده و مقصد را گم نكرده است و هرگز از روي هوي و هوس سخن نگويد، آنچه مي‌گويد چيزي جز وحي كه بر او نازل شده نيست.»[12]
پس آن حضرت غير از حق چيزي نخواهد گفت و اين يعني دروغ بودن داستان غرانيق كه آلت دست بيگانگان شده است و در معرفي سه بت مشركان مي‌گويد: اينها فقط نام‌هايي است كه شما و پدرانتان بر آنها گذاشته‌ايد و هرگز خداوند دليل و حجّتي بر آن نازل نكرده، آنان فقط از گمان‌هاي بي‌اساس و هواي نفس پيروي مي‌كنند در حالي كه هدايت از سوي پروردگارشان براي آنها آمده است.[13]
چگونه ممكن است پيامبري كه در معرفي آن بت‌ها مي‌گويد: اين‌ها هيچ ارزشي نداشته و بي‌اساسند، امّا قبل از آن بدون اينكه متوجه شود بگويد اينها پرندگان زيبا هستند و بايد اميد به شفاعت‌شان داشت؟!
در آيه‌ ديگري وقتي شيطان از خداوند مهلت خواست گفت: به عزتت سوگند همه‌ي مردم را گمراه خواهم كرد، مگر بندگان خالص تو، از ميان آنها را.[14] از مؤلفان اهل سنّت بايد پرسيد: آيا پيامبر اسلام ـ صلّي الله عليه و آله ـ از بندگان خالص خدا نبود، پس چگونه متصور است كه شيطان بتواند بر او سلطه يافته و منحرفش سازد؟؟!!
خداوند متعال در آيه‌اي ديگر فرموده: «قرآن كتابي است شكست ناپذير كه هيچ گونه باطلي، نه از پيش رو و نه از پشت سر به سراغ آن نمي‌آيد، چرا كه از سوي خداي حكيم و شايسته نازل شده است.»[15]
اين آيات و دلايل عقلي و منطقي كه ائمه اطهار ـ عليهم السّلام ـ و علماي بزرگ بر عصمت پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ و بطلان تحريف در قرآن ذكر كرده‌اند، دليل قاطعي است بر ردّ شبهاتي كه در آيات شيطاني و ديگر كتاب‌هاي مغرضين وارد شده است.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. تنزية الانبياء، سيد مرتضي، بيروت، دار الاضواء، دوم، 1409 هـ ق.
2. نهج الحق و كشف الصدق، علامه حلي، بي‌جا، مؤسسة دار الهجرة، بي‌تا.
--------------------------------------------------------------------------------
[1]. نجم/ 20 ـ 19.
[2] . حج/ 52.
[3] . امير خاني، رضا، نقدي بر كتاب آيات شيطاني، سرلوحه 58، تاريخ 16، 10، 83 در سايت Com .louh .WWW.
[4] . حاقه/ 47، 44.
[5] . اعلي/ 6.
[6] . فخر رازي، عصمة الانبياء، بي‌جا، بي‌تا، ص 93.
[7] . حافظ قاضي عياض، الشفاء بتعريف حقوق المصطفي، بي‌جا، بي‌تا، ج2، ص 118.
[8] . قاضي ابن العربي المالكي، فتح الباري بشرح النجاري، ج 8، ص 355.
[9] . طباطبائي، سيد محمد حسين، الميزان، ترجمه محمد باقر موسوي همداني، قم، انتشارات وابسته به جامعه مدرسين، 1363 هـ ش، ج 14، ص 561، و ر.ك: حائري تهراني، علي، مقتنيات الدرر، تهران، دارالكتب الاسلاميه، 1337 هـ ش، ج 7، ص 247.
[10] . طبرسي، فضل، مجمع البيان، ترجمه: گروهي از مترجمان، تهران، مؤسسه فراهاني، چاپ اول، 1350 هـ ش، ج 17، ص 7.
[11] . كوراني عاملي، علي، العقائد الاسلاميه، بي‌جا، مركز المصطفي للدراسات الاسلاميه، چاپ اول، بي‌تا، ج 3، ص 53؛ و ر.ك: جرجاني، حسين، تفسير گازر، تهران، چاپ خانه‌ي دانشگاه تهران، چاپ اول، 1337 هـ ش، ج 6، ص 214.
[12] . نجم/ 2 ـ 4.
[13] . نجم/ 23.
[14] . ص/ 83 ـ 82.
[15] . فصلت/ 42.

از ويژگي‌هاي مصحف ابي ابن كعب اين بود كه ترتيب سوره‌هاي آن تقريباً با ترتيب مصحف ابن مسعود هم آهنگ بود و تنها سوره‌ يونس را پيش از دو سورة انفال و برائت قرار داده بود و نيز در تقديم و تأخير برخي سوره‌ها با آن تفاوت داشت، تفاوت ديگري كه با مصحف ابن مسعود داشت اين بود كه مشتمل بر سوره حمد و معوذتين بود.
مصحف ابي بن كعب دو سوره به نام‌هاي خَلع و حَفْد بيش از مصاحف ديگر دارد، اين دو دعاي قنوت‌اند و به گمان اين كه سوره‌هاي قرآن است در قرآن درج شده بود.
دعاي خلع: «بسم الله الرحمان الرحيم اللهم انا نستعين بك و نستغفرك و نثني عليك الخير و لا نكفزك و نخلعُ و نترك من يفجرك» بود.
و دعاي حَفد نيز عبارت بود از «بسم الله الرحمان الرحيم اللهم اياك نعبد و لك نصلّي و نسجد و اليك نسعي و نحفد، نخشي عذابك و نرجوا رحمتك انّ عذابك بالكفار ملحق.»
مصحف ابي بن كعب با مصاحف مشهور اختلاف قرائت داشت.
مصحف ابن مسعود نيز داراي ويژگي‌هايي بود از جمله:
1 . اين مصحف فاقد سوره حمد و سوره‌هاي معوذتين بود چون او عقيده داشت كه ثبت سوره‌ها در مصحف براي حفظ آن از پراكندگي و گم شدن است و سورة حمد به جهت تكرار قرائت آن در نمازها هرگز گم نمي‌شود. و دو سوره معوذتين را جز قرآن نمي‌دانست بلكه آن دو سوره را دعاي چشم‌زخم (باطل كنندة سحر) مي‌دانست كه از جانب خداوند متعال بر پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ نازل شده بود تا براي سلامتي امام حسن و امام حسين ـ عليهما السّلام ـ بخواند.
2 . مصحف ابن مسعود در بسياري از آيات و كلمات قرآني با مشهور مخالف بود چون او معتقد بود كه برخي از كلمات قرآن را به مترادف آن مي‌توان تبديل كرد.
3 . او الفاظي را به عنوان توضيح و تفسيردر كنار آيات و در ضمن جمله‌ها و عبارات قرآن كريم مي‌آورد و ..
بعد از رحلت پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ هر روز تعداد مصاحف بيشتر مي‌شد و به تناسب اختلاف قرائات و لهجه‌هاي اقوام عرب، مصاحف تفاوت‌هايي را نيز با يكديگر پيدا مي‌كردند، تا آن كه عثمان بعد از مشورت با صحابه كميته‌اي را تشكيل داد تا تمام مصاحف را يكي كنند و تمام مسلمانان از يك نسخة حساب شده و كارشناسي شده، پيروي كنند. و اعضاي كميته مذكور نيز كساني چون: ابي بن كعب، مالك بن ابي عامر، انس بن مالك، عبدالله بن عباس و ... بودند.
آن‌ها پس از جمع‌آوري منابع و مأخذ صحيح براي تهيه مصحف واحد و مقابله مصحف‌هاي آماده شده با يكديگر و مصاحف مختلف و متعدد را از بلاد اسلامي جمع‌آوري كرده و آن‌ها را نابود كردند و مسلمانان را ملزم به تبعيت از مصحف واحد كردند.
امامان معصوم نيز مسلمان‌ها را به پيروي از مصحف واحد و قرائت بر طبق آن سفارش فرموده‌اند چنان كه شخصي در نزد امام صادق ـ عليه السلام ـ قرآن را برخلاف ديگران قرائت كرد، ‌امام ـ عليه السلام ـ به او فرمود: «ديگر اين گونه قرائت مكن و همان‌گونه كه ديگران قرائت مي‌كنند، قرائت نما.»
و علماء و دانشمندان شيعه نيز اجماع دارند كه آن چه امروزه به عنوان قرآن كريم در دست ماست، همان قرآن كامل و جامع است و هيچ گاه دچار تحريف و تغيير نشده است.
و كميته يكسان‌سازي نيز در جمع‌آوري به اين نتيجه رسيد كه سورة فاتحه و معوذتين جزء قرآن بوده و به عنوان سوره‌هاي قرآن، در مصحف مبارك آمده است.[1]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1 . محمدهادي معرفت، التمهيد في علوم القرآن، قم، مؤسسة النشر الاسلامي، الطبعة الثانيه، 1416 ق.
2 . محمد راميار، تاريخ قرآن، تهران،‌امير كبير، چاپ دوم، 1362 ش.
3 . محمدهادي معرفت، علوم قرآني، قم،‌انتشارات مؤسسه التمهيد، چاپ اول، 1378 ش.
و ... .
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . ر.ك: معرفت، محمد هادي، علوم قرآني، قم، ‌مؤسسه انتشاراتي التمهيد، چاپ اول، 1378 ش، ص 125 ـ 169.

در سؤال سه ادعا مطرح است: 1- اتفاق اهل سنت بر عدم تحريف قرآن. 2- طعن شيعه به قرآن. 3- قول شيعه به تحريف قرآن.
شواهد بطلان ادعاي اول: الف) اكثر سنيان[1] و دست كم حشويه[2] مانند سرخسي[3]، ابن حزم اندلسي[4] و سيوطي[5]، قائل به نسخ تلاوت به معني: حذف آيه و بقا حكم آن هستند، و اين همان تحريف لفظي است. ب) روايات زيادي در كتب معتبر آنها مثل: صحيح بخاري[6]، صحيح مسلم[7]، الدر المنثور[8]، البرهان[9] و الاتقاق[10]، وجود دارد؛‌ كه دلالت بر وقوع 25 مورد تحريف لفظي دارد[11]. كه به ذكر يك روايت بسنده مي‌شود: جلال الدين سيوطي با اسناد خود از پسر عمر نقل مي‌كند كه گفت: كسي از شما نگويد كل قرآن را گرفتم بلكه بگويد مقداري را كه ظاهر است گرفتم، چه مي‌دانيد كل قرآن چقدر است؟ قطعاً بسياري از آن نابود شده است[12].
ج) آن‌ها آيات زيادي مخصوصاً در ارتباط با عقايد را با تفسير به رأي تحريف معنوي كرده‌اند كه يك نوع تحريف است. چنان كه ابوالحسن اشعري - رئيس اشاعره - طبق نقل استاد معرفت از كتاب دو كتاب «الابانه» و «مقالات الاسلاميين»، خدا را جسم و داراي مكان و اعضا مي‌داند[13]، و طبق همين عقيده فخر رازي، ذيل آية 143 اعراف مي‌گويد: اصحاب ما گفته‌اند: اين آيه بر امكان رؤيت (ديده شدن) خدا دلالت دارد[14]. و پيامبران را غير معصوم دانسته و مي‌گويد: (ارتكاب) صغائر بر انبياء از روي سهو و عمد جايز است[15]. و هر آيه‌اي را كه دلالت بر امامت علي - عليه السلام- و اولاد او دارد ناصحيح تفسير كرده است. مثلاً با اين‌كه سه روايت در مورد ارتباط آيه 55 از سوره مائده با امامت علي - عليه السلام- آورده شده باز به ميل خود تفسير كرده است[16].
شواهد بطلان ادعاي دوم: الف) روايات زيادي در كتب شيعه وجود دارد[17] كه حاكي از عظمت قرآن است، مثلاً پيامبر اكرم - صلي الله عليه و سلم- مي‌فرمايد: «اني مخلف فيكم الثقلين كتاب الله و عترتي اهل بيتي لن تضلوا ما تمسكتم بهما و انهما لن يفترقا حتي يردا علي الحوض؛ من دو چيز گرانبها در بين شما مي‌گذارم: كتاب خدا و عترتم (اهل بيتم) را، تا وقتي به آنها چنگ بزنيد هرگز گمراه نخواهيد شد[18]. امام صادق- عليه السلام- قرآن را محور سنجش حق از باطل دانسته و مي‌فرمايد: هر موضوعي بايد به قرآن و سنت برگردانده شود و هر حديثي كه موافق قرآن نباشد دروغي خوش نماست[19]. و امام علي - عليه السلام- هم با تأكيد سفارش مي‌كند: « و الله الله في القرآن لا يسبقكم بالعمل به غيركم» خدا را خدا را در توجه به قرآن، نكند ديگران در عمل به آن از شما پيشي گيرند[20]. ب) محترم بودن قرآن نزد شيعه: مرحوم مظفر از - علماي بنام شيعه - مي‌نويسد: ما شيعيان به وجوب احترام قولي و عملي قرآن معتقديم و بعد هرگونه بي‌احترامي به قرآن مثل نجس كردن، سوزاندن و... را حرام دانسته و مرتكب آنها را از جرگة مسلمانان خارج شمرده ‌است[21]. حتي فقهاي شيعه فتوا به حرمت مس بي‌طهارت آن داده‌اند[22]. ج) پيوند ناگسستني شيعه با قرآن: شيعه هرگز از قرآن جدا نشده است، و به شهادت تاريخ قرآن قرآن با وضع كنوني محصول تلاش شيعه است چرا كه: اول بار علي- عليه السلام- اقدام به جمع‌آوري قرآن نمود،‌صاحبان مصاحف مهم قبل از توحيد مصاحف از شيعيان بودند، شكل‌گذاري، نقطه‌گذاري و ضبط حركات قرآن توسط شيعيان انجام شد، دست كم چهار تن از قراء سبعه شيعه بودند و قرائت كنوني حفص از عاصم) يك قرائت شيعي است.[23] و همچنين با وجودي كه شيعه هميشه در اقليت بوده و هست، غير از تفاسير موضوعي و جزيي بيش از 60 دوره تفسير مانند: تبيان شيخ طوسي، مجمع البيان طبرسي، صافي فيض كاشاني، الميزان علامه طباطبائي (ره) و... بر قرآن كريم، نوشته شده است كه نسبت به جمعيت، تفاسير اهل سنت قابل مقايسه نيست و در اكثر خانه‌هاي شيعه قرآن وجود دارد و تلاوت مي‌شود و...همچنين احترام شيعه به ائمة اطهار عليهم السلام، احترام به قرآن و در راستاي عمل به «قل لا اسئلكم عليه اجرا الا المودة في القربي» [24]و حديث ثقلين است.
شواهد بطلان ادعاي سوم: الف) اهميت دادن به قرآن نشانه‌اي به صحت و عدم تحريف آن است. ب) تصريحات علماي شيعه بر عدم تحريف قرآن: آيت الله معرفت در كتاب صيانه القرآن عن التحريف عبارات صريح سي تن از علما مانند شيخ صدوق، مفيد، طوسي، طبرسي، مقدس اردبيلي، شيخ حر عاملي، آيت الله گلپايگاني، خوئي و امام خميني-رضوان الله عليهم- را نقل كرده است، و بعد اعتراف بعضي از بزرگان اهل سنت مبني بر عدم تحريف قرآن نزد شيعه آورده است[25]. ج) علماي شيعه علاوه بر اقامة برهان بر عدم تحريف قرآن، شبهات قائلان به تحريف را مستدل رد كرده‌اند و در رواياتي كه موجب پندار تحريف شده‌اند از جهت سند و دلالت خدشه وارد ساخته‌اند[26]. پس با اين وجود خارج از انصاف است كه به صرف طرح مسئله تحريف توسط معدودي از اخباريان شيعه مانند نعمت الله جزايري و ميرزاي نوري (ره) آن را به مكتب، و كل علماي شيعه نسبت بدهيم به ويژه آنكه طبق نقل آقابزرگ تهراني (ره) از مرحوم ميرزاي نوري، قصد ايشان از تأليف فصل الخطاب جمع همه روايات مربوط به اين موضوع به منظور نتيجه‌گيري عدم تحريف از آنها بوده است[27]. گرچه ناكام مانده است. نكتة پاياني: طبق آية 7 آل عمران تحريف معنوي (تفسير به رأي)، در قرآن راه دارد و علي - عليه السلام- از وقوع آن در زمان خود و آينده به ترتيب در خطبه‌هاي 17 و147 نهج البلاغه خبر داده‌اند، و همين مسأله هم عامل پيدايش مكاتب مختلف انحرافي شده است.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] - ر.ك: خوئي، سيد ابوالقاسم، البيان، انوار الهدي، چاپ هشتم، 1401ه‍ ق، ص 206، معرفت، محمد هادي، التمهيد، قم، مدرسة النشر الاسلامي، چاپ اول، 1411، ج 2، ص 290.
[2] - ر.ك: طبرسي، فضل بن حسن، مجمع البيان في تفسير القرآن، بيروت، دار المعرفه، ج 1-2، ص 83.
[3] - ر.ك: السرخسي، محمد بن احمد، اصول السرخسي، بيروت، دارالمعرفه، ج 2، ص 81.
[4] - ر.ك: اندلسي، علي بن احمد بن سعيد بن حزم، المحلي، بيروت، دار الافاق الجديده تابي، ج 11، ص 234 - 237.
[5] - جلال الدين السيوطي، الاتقان، تحقيق محمد ابوالفضل، ابراهيم، منشورات الرضي، بيدار، چاپ دوم، 1363، ج 3، ص 81 - 87.
[6] - ر.ك: بخاري، الصحيح البخاري، با شرح كرماني، بيروت، دار احياء التراث العربي، چاپ دوم، 140ه‍ ق، ج 23، ص 1317- 1326.
[7] - ر.ك: مسلم بن الحجاج القشيري النيشابوري، صحيح مسلم، بيروت، احياء التراث العربي، چاپ اول، 1375ه‍ ق، ج 3، ص 1317 - 1326.
[8] - ر.ك: جلال الدين السيوطي، الدار المنثور، قم، كتابخانة آيت الله العظمي مرعشي نجفي، 1404ه‍ ق، ج1، ص104-106.
[9] - ر.ك: الزركشي، محمد بن عبد الله، البرهان في علوم القرآن، تحقيق محمد، ابوالفضل، ابراهيم، بيروت، دارالمعرفه، چاپ دوم، بي‌تا، ج 2، ص 35- 37.
[10]- ر.ك: الاتقان في علوم القرآن، همان.
[11] - ر.ك: معرفت، محمد هادي، صيانه القرآن من التحريف، قم، دار القرآن الكريم، چاپ اول، 1410، ص 125 - 156.
[12] - الدار المنشور، همان، ص 106.
[13] - ر.ك: معرفت، محمد هادي، التمهيد، قم، مؤسسة النشر الاسلامي، چاپ اول، 1412، ج 3، ص 63 - 64.
[14] - الفخر الرازي، التفسير الكبير، بيروت، دار احياء التراث العربي، چاپ سوم، بي‌تا، ج 14، ص 229.
[15] - همان، ج 28، ص 78.
[16] - ر.ك: همان، ج 12، ص 26.
[17] - ر.ك: كليني، محمد بن يعقوب، اصول كافي، ترجمة سيد هاشم رسولي محلاتي، تهران، انتشارات علمية اسلاميه، بي‌تا، ج 4، ص 394 - 446، صدوق، ثواب الاعمال وعقاب الاعمال، ترجمة علي اكبر غفاري، بي‌جا، كتابفروشي صدوق، چاپ هفتم، 1363، ص 224 - 290 الحر العاملي، محمد بن الحسن، وسائل الشيعه، تحقيق عبد الرحيم رباني شيرازي، بيروت، احياء التراث الغربي، چاپ چهارم، 1391ه‍ ق، ج 4، ص 823 - 895، النوري الطبرسي، ميرزا حسين، مستدرك الوسائل، تحقيق مؤسسه اهل البيت عليهم السلام، چاپ اول، 1407ه‍ ق، ج 1، ص 50، عبد الواحد، تميمي آمدي، تصنيف غرر الحكم ودررالكلم، تحقيق مصطفي درايتي، قم، مكتب الاعلام الاسلامي، چاپ اول، بي‌تا، ص 110 - 112، محمدي ري‌شهري، محمد، ميزان الحكمه، قم، مكتب الاعلام الاسلامي، چاپ دوم، 1367، ج 8، ص 64 - 96.
[18] - قمي، عباس، سفينه البحار، بي‌جا، دار الاسرة للطباعة والنشر، چاپ اول، 1414، ج 1، ص 500.
[19] - الكليني، محمد بن يعقوب، همان، ج 1، ص 89.
[20] - نهج البلاغه نامة 47.
[21] - ر.ك: الخرازي، السيد محسن، بدايه المعارف الالهيه في شرح عقائد الاماميه، قم، مركز مديريت حوزة علمية، چاپ پنجم، 1371، ج 1، ص 305.
[22] - ر.ك: بني هاشمي خميني، سيد محمد حسن، توضيح المسائل مراجع، قم، دفتر انتشارات اسلامي، چاپ اول، 1376، ج 1، ص 179، مسألة 317؛ الطباطبائي اليزدي، السيد محمد كاظم، العروة الوثقي، با تعليمات چهار تن از فقهاء، قم، اسماعيليان، چاپ دوم، 1370، ج 1، ص 138، مسألة 3.
[23] - ر.ك: معرفت، محمد هادي، التمهيد، همان، ج 2، ص 238 - 240، همان، علوم قرآني، بي‌جا، تهران، التمهيد و سمت، چاپ اول، 1379، ص 70 - 72.
[24] - شوري/23.
[25] - ر. ك: معرفت، محمد هادي، صيانه القرآن من التحريف، پيشين، ص 43 - 74.
[26] - ر. ك: طباطبائي، سيد محمد حسين، الميزان في تفسير القرآن، قم، اسماعيليان، چاپ دوم، 1371، ج 12، ص 104 - 133؛ مكارم شيرازي، ناصر و ديگران، تفسير نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، چاپ پنجم، 1364، ج 11، ص 21 - 31، خوئي، سيد ابوالقاسم، البيان في تفسير القرآن، بي‌جا، انوار الهدي، چاپ هشتم، بي‌تا، ص 197، 235؛ معرفت، محمد هادي، صيانه القرآن من التحريف، پيشين، جوادي آملي، عبدالله، قرآن در قرآن، قم، مركز نشر اسراء، چاپ دوم، 1378، ص 315 - 349، الخرازي، السيد محسن، پيشين، ص 279 - 310، مصباح يزدي، محمد تقي، قرآن شناسي، قم، انتشارات مدرسة علميه معصوميه، بي‌تا، ج 2، ص 15 - 58.
[27] - ر.ك: النوري الطبرسي، ميرزا حسين، پيشين، ج 1، ص 50.

در 1400 سال پيش كتابي در شبه جزيره عربستان ظهور كرد كه بالاتر از كتاب‌هاي بشري بود و تمام مطالب آن، بيانگر آن است كه اين كتاب، برخاسته از عقل بشري نيست و نظم و نثر و الفاظ و محتوي و علوم آن نشان مي‌دهد قدرتي فراتر از قدرت بشر در نوشتن اين كتاب دخالت دارد. و اين كتاب براي تمام زمان‌ها و براي تمام نسل‌ها تا ابد نازل شده است و روح تشنه انسان‌ها را سيراب و به سر منزل مقصود برساند. قبل از آن كه به مسئله «اختلاف قرائات» بپردازيم؛ لازم است اندكي درباره «تحريف» مطلبي گفته شود. تحريف در لغت به معناي «طرف» گوشه يا جانب آمده است.[1] و در اصطلاح به چند معنا آمده است. از جمله؛ تحريف معنوي تحريف به معناي زياد كردن، كم كردن، تبديل كردن الفاظ، و... .[2]
علماي شيعه و اكثر اهل تسنن، اتفاق نظر دارند كه قرآن تحريف نشده و قرآن موجود، همان قرآن زمان رسول خدا و هيچ دخل و تصرفي در آن صورت نگرفته است و اين مطلب را خود قرآن بيان مي‌كند: «انا نحن نزلنا الذكر و انا له لحافظون؛[3] همانا ما قرآن را نازل كرديم و خود از آن نگه داري و محافظت مي كنيم.» علامه طباطبايي مي گويد: «از وصف «لحافظون» حفظ قرآن در آينده فهميده مي‌شود و قرآن از هر گونه تحريف مصون مي‌باشد.»[4] هم چنين آيه «لا يأتيه الباطل من بين يديه و لا من خلفه تنزيل من حكيم حميد؛[5] اين كتاب (قرآن) قطعاً شكست ناپذير است كه هيچ گونه باطلي نه از پيش رو و نه از پشت سر به سراغ آن نمي‌آيد، چون از سوي خداوند حكيم و شايسته ستايش نازل شده است.»
«عزيز» به معناي، شكست ناپذير و نفوذ ناپذير است، قبول كردن تحريف در قرآن، مستلزم پذيرفتن نفوذ پذيري در قرآن است كه با عزيز بودن قرآن، ناسازگار مي باشد.
افزون بر آنچه گذشت تحريف شدن قرآن، با اعجاز و معجزه بودن آن سازگاري ندارد و نمي‌تواند هدايت گر بشر باشد. در نتيجه قرآن، كتاب الهي و مصون از تحريف است.
قرائات
قرائت يكي از وجوه احتمالي در نص قرآن كريم است كه به وسيله يكي از قرّاء ارايه شده باشد. قرائات قرآن به خود قرآن ربطي ندارد و دو امر متغايرند؛ زيرا بستر قرآن، بستر نص و تواتر مسلمانان است، در حالي كه بستر قرائات قرآن، اختيارات و استنباطات قراء در قرائات قرآن است و داراي تواتر و حجيت نيست.[6] شيعه معتقد است قرآن بر يك حرف نازل شده است چنان كه امام باقر - عليه السلام- مي فرمايد: «القرآن واحد نزل من عند واحد لكن الاختلاف يجيي من قبل الرواة؛[7] قرآن يكي است و از طرف يكي نازل شده و اختلاف در حروف از طرف راويان است.» و به قرائت مشهور بين راويان عمل مي‌كنند. «... اقراء كما يقراء الناس...؛[8] همان گونه كه مردم قرآن را قرائت مي‌كنند شما نيز قرائت كنيد.»
اختلاف در قرائات داراي ريشه‌هاي متفاوتي است از جمله:
1. ابتدائي بودن خط سبب اختلاف در قرائات شده است. مثلاً واو و ياء را بدون سبب حذف مي‌كردند. در آيه 4 سوره تحريم مي فرمايد: «و صالحوا المؤمنين» واو را حذف مي‌كردند «صالح المؤمنين» مي‌نوشتند.
2. خالي بودن از نقطه: مسلمانان در قرن اوّل هجري كلمات را بدون نقطه مي نوشته‌اند، اين خود موجب اختلاف در حروف شده است.
3. مجرد بودن از حركات.
4. الف نداشتن كلمات يا اختلاف لهجه.
5. اجتهاد و اعمال نظري قاري.
6. زياد روي در اعمال قواعد ادبي.
7. علل رواني قاري و مشهور نمودن خود با ابتكار در قرائت.[9]
بعضي از اختلاف قرائت‌ها، به سبب مخلوط شدن وحي قرآن با تفسير يا تأويل آيه است؛ مانند: «يا ايها رسول بلغ ما انزل اليك في عليٍ..» كلمه «في علي» در وحي قرآني نيست، بلكه تفسير ما «انزل اليك» است.
در نتيجه؛ اختلاف در قرائت با تواتر اصل قرآن منافات ندارد و با بررسي ريشه‌هاي اختلاف دريافتيم كه اختلاف آنها در كلمه‌اي از قرآن از لحاظ، اعراب، هيئت، نقطه و... مي‌باشد و در اصل كلمه اتفاق نظر دارند. و موجب تحريف قرآن نمي‌شود.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. التمهيد، محمدهادي معرفت، قم، انتشارات نشر اسلامي، ج 2، ص 9 ـ 100.
2. البيان، سيد ابوالقاسم خويي، قم، انتشارات نور الثقلين، ص 171.
3. البرهان، زركشي، بيروت، دار المعرفة، ج 1، ص 318.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . مصطفوي، حسن، التحقيق في كلمات القرآن، تهران، مؤسسه طبع و نشر وزارت فرهنگ و ارشاد، ج2، ص197.
[2] . خويي، سيد ابوالقاسم، البيان، قم، دار الثقلين، ص 198.
[3] . حجر/9.
[4] . طباطبايي، محمد حسين، الميزان، قم، انتشارات اسراء، ج 12، ص 145.
[5] . فصلت/42.
[6] . معرفت، محمد هادي، التمهيد، قم، مؤسسه نشر اسلامي، چاپ اول، 1411ق، ج 2، ص 98.
[7] . كليني، محمد بن يعقوب، اصول الكافي، قم، مؤسسه نشر اسلامي، ج 2، ص 630.
[8] . همان.
[9] . معرفت، محمد هادي، التمهيد، همان، ج 2، ص 9 ـ 60؛ زركشي، البرهان، بيروت، دار المعرفه، 1410 ق، ج 1، ص 318.

مقدمه‌اي كه بايد قبل از جواب بپذيريم اين است كه همة پيامبران الهي از نظر معرفت و تقوا داراي مقام والائي هستند و نمايندگان خداوند متعال در روي زمين اند و صاحبان عصمت مي‌باشند. حضرت آدم ـ عليه السّلام ـ نيز نمايندة خدا در زمين و معلم فرشتگان و مسجود ملائكة بزرگ خدا گرديد، پس با اين امتيازات مسلماً گناه نمي‌كند، به علاوه كه او پيامبر و هر پيامبري معصوم است.[1]
با اين مقدمه، بايد بدانيم كه آنچه از آدم سر زد چه بود؟ و آيا عمل او باعث شد كه بشر از بهشت محروم گردد و تا قيامت در دنيا معذب باشد؟ يا اينكه بناي خداوند و مشيت ازلي اين بود كه بشر، دنيا را محل زندگي خويش قرار دهد و بهشت آدم نيز در همين دنيا بوده است؟ نه بهشتي كه جاوداني است و بهشت سراي ديگر است؟
بهشت آدم كدام بهشت بود؟ گرچه بعضي آن را بهشت موعود نيكان و پاكان مي‌دانند ولي تحقيق مسئله نشانگر اين است كه بهشت موعود نبوده است بلكه از باغهاي پرنعمت و روح افزاي يكي از مناطق سرسبز زمين بوده است، زيرا:
اولاً بهشت موعود قيامت، نعمتي جاوداني است كه در آيات زيادي از قرآن به جاودانگي آن اشاره شده است و بيرون رفتن از آن ممكن نيست.
و در رواياتي كه از طريق اهل بيت ـ عليهم السّلام ـ به ما رسيده به اين موضوع تصريح شده است؛ راوي مي‌گويد، از امام صادق ـ عليه السّلام ـ راجع به بهشت آدم پرسيدم ـ امام فرمود: «باغي از باغهاي دنيا بود كه خورشيد و ماه بر آن مي‌تابيد و اگر بهشت جاوداني بود،‌هرگز از آن بيرون رانده نمي‌شد.[2]
از اينجا روشن مي‌شود كه منظور از هبوط و نزول آدم به زمين، نزول مقامي است نه مكاني يعني از مقام ارجمند خود و از آن بهشت سرسبز پائين آمد. بهرحال اين بهشت آدم، غير از بهشت سراي ديگر است چراكه آن پايان سير انسان است و اين آغاز سير آدم بود. و نيز اين مقدمة اعمال و برنامه‌هاي او است و آن (بهشت قيامت) نتيجة اعمال و برنامه‌هايش.
ثانيا: ابليس در آن بهشت راه ندارد، در آنجا نه وسوسه‌هاي شيطاني وجود دارد و نه نافرماني خدا.[3]
بعد از تعيين بهشت آدم، روشن مي شود كه آنچه آدم مرتكب شد، گناهي نبود كه همانند شرك و كفر و دروغ و ظلم، در خور مجازات باشد، بلكه «ترك اولي» و «عصيان نسبي» بود. و آن اين است كه گاه بعضي اعمال مباح و يا حتي مستحب در خور مقام افراد بزرگ نيست و بايد از آن ها چشم بپوشند و به كار مهمتر بپردازند، در غير اين صورت، ترك اولي كرده‌اند. في المثل نمازي را كه ما مي‌خوانيم قسمتي از آن با حضور قلب و قسمتي بدون حضور قلب مي‌گذرد، ولي اين نماز هرگز در خور مقام شخصي همچون پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ و علي ـ عليه السّلام ـ نيست، او بايد سراسر نمازش، غرق در حضور پيشگاه خدا باشد و اگر غير اين كند، گناهي مرتكب نشده اما «ترك اولي» كرده است.[4]
پس اكنون كه منظور از بهشت آدم، مشخص گرديد و عمل و كار حضرت آدم ـ عليه السّلام ـ نيز معلوم گشت، لازم است بدانيم كه دوران بهشت آدم، يك دوران تعليماتي و آموزشي براي آدم محسوب مي‌شد، دوران آشنايي با تكاليف و امر و نهي پروردگار، دوران شناختن دوست از دشمن و دوران ديدن نتيجة عصيان و مخالفت فرمان خدا، پس در واقع، تكليفي در ميان نبود تا مخالفت تكليف صدق كند بلكه نهي خداوند از نزديكي آدم به درخت خاص، نهي ارشادي بوده است نه نهي مولوي.[5]
بنابراين مطابق آية 36 از سورة بقره، زمين جايگاه و محل استقرار و آسايش همة انسانهاست و اين تصميم و خواست الهي است و حضرت آدم ـ عليه السّلام ـ هيچ تقصير و دخالتي در اين امر نداشته است، و حكمت و مشيت خداوندي با ملاحظة مصالح بندگان آن را اقتضا كرده است و هيچ منافاتي با عدالت او ندارد بلكه در اختيار گذاشتن امكانات و نعمتهاي دنيوي به علاوه نعمت‌هاي بدني و جسمي براي انسان، از الطاف پروردگار متعال است تا انسان بتواند از همه اينها بهره برده و براي خانة آخرتش، توشه‌هاي خوبي مهيا سازد.[6]
نکته مهم ديگر که بايد اشاره شود اين است که خداوند بر اساس حکمت خويش جهان را بر اساس تأثير علل و اسباب آفريده است اصابت سنگ به چشم، باعث کور شدن آن مي شود چه چشم يک فرد عادي باشد و چه چشم پيامبر و يا امام و يک انسان معصوم باشد پس تأثير علل و اسباب را نمي توان نفي کرد همانگونه که رفتار تغذيه اي و آميزشي يک پدر و مادر مي تواند در سلامت نسل وي مؤثر باشد حال بايد توجه داشت که فرمان الهي و نهي خداوند از خوردن از درخت ممنوعه آثاري در پي داشته که از جمله محروميت از ادامه زندگي در آن جاي راحت از عواقب آن بوده است بر اساس قانون عليت اين اثر بر آن علت مترتب مي شود چه بخواهيم و چه دوست نداشته باشيم و اين امر، ارتباطي به عدالت خداوند ندارد چرا که انجام دهنده ي کار خود ما بوده ايم و از اول هم مشخص بود که آثار آن به خود انجام دهنده کار و نسل ولي بازگشت مي کند و ربطي به عدالت خدا ندارد آيا اگر پدري خانه ي خود را بفروشد و بدون منزل باقي بماند مي توان گفت که عدالت خداوند با بي خانمان شدن نسل ولي سازگار نيست زيرا آن ها دست به فروش منزل خود نزده اند؟ خير چرا که جهان مکان تأثير علل و اسباب است.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، دارالكتب الاسلاميه، چاپ بيست و پنجم، 1369، ج 1، ص187؛ و مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، دارالكتب الاسلاميه، چاپ دوازدهم، 1369، ج 6، ص122؛ و مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، چاپ هفتم، دارالكتب الاسلاميه، 1369، ج13، ص323، و مأخذ ديگر.
[2] . مجلسي، محمد باقر، چاپ آخوندي، بحارالانوار، ج11.
[3] . مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، دارالكتب الاسلاميه، ج1، ص186.
[4] . همان، ذيل آيات 30 ـ 38 سوره بقره.
[5] . نهي ارشادي، همانند نهي پزشك از غذاي معلومي است كه تكليف آور نيست و مخالفتش گناه محسوب نمي‌شود.
[6] . از كتابهاي تفسير نمونه، تفسير پيام قرآن، پرتوي از قرآن، استفاده شده است. (ج 1و6و13).

علماي بزرگ شيعه هرگز قائل به تحريف قرآن نبوده و نيستند و اگر معدودي از اخباريان ساده انديش در اين زمينه سخني دارند آن‌را نبايد به نام شيعه و علماي بزرگ آنان قلمداد كرد؛ آن‌چه در آثار علماي شيعه ديده مي‌شود اصراري عجيب بر تحريف ناپذيري قرآن است؛ كه بعضي از محققان محترم عبارت صريح بسياري از آنان را از جمله شيخ صدوق (ت 381 دوّم)، شيخ مفيد (ت 413 هـ.ق)، شيخ ابوعلي فضل بن طبرسي (548 هـ.ق) فيض كاشاني (ت 1090 هـ.ق)، شيخ جعفر كاشف الغطاء (ت 1228 هـ.ق) و ... را گرد آورده‌اند[1] كه تنها به ذكر چند نمونه از آن‌ها كه صحت قرآن را اجماعي مي‌دانند اكتفا مي‌شود:
1ـ شيخ صدوق (ره) مي‌گويد: «اجمعت الفرق علي انه (القران) صحيح لم يغير و لم يبدل و لم يزدفيه و لم ينقص منه؛ تمام فرق اسلامي اجماع بر اين دارند كه قرآن صحيح است و تغيير، تبديل، زياد و كم نشده است.»[2] و باز ايشان مي‌فرمايد: «اعتقادنا ان القران الذي انزله الله تعالي علي نبيه محمّد ـ صلّي الله عليه و آله ـ هو ما بين الدفتين و هو ما في ايدي الناس ليس باكثر من ذلك ... و من نسب الينا انا نقول انه اكثر من ذلك فهو كاذب، اعتقاد ما (شيعيان) اين است كه قرآني كه خداي متعال بر پيامبرش محمّد ـ صلّي الله عليه و آله ـ نازل فرموده همين قرآني است كه بين دو جلد در دست مردم است و بيش از اين نيست... و هركس به ما (شيعيان) نسبت دهد كه ما قرآن را بيش از آن مي‌دانيم دروغگوست.».[3]
2ـ شيخ جعفر كاشف الغطاء مي‌فرمايد: «زياده‌اي در قرآن نيست؛ نه سوره، نه آيه، ـ بسمله و غير آن ـ نه كلمه و نه حرف؛ و تمام آن‌چه بين دو جلد است و تلاوت مي‌شود ـ به (طبق) ضرورت مذهب، بلكه دين، و اجماع مسلمانان و اخبار پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ و ائمة اطهار ـ عليهم السّلام ـ كلام خداست».[4]
3ـ شيخ محمّد حسين كاشف الغطاء نيز مي‌گويد: «و همانا كتاب موجود در دست مسلمانان همان كتابي است كه خدا آن‌را براي اعجاز و تحدي (مبارزه طلبي) و آموختن احكام و تميز حلال از حرام بر پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ نازل كرده است و نقص، تحريف و زياده در آن نيست؛ و بر اين مطلب اجماع شيعه اماميه مي‌باشد».[5]
4ـ محقق تبريزي (ره) يكي از ادله عدم تحريف قرآن را در نزد شيعه اماميه اجماع آنان ذكر كرده است.[6]
5ـ محقق بغدادي (سيّد محسن اعرجي (ره)) بعد از بيان اتفاقي بودن عدم تحريف به زياده در قرآن، مي‌گويد: «و انما الخلاف في النقيصة و المعروف بين اصحابنا ـ حتي حكي عليه الاجماع ـ عدم النقيصة ايضاً». و فقط اختلاف در تحريف به نقصيه در قرآن است و معروف بين اصحاب ما (شيعيان) ـ حتّي اجماع بر آن نقل شده ـ عدم تحريف به نقصان است.[7]
مهم‌تر از همه اين‌كه امام هادي ـ عليه السّلام ـ ـ امام شيعيان و علماي آنان ـ صحت قرآن و تحريف ناپذيري آن را مورد اتّفاق امّت مي‌داند چنان‌كه در نامه‌اي كه در پاسخ به نامه اهل اهواز مي‌نويسد در اين مورد چنين مرقوم مي‌فرمايند: «اجتمعت الامة قاطبة لا إختلاف بينهم في ذلك أن القران حق لاريب فيه عند جميع فرقها فهم في حال الاجتماع عليه مصيبون و علي تصديق ما انزل الله مهتدون لقول النبي ـ صلّي الله عليه و آله ـ: «لا تجتمع امتي علي ضلالة» يعني همه امّت با تمام فرقش بدون اين‌كه اختلافي بينشان باشد اجتماع دارند بر اين‌كه قرآن حق است و شكي در آن نيست پس آن‌ها در اين اجتماع‌شان درست‌كار و بر تصديق آن‌چه خدا نازل فرموده هدايت شده مي‌باشند؛ زيرا پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمودند: «امّت من بر ضلالت اجتماع نمي‌كنند».[8]
--------------------------------------------------------------------------------
[1] ـ ر.ك: معرفت، محمّد هادي، صيانة القرآن من التحريف، قم، موسسة النشر الاسلامي، چاپ دوّم، 1418هـ.ق، ص 78 ـ 59، محمدي، فتح الله (نجارزادگان)، سلامة القران من التحريف، تهران، پيام آزادي، چاپ اول، 1420 هـ. ق، ج 1، ص 98 ـ 86، حسيني ميلاني، سيد علي، التحقيق في نفي التحريف عن القران الشريف، قم، دار القران الكريم، چاپ اول، 1410 هـ.ق، ص 27 ـ 10.
[2] ـ ابو جعفر محمّد بن الحسين بن بابويه القمي، شيخ صدوق، معاني الاخبار، قم، موسسة النشر الاسلامي، چاپ دوّم، 1416 هـ.ق، ص 133.
[3] ـ صيانة القران من التحريف، پيشين، ص 60، فيض كاشاني، ملا محسن، المحجة البيضاء في تهذيب الاحياء، تصحيح و تعليق علي اكبر غفاري، قم، دفتر انتشارات اسلامي، چاپ دوّم، بي‌تا، ج 2، ص 264.
[4] ـ صيانة القرآن من التحريف، پيشين، ص 64.
[5] ـ همان، ص 66.
[6] ـ همان، ص 69.
[7] ـ همان، ص 77.
[8] ـ ابو منصور احمد بن علي بن ابي‌طالب الطبرسي، تحقيق الشيخ ابراهيم البهادري، الشيخ محمّد هادي به، تهران، انتشارات اسوه، چاپ اوّل، 1413، ج 2، ص487، مجلسي، محمّد باقر، بحار الانوار، تحقيق گروهي از علماء بيروت، دار احياء التراث العربي، چاپ اوّل، 1412 هـ. ق، ج 2، ص 485؛ و حسين بن شعبة الحراني، تحف العقول من آل الرسول، ترجمة آيت الله كمره‌اي، تصحيح علي اكبر غفاري، تهران، كتابخانة اسلامية، بي‌نوبت چاپ، 1369، ص 481، با اندكي اضافه.

در سؤال ياد شده عدم ذكر نام و فضائل أئمه ـ عليهم السّلام ـ در قرآن مسلّم گرفته شده و بعد اين مسأله انگيزه‌اي براي قول به تحريف نزد شيعه معرفي شده است. در صورتي كه اين‌ها توهمي بيش نيست؛ امّا بخش اول: شيعه نيز معتقد است که نام أئمه ـ عليهم السّلام ـ به صراحت در قرآن نيامده و خود أئمه ـ عليهم السّلام ـ نيز چنين معتقد بودند که نام امامان معصوم به صراحت در قرآن نيامده است. چنانكه ابوبصير نقل مي‌كند: «به امام صادق ـ عليه السلام ـ عرض كردم مردم مي‌پرسند چرا نام علي و اهل بيت او ـ عليهم السّلام ـ در قرآن نيامده است؟ حضرت فرمودند: به آنها بگو آيه نماز بر پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ نازل شد و به سه و چهار ركعتي آن اشاره نشد تا اين‌كه پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ خود براي مردم آن را بيان كرد...»[1] حضرت در اين روايات ذكر نشدن نام ائمه ـ عليهم السّلام ـ به صراحت در قرآن را تأييد كرده‌اند؛ امّا ذكر فضائل اهل بيت ـ عليهم السلام ـ در قرآن فراوان است، بلكه طبق رواياتي كه اهل‌سنّت نيز نقل كرده‌اند يك چهارم قرآن در فضيلت و شأن أئمة اهل‌بيت ـ عليهم السّلام ـ مي‌باشد.[2] و شيعه و سنّي كتاب‌هاي مستقلي درباره آياتي كه در اين مورد است نوشته‌اند؛[3][4] دويست و ده (210) آيه را همراه 1163 روايت ذيل آنها در شأن اهل بيت ـ عليهم السلام ـ به ويژه علي ـ عليه السلام ـ آورده است.[5] و در آخر نيز اعتراف كرده كه ان كار را با عجله انجام داده است.[6] كه اگر بدون عجله تتبع بيش‌تري مي‌كرد بي ترديد او هم مانند برخي از محققان خيلي زيادتر از آنچه ذكر كرده مي‌آورد.[7] در اينجا به چند نمونه از آياتي كه طبق روايات شيعه و سنّي در شأن أئمه اهل‌بيت ـ عليهم السّلام ـ است اشاره مي‌گردد:
1. در قرآن هرجا «يا ايها الذين آمنوا» آمده، حضرت علي ـ عليه السلام ـ مصداق كامل و شاخص آن مي‌باشد؛ چنانكه حاكم حسكاني 19 روايت در اين مورد آورده است.[8]
2. آية تطهير:[9] اين آيه طبق روايات شيعه و سني در شأن اصحاب كساء (پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ ، علي ـ عليه السلام ـ ، فاطمه ـ سلام الله عليها ـ ، حسن ـ عليه السلام ـ و حسين ـ عليه السلام ـ) نازل شده است؛[10] كه بيانگر بزرگ‌ترين فضيلت آنان (عصمت) مي‌باشد.
3. آيه مباهله: «فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَكُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَكُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَكُمْ»[11] طبق نقل شيعه و سني حضرت پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ ، براي مباهله، علي، ‌فاطمه، حسن و حسين ـ عليهم السّلام ـ را به همراه خود برد[12] كه مقصود از «ابنائنا» امام حسن ـ عليه السلام ـ و امام حسين ـ عليه السلام ـ و مقصود از «نساءنا» حضرت فاطمه ـ سلام الله عليها ـ و مقصود از «أنفسنا» حضرت علي ـ عليه السلام ـ مي‌باشد. يعني علي ـ عليه السلام ـ در اين آية به منزلة خود پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ معرفي شده است.
4. در آيه 59 سوره نساء امر به اطاعت بدون قيد و شرط از اولي‌الأمر شده است و اطاعت از آنها همانند اطاعت از پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ و خدا عزوجل قلمداد شده است و طبق روايات شيعه و سني مقصود از اولي‌الأمر ائمه اهل‌بيت ـ عليهم السّلام ـ مي‌باشد.[13]
5. در آيه: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ»[14] كه طبق روايات شيعه وسني در جريان معرفي حضرت علي ـ عليه السلام ـ به عنوان امام، توسط پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ در غدير خم نازل شده است،[15] امامت را محور رسالت مي‌داند كه اگر نباشد رسالت هم منتفي است.
6. در آيه «اليوم يئس الذين كفروا...»[16] كه طبق روايات شيعه و سني درباره امامت علي ـ عليه السلام ـ در غدير خم نازل شده[17] امامت ماية يأس كفار، اكمال دين، اتمام نعمت و نيز ماية رضايت خدا از دين اسلام معرفي شده است.
7. در آية «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ»[18] كه طبق روايات شيعه و سني در مورد انفاق علي ـ عليه السلام ـ در حال نماز نازل شده است، ولايت علي ـ عليه السلام ـ در طول ولايت خدا و رسول ـ صلّي الله عليه و آله ـ قرار گرفته است.
8. در آية: «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ»[19] كه طبق روايات شيعه و سني در مورد علي ـ عليه السلام ـ و شيعيان اوست.[20] حضرت علي ـ عليه السلام ـ و شيعيان او بهترين مردم معرفي شده است.
امّا بخش دوم: طبق نقل خود اهل‌سنت در صحاحشان مانند: صحيح بخاري و مسلم و... عمر (خليفه دوم) اولين كسي است كه قائل به تحريف آياتي مانند رجم شد[21] و قرآن را يك ميليون حرف دانست.[22]
افزون بر اين بعضي روايات تحريف‌نما اولين بار در كتاب الموطأ امام مالكي‌هاي اهل سنت كه اولين كتاب روائي آنها است نقل شده[23] و اين در حالي است كه در كتب شيعه روايات ضدتحريف از ائمه ـ عليهم السّلام ـ نقل شده است:
مانند رواياتي كه دلالت بر لزوم عرضه روايات بر همين قرآن موجود مي‌كند كه در صورت مخالفت با آن،‌ ائمه ـ عليهم السّلام ـ دستور به ترك آن روايات داده‌اند.[24] و اگر در بعضي روايات مسأله تحريف مطرح شده نظر به تحريف معنوي است نه لفظي، چنانكه امام باقر ـ عليه السلام ـ در نامه‌اي به سعد الخير چنين نوشته‌اند: «و كان من نبذهم الكتاب ان قاموا حروفه و حرفوا حدوده فهم يروونه و لايرعونه... يكي از راه‌هاي كنار گذاشتن قرآن به اين است كه حروفش را به پاداشتند ولي حدودش را تحريف كردند پس آنها قرآن را روايت مي‌كنند ولي رعايت نمي‌كنند.»[25]
همچنين علماي شيعه به تبع أئمه اهل‌بيت ـ عليهم السّلام ـ قرآن را تحريف ناپذير مي‌دانند كه برخي از محققان شيعه در كتبي كه به طور مستقل در رد تحريف قرآن نوشته‌اند عين عبارات صريح آنان را كه به شدّت تحريف قرآن را رد كرده‌اند، آورده‌اند كه برخي از آنها عدم تحريف قرآن را اجماعي شيعه مي‌دانند.[26] بنابراين شيعه قرآن را محرف نمي‌داند تا چيزي انگيزه آن باشد.
--------------------------------------------------------------------------------
[1]. كليني، محمّد بن يعقوب، اصول كافي، ترجمة سيد هاشم رسولي محلاتي، تهران، علمية اسلاميه، بي‌نوبت چاپ، بي‌تا، ج 2، ص 40 ـ 41؛ و طباطبايي، سيد محمّد حسين، الميزان في تفسير القرآن، قم، انتشارات اسماعيليان، چاپ پنجم، 1371، ج 4، ص 411؛ و حاكم حسكاني، شهواهد التنزيل، تحقيق محمّدباقر محمودي، تهران، مؤسسة الطبع النشر التابعه لوزارة الثقافة و الارشاد الاسلامي، چاپ اول، 1411 ه‍ ق، ج 1، ص 191.
[2]. اصول كافي، همان، ج 4، ص 436، ح 3 و 4. و علي الحسيني الاسترآبادي، سيد شرف‌الدين، تأويل الايات الظاهرة في فضائل العترة الطاهره، تحقيق حسين استادعلي، قم، مؤسسة النشر الاسلامي، چاپ اول، ‌1409 ه‍ ق، ص 21؛ و ابن المغازلي، شافعي مذهب، مناقب علي بن ابي‌طالب ـ عليه السلام ـ ، تحقيق محمّد باقر بهبودي، تهران، المكتبة الاسلاميه، چاپ دوم، 1402 ه‍ ق، ص 328، ‌ح 375. و سلمان بن ابراهيم القندوزي، ينابيع المودة، كاظميه، دارالكتب العراقيه، چاپ هشتم، 1385 ه‍ ق، ص 126.
[3]. مانند: تأويل الايات ظاهرة في فضائل العترة الطاهرة، همان؛ و شهواهد التنزيل، همان، ج 1 و 2.
[4]. شواهد التنزيل، همان، ج 1، ص 19ـ20.
[5]. همان، ج 1 و 2.
[6]. همان، ‌ج 2، ص 488.
[7]. ر.ك: تأويل الآيات الظاهرة...، همان.
[8]. ر.ك: شواهد التنزيل، همان، ج 1، 63ـ72، ج 67ـ85.
[9]. احزاب/ 33.
[10]. ر.ك: الميزان في التفسير القرآن، همان، ج 16، ص 316ـ319؛ و فضل بن حسن طبرسي، مجمع‌البيان، تصحيح و تحقيق سيد هاشم رسولي محلاتي، سيد فضل‌الله يزدي، طباطبائي، بيروت، دارالمعرفة، بي‌نوبت چاپ، بي‌تا، ج 7ـ8، ص 559ـ560؛ و مسلم بن الحجاج، القشيري النيشابوري، ‌صحيح مسلم بشرح النوري، بيروت، داراحياء التراث العربي، چاپ سوم، بي‌تا، ج 15ـ16، ص 194ـ195؛ و ينابيع المودة، همان، ص 107ـ109؛ و ابي المغاز (شافعي)، مناقب علي بن ابي‌طالب ـ عليه السلام ـ ، همان، ص 301ـ307. و جلال‌الدين عبدالرحمن السيوطي، الدر المنثور، بيروت، دارالفكر، چاپ اول، 1403 ه‍ ق، ج 6، ص 603؛ و شواهد التنزيل، همان، ج 2، ص 18ـ139؛ ح 637ـ774. و فخر رازي، التفسير الكبير، بيروت، داراحياء التراث العربي، چاپ سوم، بي‌تا، ج 8، ص 80.
[11]. آل‌عمران/ 61.
[12]. ر.ك: الميزان في تفسير القرآن، همان، ج 3، ص 228ـ235؛ و مجمع‌البيان، همان، ج 1ـ2، ص 762؛ و تفسير الكبير، همان؛ و شواهد التنزيل، همان، ج 1، ص 55ـ116، ح 168ـ176.
[13]. ر.ك: عبد علي بن جمعه العروسي الحويزي، تفسير نورالثقلين، قم، انتشارات اسماعيليان، چاپ چهارم، 1412 ه‍ ق، ج1، ص 497 ـ 508؛ و السيد هاشم، البحراني، قم، انتشارات اسماعيليان، چاپ دوم، بي‌تا، ج 1، ص 381ـ387؛ و مجمع البيان، همان، ‌ج 3 ـ 4، ص 100؛ و الميزان في التفسير القرآن، همان، ج 4، ص 408ـ412؛ و اصول كافي، همان، ج 2، ص 40ـ41، و شواهد التنزيل، همان، ص 189ـ191؛ و ينابيع المودة، همان، ص 114ـ117.
[14]. مائده/ 67.
[15]. ر.ك: اصول كافي، همان، ج 4، ص 49ـ50، ح 6؛ و مجمع البيان، همان، ج 3 ـ 4، ص 344؛ و الميزان في تفسير القرآن، همان، ج 6، ص53 - 59؛ و التفسير الكبير، همان، ج 12، ص 49؛ و شواهد التنزيل، همان، ج 1، ص 249 ـ 258، مجموعاً هشت روايت؛ و ينابيع الموة، همان، ص 120؛ و الدر المنثور، همان، ج 3، ص 117.
[16]. مائده/ 3.
[17]. ر.ك: اصول كافي، همان، ج 2، ص 49، ح 6؛ و مجمع‌البيان، همان، ج 3 ـ 4، ص 246؛ و الميزان في التفسير القرآن، همان، ج 5، ص 193 - 201؛ و شواهد التنزيل، همان، ج 1، ص 200 ـ 208، 6 روايت.
[18]. مائده/ 55.
[19]. بيّنه/ 7.
[20]. ر.ك: مجمع‌البيان، همان، ج 9ـ10، ص 795؛ و الميزان في تفسير القرآن، همان، ج 20، ص 341؛ و تأويل الآيات الظاهرة في فضائل العترة الطاهرة، همان، ص 801ـ804؛ و حيدر علي بن محمّد الشرواني، مارونة العامة من مناقب اهل‌بيت ـ عليهم السّلام ـ، تحقيق محمّد الحسّون، بي‌جا، مطبعة المنشورات الاسلاميه، بي‌نوبت چاپ، 1414 ه‍ ق، ص 77ـ78 كه اين روايات را از الدر المنثور سيوطي، الصواعق المحرقه، ابن حجر و النهاية ابن اثير آورده است.
[21]. ر.ك: بخاري، صحيح البخاري بشرح الكرماني، بيروت، دار احياء التراث العربي، چاپ دوم، ج 23، ص 214؛ و مسلم بن الحجاج، القشيري النيسابوري، صحيح مسلم، بيروت، داراحياء التراث العربي، چاپ اول، 1375 ه‍ ق، ج 3، ص 1317؛ و الامام الحافظ،‌ ابوعبدالله، الحاكم النيشابوري، المستدرك علي الصحيحين و بزيلة التلخيص للحافظ الذهبي، بيروت، دارالمعرفة، باشراف، يوسف عبدالرحمن، المرعشي، بي‌نوبت چاپ، بي‌تا، ج 4، ص 359 - 360؛ و الامام مالك نب انس، الموطأ، تعليق محمّد فؤاد عبدالباقي، بيروت، داراحياء التراث العربي، 1370 ه‍ ق، ج 2، ص 824؛ و احمد بن حنبل، مسند الامام احمد بن حنبل و بهامشه منتخب كنزالعمال، بيروت، دار صادر، ج 1، ص 23، و محمّد بن عيسي بن سوره، الجامع الصحيح، تحقيق ابراهيم، عطوه، عوض، بيروت، داراحياء التراث العربي، ج 4، ص 38ـ39.
[22]. جلال‌الدين عبدالرحمن السيوطي، الاتقان، تعليق الدكتور مصطفي ديبابغا، بيروت، دار ابن كثير، ‌چاپ دوم، 1414، ج 1، ص 220.
[23]. ر.ك: الموطأ، همان، ج 2، ص 608.
[24]. ر.ك: اصول كافي، همان، ج 1، ص 88ـ89؛ و محمّد بن الحسن الحر العاملي، وسائل الشيعه، تحقيق و تصحيح الشيخ محمّد الرازي، بيروت، داراحياء التراث العربي، بي‌نوبت چاپ، بي‌تا، ج 18، ص 78ـ89.
[25]. كليني، محمّد بن يعقوب، الروضة من الكافي، ترجمه سيد هاشم رسولي محلاتي، تهران، علمية اسلاميه، بي‌نوبت چاپ، بي‌تا، ج 1، ص 76؛ و فيض كاشاني، ملاحسن، المحجة البيضاء، تصحيح و تعليق علي‌اكبر غفاري، قم، دفتر انتشارات اسلامي، چاپ دوم، بي‌تا، ج 2، ص 264.
[26]. ر.ك: معرفت، محمّد هادي، صيانة القرآن من التحريف، قم، مؤسسه النشر الاسلامي، چاپ دوم، 1418 ه‍ ق، ص 59 ـ 78؛ و السيد علي الميلاني الحسيني، التعليق في نفي التحريف عن القرآن الشريف، قم، دارالقرآن الكريم، چاپ اول، 1410 ه‍ ق، ص 10ـ27؛ محمدي فتح‌الله، (نجارزادگان)، سلامة القرآن من التحريف، تهران، پيام آزادي، چاپ اول، 1420 ه‍ ق، ج 1، ص 86ـ98.

كتاب «الفرقان الحق» توسط دو شركت انتشاراتي آمريكايي به نام دومگا 2001 و وين پرس چاپ شده، شامل 27 سوره از جمله سوره هايي به نام الفاتحه، الجنه، الانجيل و... است. و بسياري از عقايد اسلامي در آن مردود يا وارونه جلوه داده شده است. و داراي 366 صفحه به زبان هاي انگليسي و عربي به چاپ رسيده است.[1]
اما درباره تحريف قرآن بايد گفت: تحريف به معناي عدول از مواضع اصلي خودش، است. و در اصطلاح قرآني به معناي زياد كردن يا كم كردن سوره اي از قرآن آمده است.[2]
قرآني كه فعلا در دست ماست از زمان پيامبر(ص) تا كنون نسل به نسل،‌سينه به سينه به ما رسيده است، و آيات آن، چنان از اعجاز بلاغي و فصاحتي برخوردار است كه احدي قادر نيست، آيه اي با آن مضمون و محتواي اضافه نمايد. حتي در زمان عمر و عثمان كه براي قرائت واحد قرآن، اجتماع كردند، بعضي ها آيه اي تلاوت مي كردند و ادعا مي كردند كه در قرآن بوده و اضافه مي كنيم. اما صحابه و حافظان قرآن با بررسي آيه ادعاي عدم بليغ بودن آن و نياوردن دو شاهد آن را رد مي كردند.
از گذشته دور تا كنون، افراد زيادي براي رويارويي با قرآن قد علم كردند و آيات و سوره هايي را به نگارش در آوردند و بعد از چند صباحي نارسايي و ناكارآمدي آن به وضوح براي مردم روشن شد هنر آن نيست كه آيات قرآن را كم يا اضافه يا تبديل نمائيم. بلكه هنر آن است كه بتواند سوره اي همانند سوره قرآن با تمامي اعجاز فصاحت، بلاغت، ادبي، علمي و محتواي بلند آن و... به رشته تحرير درآورد در آن صورت مي توان گفت: قرآن قابل تحريف است. در حالي كه تا كنون با وجود ادعاهاي زياد، كسي نتوانسته، چنين سوره اي را بنويسيد. و اگر هم كسي ادعا نمايد مانند قرآن، كتابي نوشته است، با مقايسه ضمني آن از لحاظ ساختار ادبي و شكلي و بلاغي و ... به ساختگي بودن آن پي ميبرند.
براي مثال قرآن درباره قصاص و حكمت آن، تعبير و تشبيه بسيار زيبا و دلنشين (ولكم في القصاص حيوة)[3] «قصاص براي حيات شما است»؛ را به كار برده است و اعراب نيز پيش از اسلام تعبيري درباره قصاص داشتند كه عبارت بود از: «القتل انفي للتقل»؛ كشتن مؤثرترين عامل براي از بين بردن كشتار است».
دانشمندان در مقايسه اين دو جمله بيست امتياز را براي آيه قرآن ذكر كرده اند؛ از جمله:
الف) كوتاهي كلمات و حروف؛ ب) بيان جامع و كامل با آوردن كلمة قصاص به جاي قتل؛ چون قصاص شامل قتل، زخم، قطع عضو و ... نيز مي شود در حالي كه قتل تعبير اعراب دو بار آمده است. د) آيه ياد شده بر اثبات استوار است و گفته اعراب بر نفي و روشن است كه اثبات بر نفي برتري دارد؛ هـ) معارف گسترده اي در واژه «حيات» وجود دارد كه در قتل نيست؛ مانند: 1) حيات اخلاقي جامعه؛ 2) حيات اجتماعي؛ 3. حيات فيزيكي كه موجب حفظ جان ديگران خواهد بود 4) حيات فكري و عقلي كه موجب رشد جامعه و عدالت به جاي تعصب و جهل خواهد شد و... [4]؛ با وجود اين شيوه بياني و تشبيهات و كنايه هاي قرآن با شيوة بياني اعراب از جهت ساختاري قابل مقايسه نيست.
اما اگر كسي آياتي از قرآن را دارد باز هم نمي تواند قرآن واقعي را تحريف نمايد، به سبب اين كه قرآن واقعي در سينه ها ضبط شده و خداوند نيز به واسطه حافظان و كاتبان و قاريان خود، قرآن، از كم شدن محافظت مي نمايد. «انا نحن نزلنا الذكر وانا له لحافظون،[5] همانا قرآن را فرستاديم، و حافظ آن نيز هستيم.»
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . خبرگزاري قرآني ايران، (ايكنا)، روزنامه رسالت، 4/10/84.
[2] . صيانة القرآن من التحريف، معرفت، التمهيد، ص 16، خوئي، البيان، ص 198.
[3] . بقره/ 179.
[4] . معرفت، تلخيص التمهيد، قم، انتشارات اسلامي، ج 2، ص 216؛ و مكارم شيرازي، ناصر، پيام قرآن، تهران، دارالکتب الاسلاميه، ج 8، ص 113.
[5] . حجر/ 9.

آياتي كه در مورد اطرافيان پيامبر(ص) (صحابه) وجود دارد به دو دسته كلي قابل تقسيم است: الف)آياتي كه به تمجيد از آنها پرداخته است: مانند: «و السابقون الأولون من المهاجرين و الأنصار و الذين اتبعوهم باحسان رضي الله منهم و رضوا عنه...؛[1]
پيش گامان نخستين از مهاجران و انصار، و كساني كه به نيكي از آنها پيروي كردند خداوند از آنها(نيز) از او خشنود شدند...» و در روايات شيعه نيز از آنان تجليل شده است [2] چنان كه حضرت علي (ع) در مورد آنان مي‌فرمايد: «... آنها صبح مي‌كردند در حالي كه موهاي ژوليده و چهره‌هاي غبار آلوده داشتند، شب را تا صبح در حال سجده و قيام به عبادت مي‌گذراندند...»[3] بنابراين صحابه مؤمن رسول خدا(ص) نزد شيعه داراي عظمت و احترام فراواني هستند و به قول مرحوم سيد شرف الدين عالم برجسته شيعه-: شيعه اماميه در انتخاب تشيع اقتدا به بزرگان از اصحاب پيامبر(ص) كرده‌اند.»[4] چرا كه طبق شمارش ايشان 213 تن از صحابه بزرگ رسول خدا(ص) مانند:سلمان، ابوذر، مقداد، جابربن عبدالله انصاري، بلال حبشي، زيد بن ارقم و ...شيعه بوده‌اند.[5]
ب) آياتي نيز به نكوهش بعضي صحابه پرداخته كه بر دو قسمند: 1. در دسته‌اي از آنها عملكرد و رفتار آن ها مذمت شده است:
مانند: كوتاهي بعضي براي حضور در جنگ،[6] فرار عده‌اي از آنها از جنگ[7] ايراد گرفتن به پيامبر در تقسيم غنائم[8] رها كردن پيامبر(ص) در حال نماز و رفتن به سراغ تجارت،[9] تهمت زدن به همسر پيامبر(ص) [10]و ... 2. گروهي ديگر از آيات علاوه بر رفتار، از اعتقاد بعضي صحابه نيز نكوهش شده است و خدا آنان را منافق دانسته است: «و ممَّن حَولكم الاعراب منافقون و من اهل المدينه مردوا علي النفاق... [11]؛ و از (ميان) اعراب باديه‌نشين كه اطراف شما هستند؛ جمعي منافقند، و از اهل مدينه (نيز)، گروهي سخت به نفاق پاي بندند، تو آنها را نمي‌شناسي ولي ما آنها را مي‌شناسيم....» و در قرآن آيات فراواني در مورد منافقان عصر پيامبر (ص) وجود دارد.[12] پس آن چه از قرآن استفاده مي‌شود اين است كه اصحاب آن حضرت برخي مؤمن درستكار، برخي بدعمل، و بعضي نيز اصلا منافق بوده‌اند و بنا بر آن چه گذشت و با توجه به اينكه ملاك برتري افراد، ميزان تقواي آنهاست،[13] روشن مي‌شود كه: اولا: تعريف و تمجيد قرآن از صحابه شامل حال صحابه مؤمن درستكار مي‌شود و يقينا گروه سوم (منافقان) را شامل نمي‌شود. ثانيا: اينكه اهل سنت مانند: فخر رازي همه صحابه را اهل بهشت، دانسته‌اند؛[14] كاملاً باطل است.[15] ثالثاً: رواياتي هم كه در كتب شيعه در سر زنش بعضي صحابه وارد شده در مورد گروه سوم (منافقان)از آنها مي‌باشد؛ بنابراين، هيچ تعارضي با آياتي كه در مدح آنهاست ندارد و اين گونه روايات اختصاص به كتب شيعه ندارد، بلكه در معتبرترين كتاب اهل سنت (صحيح نجاري) دست كم 8 روايت با لحن بسيار تند از رسول خدا(ص) بر ضد بعضي صحابه ذكر شده كه بيانگر ارتداد و در نتيجه جهنمي شدن گروهي از صحابه مي‌باشد.[16] مثلاً از ابوهريره چنين نقل مي‌كند كه پيامبر(ص) پيوسته مي‌فرمودند: در روز قيامت گروهي از اصحابم بر من وارد مي‌شوند براي نوشيدن از آب كوثر پس ملاحظه، از آن منع مي‌گردند؛ پس مي‌گويم: «پروردگارا اين ها اصحاب منند» خدا مي‌فرمايد: « تو نمي‌داني پس از توجه (جناياتي) كردند، آنان پس ازتو مُرتد شده و به مرام گذشتگان خود در جاهليت پيوستند...»[17] و طبق روايات ديگر خبر اندكي از آنها تهيه به آتش جهنم مي‌روند.[18] شواهد اين بازگشت به دوران جاهليت حتي در منابع اهل سنت فراوان است از جمله: 1- حضرت محمد پيامبر(ص) را متهم به هذيان گويي كرد و مانع از اين شد كه چيزي را كه مايه نجات از گمراهي مسلمانان بود بنويسد.[19] 2- با اينكه پيامبر(ص) حضرت علي(ع) را در غدير خم از طرف خدا به ولايت (امامت) نصب كرده بود؛[20]
عده‌اي در سقيفه بني ساعده او را كنار گذاشتند. 3- عده‌اي ديگر به خانه فاطمه(س) حمله كردند و او را تهديد به سوزاندن خانه اش كردند و ...[21] كه در اثر آن حضرت فاطمه(س) محسنش را سقط كرد و [22]... كه در پي اينها حضرت سوگند ياد كرد كه با آنها سخن نگويد؛[23] و از آنجا قهر كرد و در حالي كه از آنها غضبناك بود از دنيا رفت؛[24] و وصيت كرد آن دو بر او نماز نخوانند چنان كه ابن ابي الحديد به صراحت مي‌گويد: «و الصحيح عندي انها ماتت و هي واحدإ علي ابن ابي بكر و عمر و انها اوصت ان يصليا عليها؛ و صحيح نزد من آن است كه فاطمه از دنيا رفت در حالي كه بر ابوبكر و عمر غضبناك بود وصيت كرد آنها بر او نماز نخوانند».[25] و اين در حالي است كه طبق نقل صحيح بخاري و صحيح مسلم، فاطمه(س) پاره تن پيامبر(ص) است[26] كه آزار او آزار پيامبر (ص) مي‌باشد[27] و هر كسي كه او را به غضب آورد پيامبر را به خشم آورده است.[28] و كسي كه پيامبر را به خشم آورد خدا را به خشم آورده است. خداوند متعال مي‌فرمايد: «ان الذين يؤذنون الله و رسوله لعنهم الله في الدنيا و الاخره و اعدلهم عذاباً مهيناً؛ خدا كساني را كه خدا ورسولش را آزار مي‌دهند در دنيا و آخرت لعنت كرده (از رحمتش دور ساخته)، و براي آنها عذاب خوار كننده‌اي آماده كرده است.»[29]
با توجه به روايات «عرضه روايات بر قرآن و كنار زدن مخالفت قرآن»[30] اصلاً هيچ روايتي معارض قرآن نمي‌شود تا كسي از شيعه براي حل تعارض قائل به تحريف قران گردد، و نيز چنانكه گذشت روايات تندي عليه صحابه در صحيح بخاري آمده كه بر جهنمي شدن گروهي از آنان دلالت مي‌كند؛ پس اگر چنان كه در سئوال فرض شده اين گونه روايات در تعارض با قرآن باشد، و حل تعارض انگيزه‌اي براي قول به تحريف گردد، اين انگيزه براي اهل سنت بسيار قوي‌تر است تا شيعه، زيرا آنان تمام روايات صحاح ستّه و به ويژه صحيح بخاري را صحيح مي‌دانند؛ ولي شيعه حتي تمام روايات كافي را نيز صحيح نمي‌داند.[31] چه رسد به بقيه كتاب‌ها. نكته مهم: در سئوال قول به تحريف توسط شيعه مسلم گرفته شد و حل تعارض بين روايات در نكوهش بعضي صحابه آيات قرآن انگيزه آن معرفي شده است در صورتي كه اصلاً محققان و علماي بزرگ شيعه قائل به تحريف نيستند تا چيزي انگيزه آن باشد و شاهد آن هم اين است كه در كتب خود به صراحت قول به تحريف را رد كرده‌اند.[32] بلكه برخي مانند شيخ جعفر كاشف الغطاء، صحت قرآن را از ضروريات مذهب شيعه و بلكه از ضروريات دين و در بين مسلمانان اجماعي مي‌دانند.[33] علماي شيعه در كتب خود ضمن استدلالهاي محكم بر حفظ قرآن از تحريف، شبهات آن را نيز دفع كرده‌اند،[34] كه در اينجا اشاره‌اي گذرا به ادله شيعه بر عدم تحريف قرآن مي‌گردد[35]:
1. قرآن ركن و اساس دين اسلام است و به حكم عقل بايد حفظ گردد تا دين نيز حفظ گردد تا حجت بر مردم تمام گردد.
2. ضروري بودن تواتر قرآن . 3. اعجاز و تهدي قرآن. 4. آيه حفظ: «انا نحن نزلنا الذكر و اناله لحافظون».[36]
5. آيه نفي باطل از قرآن: «و انه لكتاب عزيز لايأتيه الباطل من بين يديه و لا من خلفه تنزيل من حكيم حميد».[37]
6. رواياتي كه قرآن را محور درستي و نادرستي روايات معرفي مي‌كنند. 7. نصوصي كه از اهل بيت(ع) در مورد حفظ قرآن وارد شده است.
نتيجه: 1. رواياتي كه در نكوهش صحابه است موافق با آياتي است كه در همين زمينه آمده، و رواياتي كه در مدح آنان است موافق با آياتي است كه در ستايش از آنها مي‌باشد. بنابراين، بين آيات و روايات هيچ تعارضي نيست.
2. به فرض وجود تعارض و به فرض اين كه حل اين تعارض انگيزه‌اي براي قول به تحريف باشد اين انگيزه براي اهل سنت قوي‌تر است. 3. شيعه اصلا قائل به تحريف نيست تا چيزي انگيزه آن باشد.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. تفسير نمونه، آيت الله مكارم شيرازي، ج7، ص 263 - 265، ج8، ص 107 - 111 و ج22، ص 119 - 123.
2. علم حديث، تاليف زين العابدين قرباني، قم، انصاريان، چاپ سوم، 1378، ص 161 - 207.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . توبه/ 100 و نيز: «و كذلك جعلناكم أمه وسطا لتكونوا شهداء علي الناس...» بقره/142. و «كنتم خير أمه أخرجت للناس تأمرون بالمعروف و تنهون عن المنكر و تؤمنون بالله «آل عمران/110. و «يا ايها النبي حسبك الله اتبعك من المؤمنون» انفاق/64. و «و ان الذين آمنوا و هاجروا و جاهدوا بأموالهم و انفسهم في سبيل الله...» انفاق/74. و «الذين تبوّء و الدار و الايمان من قبلهم يحبون من هاجر اليهم و لايجدون في صدورهم حاجه مما أوتوا و يؤثرون علي انفسهم و لو كان بهم خصاصه و من يوق شبح نفسه فاولئك هم الفلحون..»حشر/9.و «لقد رضي الله عن المؤمنين اذيبا يعونك تحت الشجره فعلم ما في قلوبهم فانزل الله السكينه عليهم و اثابهم فتحا قريبا»فتح/18.و «محمد رسول الله و الذين معه اشداء علي الكفار رحماء بينهم ترنهم ركعا سجدوا يتبغون فضلا من الله و رضوانا سيماهم في وجوهم من اثر السجود...» فتح/29.
[2] . رك: قمي، عباس، سفينة البحار، قم، انتشارات اسوه، چاپ اول، 1414 هـ ق، ج 5، ص 31 - 33 ماده «صحب»
[3] . نهج‌البلاغه با ترجمه محمد دشتي، خ 97.
[4] . شرف الدين، سيد عبدالحسين، الفصول المهمة في تأليف الامامه، تهران: موسسه البعثه، چاپ اول، بي‌تا، ص 189.
[5] . رك: الفصول المهمه في تأليف الامامه، همان، ص 190 - 200.
[6] . «يا ايها الذين آمنوا الكم اذا قيل لكم انفروا في سبيل الله إثا قلتم الي الارض أرفيتم بالحيوه الدنيا من الاخره...» توبه/38.
[7] . «ان الذين تولوا منكم يوم التقي لجمعان انما استزلهم الشيطان ببعض ما كسبوا» آل عمران/155: و «لو يجدون ملجأ تاو مغارات أو مدخلا لولوا اليه و هم يجمحون» توبه/57.
[8] . «و منهم من يلمزك في الصدقات فان اعطوا منها رضوا و ان يعطوا منها اذا هم يسخطون» توبه/58.
[9] . «و اذا ر،وا تجاره او لهو انفضوا اليها و تركوك قائما» جمعه/11.
[10] . «ان الذين جاء و بالافك عصبإ منكم ...اذا تلقونه بالسنتكم و تقولون بافواهكم ما ليس لكم به علم و تحسبونه مرّمنا و هو عندالله عظيم و لولا اذا استمعوه قلتم ما تيكون لنا ان نتكلم بهذا سبحانك هذا بهتان عظيم يعظكم الله ان تعود و المثله ابدا إن كنتم مؤمنون» نور/11 - 17.
[11] . توبه/101.
[12] . «و من الناس من يقول امنا بالله و باليوم الاخر و ما هم بمؤمنين يخادعون الله و الذين آمنوا...» و لو شاء الله لذهب بسمعهم و ابصارهم ان الله علي كل شي قدير» بقره/8 - 20. و «انما يستأذنك الذين لا يؤمنون بالله و اليوم الاخر و اربّابت قلوبهم فهم في ربيهم يترددون...» توبه/45. و آيات فراوان بعد از آن . و «لذا جارك المنافقون ... و لكن المنافقون لا يعلمون» منافقون/1 - 8.
[13] . «ان اكرمكم عندالله اتقاكم» حجرات/13.
[14] . رجوع شود به كتاب: فخر، رازي، بيروت: داراحياء التراث العربي؛ چاپ سوم، ج 16، ص 171.
[15] . جهت مطالعه بيشتر رك: مكارم شيرازي، ناصر و ديگران، تفسير نمونه، تهران: دارالكتب الاسلاميه، چابهاي مختلف، ج 7، ص 263 - 265، ج 8، ص 107 - 111، ج 22، ص 119 - 123.
[16] . رجوع شود به كتاب: بخاري، محمد بن اسماعيل، صحيح بخاري، بيروت، داراحياء التراث العربي، بي‌نوبت چاپ، بي‌تا، ص 159 - 160، يك روايت، ج 8، ص 148 - 152، 7 روايت.
[17] . صحيح البخاري، همان، ج 8، ص 150.
[18] . صحيح البخاري، همان، ص 150 - 151.
[19] . رك: ابن ابي الحديد، شرح نهج‌البلاغه، به تحقيق محمد، ابوالفضل، ابراهيم، بيجا، داراحياء الكتب العربيه، چاپ دوم، 1385 هـ ق، ج6 .
[20] . اين خبر متواتر است و در بسياري از كتب عامه آمده از جمله: التفسير الكبير، همان، ج 12، ص 49 و عبيدالله بن عبدالله، الحاكم الحسكاني الحذاء الحنفي، تحقيق و تعليق محمد باقر المحمودي، تهران، مؤسسه الطبع و النشر التابعه لوزاره و الارشاد الاسلامي، چاپ اول، 1411 هـ ق، ج 1، ص 251، ج 245 و ص 252، ج 247.
[21] . رك: شرح نهج‌البلاغه، همان، ج 2، ص 56 و ج 6، ص 48.
[22] . رك: همان، ج 14، ص 193.
[23] . رك: همان، ج 6، ص 48 - 49.
[24] . رك: همان، ج 6، ص 49.
[25] . رك: همان، ج 6، ص 50.
[26] . رك: صحيح البخاري، همان، ج 5، ص 36، و مسلم بن الحجاج، القشيري النيشابوري، صحيح مسلم بشرح النووي، بيروت، داراحياء التراث العربي، چاپ سوم، بي‌تا، ج 16، ص 3.
[27] . صحيح المسلم بشرح النووي، همان.
[28] . صحيح البخاري؛ همان.
[29] . احزاب/57.
[30] . رك: كليني، محمد بن يعقوب، اصول كافي، ترجمه و شرح سيد جواد مصطفوي، تهران، علميه الاسلاميه، بي‌تا، ج 1، ص 88 - 89.
[31] .رك: سبحاني، جعفر، كليات في علم الرجال، قم، مركز مديريت حوزه علميه، چاپ دوم، 1369، ص 375؛ قرباني، زين العابدين، علم حديث و نقش آن در شناخت و تهذيب، قم، انصاريان، چاپ سوم، 1378، ص 268.
[32] . رك: معرفت، محمد هادي، صيانه القرآن من التحريف، قم، مؤسسه النشر الاسلامي، چاپ دوم، 1418 هـ ق، ص 59 - 78؛ محمدي، فتح الله، سلامه القرآن من التحريف، تهران، پيام آزادي، چاپ اول، 1420 هـ ق، ج 1، ص 86 - 98، و حسيني ميلاني، سيد علي، التحقيق في نفي التحريف عن القرآن الشريف، قم، دار القرآن الكريم، چاپ اول، 1410 هـ ق، ص 10 - 27.
[33] . رك: ضيانه القرآن من التحريف، همان، ص 64.
[34] . رك: طباطبائي، سيد محمد حسين، الميزان في تفسير القرآن، قم، اسماعيليان، چاپ پنجم، 1371، ج 12، ص 104 - 133؛ خوئي، سيد ابوالقاسم، البيان في تفسير القرآن، بي‌جا، انوار الهدي، چاپ هشتم، بي‌تا، ص 197 - 235؛ مكارم شيرازي، ناصر و ديگران، تفسير نمونه، تهران، داراكتب الاسلاميه، چاپ پنجم، 1364، ج 11، ص 21 - 31. و جوادي آملي، عبدالله، قرآن در قرآن، قم، مركز نشر اسراء، چاپ دوم، 1378، ص 315 - 349. و صيانه القرآن، همان. و سلامه القرآن من التحريف، همان. و التحقيق مخانفي التحريف عن القرآن الشريف، همان.
[35] . جهت مطالعه تفصيلي: رك: صيانه القرآن من التحريف؛ همان، ص 35 - 57.
[36] . حجر/9.
[37] . فصلت/41 - 42.