مقصود همان معنى واقعى آسمانهاى هفتگانه است و از آيات قرآن استفاده مى شود كه تمام كرات و ثـوابت و سياراتى را كه ما مى بينيم همه جزء آسمان اول است , و شش عالم ديگر وجود دارد كه از دسـتـرس ديـد مـا و ابـزارهاى علمى امروز ما بيرون است ومجموعا هفت عالم را به عنوان هفت آسمان تشكيل مى دهند .
منبع : تفسير نمونه، آیت الله العظمی مكارم شيرازى و ديگران ج 1 ص 165

دربـاره آسمانهاى هفتگانه كه در قرآن هم به آن اشاره شده دانشمندان اسلامى و مفسران چند تفسير ذكر كرده اند :1 - منظور از عدد هفت در اينجا تكثير است ; يعنى , آسمانهاى متعدد ; يعنى ,كرات فراوانى آفريده است ; و بسيار مى شود كه در زبان عربى و فارسى يا زبانهاى ديگر , اعدادى را بـه عـنـوان تـكـثير ذكر مى كنند ; يعنى , عدد را مى گويند و منظوراز آن خصوص مقدار معينى نيست ; بلكه مقصود از آن بيان زيادى يك موضوع است . مثلا , بسيار مى شود كه در فارسى مى گوييم پنجاه مرتبه اين سخن را به تو گفتم ;يا ده مرتبه از او مـطـالبه كردم ; در حالى كه نظر خاصى روى عدد پنجاه و ده نيست , بلكه منظور اين است كه بسيار آن مطلب را گفته ايم يا از طرف خود مطالبه نموده ايم . قرآن درباره كلمات خدا - معلومات خدا - چنين مى فرمايد : و لو انما فى الارض من شجره اقلام و الـبـحر يمده من بعده سبعه ابحر ما نفدت كلمات اللّه ; و اگر همه درختان روى زمين قلم شود و دريـا براى آن مركب گردد و هفت درياچه به آن افزوده شود , اينها همه تمام مى شود ولى كلمات خدا پايان نمى گيرد . (1)بـديـهى است عدد هفت در اينجا به منظور بيان كثرت و تعدد است , و الا مى دانيم اگرده يا صد دريا هم به آن اضافه شود معلومات بى پايان خداوند را نمى توانندبنويسند . زيرا اساسا خدا از هر جهت لايتناهى است . هـمـچنين اعداد ديگرى مانند سبعين ( هفتاد ) يا مانند آن در قرآن يا ساير كلمات عرب و زبانهاى ديـگـر بـه مـنـظـورتكثير به كار برده مى شود و چنين اعدادى مفهوم عدد خاصى را نمى رساند , بلكه منظور اشاره به زيادى يك چيز است . 2 - مـنـظـور از آسمانهاى هفتگانه , سياراتى بود كه در موقع نزول قرآن براى مردم آن روز معلوم بوده , يا سياراتى است كه اكنون با چشم عادى و غير مسلح براى عموم قابل رويت است . 3 - مـنظور از آسمانهاى هفتگانه همان طبقات مختلف هوا و گازهاى گوناگونى است كه زمين را احاطه كرده است . 4 - امـا به عقيده بعضى از دانشمندان بزرگ , كواكب و ستارگان و كهكشانهايى كه ديده مى شود همه جزء آسمان اولند و در ماوراى آن شش جهان بزرگ ديگر هست . منظور قرآن از آسمانهاى هفتگانه مجموع عوالم هفتگانه اى است كه در جهان هستى وجود دارد , گرچه علم و دانش امروز انسان فقط پرده از روى يكى از آنها برداشته ولى هيچ مانعى ندارد كه در آيـنـده در اثـر تكميل علم انسان عوالم ششگانه عظيم ديگرى در پشت اين جهان محسوس امروز كشف گردد . طرفداران اين عقيده به اين آيه استشهاد نموده اند : انا زينا السماء الدنيا بزينه الكواكب ما آسمان نزديك [ پايين ] را با ستارگان آراستيم . (2) از ايـن آيـه استفاده مى شود كه ستارگان همه در آسمان اولند ( بايد توجه داشت كه كلمه دنيا در لغت عرب به معنى پايين و نزديك است ) . بـه هر حال , ذكر اين نكته لازم به نظر مى رسد : از آيات و رواياتى كه عدد آسمانهارا هفت معرفى كـرده بـه هـيـچ وجه تاييد نظريه هيئت بطلميوس كه آسمانها را به صورت افلاكى مانند طبقات پوست پياز معرفى مى كرد , استفاده نمى شود ( زيرا مطابق هيئت بطلميوس عدد افلاك و آسمانها نه مى باشد ) . امـا راجـع بـه زمـينهاى هفتگانه كه در قرآن بطور اشاره و در بعضى احاديث با صراحت ذكر شده نـظـرياتى شبيه بالا داده شده , از جمله اين كه عدد هفت به معنى تكثيراست و يا اين كه اشاره به طبقات مختلف زمين است , يا اين كه منظور از زمينهاى هفتگانه , سيارات عطارد , زهره , زحل , زمـين , مريخ , مشترى و ماه مى باشد ;يعنى , همان كرات منظومه شمسى كه براى ما قابل رويت اسـت ( الـبته كرات يا اقمارمتعدد ديگرى در منظومه شمسى هستند ولى آنها با چشم عادى قابل رويـت نيستند ) ;و بنابر اين تفسير , منظور از آسمانهاى هفتگانه , همان فضايى است كه در بالاى هريك از اين كرات هفتگانه قرار دارد . بـه عـبـارت ديـگر : خود اين كرات هفتگانه , زمين محسوب مى شود و جو يا فضاى اطرافشان , آسـمـان آنهاست ( بايد توجه داشت كه سماء در لغت عرب به معنى هرچيزى است كه در طرف بالا قرار دارد ) . ايـن بـود خـلاصـه تـفـسيرهاى مختلفى كه دانشمندان و مفسران ما درباره آسمانهاى هفتگانه و زمينهاى هفتگانه گفته اند , البته توضيح درباره قرائنى كه هر يك ازاين نظريات را تاييد مى كند , مـخصوصا تفسير اخير كه از همه نزديكتر به نظر مى رسدو ذكر شواهد آن نيازمند به شرح و بسط بيشترى است .
پی نوشت :
1 - سوره لقمان , آيه 27 .
2 - الصافات , آيه 6 .
منبع : پاسخ به پرسشهاى مذهبى، آیت الله العظمی مكارم شيرازى و آیت الله جعفر سبحانى

در واقع سؤال از سه بخش تشكيل شده است و براي روشن شدن بحث، به صورت جدا بدان پرداخته مي‌شود.
1 . جادو در قرآن كريم، روايات و احكام اسلامي:
جادو در لغت به معناي افسون كننده، افسونگر، سحر، ساحري، دل ‌فريب محيل، مكّار، شعبده و تردستي نيز‌ آمده است.[1]
در تعريف سحر نيز گفته‌اند: سحر نوعي اعمال خارق العاده است كه آثاري از خود در وجود انسان‌ها به جا مي‌گذارد و گاهي يك نوع چشم‌بندي و تردستي است و گاه تنها جنبة رواني و خيالي دارد.[2]
اما بيان حكم شرعي: 1 . اما كتب عهدين: سحر و جادوگري از نظر كتب عهد قديم (تورات و كتب ملحق به‌ آن) نيز ناروا و ناپسند است، زيرا در تورات آمده است: به صاحبان جن توجه نكنيد و جادوگران را مورد توجه قرار ندهيد. تا (مبادا) از آنها پاك شويد و خداوند خداي شما است.
در جاي ديگر آمده: و كسي كه به صاحبان جن و جادوگران توجه مي‌نمايد تا آن كه از راه زنا پيروي ايشان نمايد، روي عتاب خود را به سوي او گردانيده او را از ميان قومش منقطع خواهم ساخت.[3]
قاموس كتاب مقدس، در اين رابطه مي‌نويسد: سحر و جادو در شريعت موسوي راه نداشت، بلكه در شريعت، اشخاصي را كه سحر مشورت‌طلبي مي‌نمودند، به شديدترين قصاص‌ها ممانعت مي‌نمود. ولي با وجود اين، اين ماده فاسده در ميان قوم يهود داخل گرديد و اين قوم به آن معتقد شدند و در وقت حاجت بدان پناه مي‌برند.[4]
2. قرآن شريف: قرآن كريم به شدت اين عمل را مورد نكوهش و سرزنش قرار داده است و آنها را سوداگراني مي‌داند كه خود را به بدترين بها يا مفت فروخته‌اند.[5]
در سوره بقره آمده است:
«وَ اتّبِعوُا ما تَتلوُا الشّياطينَ مُلكِ سُليمانَ و ما كَفَرَ سُليمانُ و لكنّ الشَّياطينَ كَفروا يُعَلِّموُنَ الناسَ السّحرَ [6]و...» « و آنچه كه شياطين در روزگار فرمانروايي سليمان مي‌خواندند، پيروي كردند. و سليمان (به سحر نپرداخت) و كفر نورزيد، ولي شياطين كفر ورزيدند، آنان به مردم سحر مي‌آموختند...»
در عصر موسي ـ عليه السّلام ـ به شدت با سحر و جادو مبارزه شده است و قرآن كريم نيز آن را نقل كرده است، در اين راستا آمده: وقتي (ساحران معجزة موسي را ديدند كه چگونه همة اژدهاي بافته‌هايشان را بلعيد، تمام) ساحران به سجده افتادند و گفتند: ما به پروردگار هارون و موسي ايمان آورديم.[7]
وقتي ساحران فهميدند كار موسي ـ عليه السّلام ـ سحر و جادو نيست، بي‌اختيار به سجده افتادند، در حالي كه صبح از كافران به شمار مي‌آمدند، غروب به جمع شهداء راه خدا پيوستند.[8]
در جاي جاي قرآن كريم سخن از سحر و ساحري به ميان آمده و با اين پديده پليد و منفي، به شدت مبارزه شده است. تنها يادگرفتن سحر و جادو را براي كساني كه در صدد ابطال سحر ساحران برآيند بدون اشكال مي‌داند، بلكه گاهي به عنوان واجب كفايي، مي‌بايست عدّه‌اي سحر را بياموزند تا اگر دروغ‌گويان خواستند از اين طريق مردم را اغفال يا گمراه نمايند، سحر و جادوي آنها را ابطال كنند و دروغ و مدعاي آنها را فاش نمايند، و اين خود مبارزه جدي و همه جانبه با سحر و ساحران است.[9]
3 . روايات: از منظر روايات نيز، سحر و جادوگري به شدت سركوب شد. امام علي ـ عليه السّلام ـ مي‌فرمايد:
«مَنْ تَعلّم شَيْئاً مِن السِحر قَليلاً او كثيراً فقد كفر و كان آخر عهده بربّه...»[10] كسي كه سحر بياموزد، كم يا زياد كافر شده است، و رابطه او با خدا به كلي قطع مي‌شود. در حديث ديگر آمده است كه امام صادق ـ عليه السّلام ـ فرموده‌: «السّاحرُ ملعوُنٌ.... وَ السّاحِرُ كالكافر، وَ الكافر في النار».[11] ساحر ملعون است و ساحر همانند كافر است و كافر در آتش است (پس ساحر هم در آتش است).
در اين راستا، روايات بسيار نقل شده است، ولي بيان آنها در اين مختصر مقدور نيست.
4 . اما فقها: فقها نيز به اتفاق سحر و ساحري را حرام مي‌دانند و يادگرفتن آن را حرام مي‌دانند.[12] مگر براي خنثي كردن آن و مبارزه كردن با ساحران كه استثناء شده است.
2 . اما شب بخت دختران و پسران: ازدواج از منظر اسلام، يك امر پسنديده و با بركت است. روايات زيادي در اين مورد تشويق به ازدواج مي‌كنند. گاهي هم ممكن است به علت نياز افراد و موقعيت افراد خاص، ازدواج واجب شود. آن چه در اين مورد مهم است، توجه به شرايط ازدواج است. از آنجايي كه امر ازدواج بسيار مهم است، و زن و مرد در دامن يكديگر به معراج مي‌رسند، لذا بايد از نظر بزرگان، كارشناسان و افراد خبره استفاده كرد. از نظر اهل فنّ استفاده نمود و با آنها مشورت نمود. مطالعه و تحقيق در اين راستا خيلي به انسان كمك مي‌كند و راه حلّ‌هاي خوبي به انسان نشان مي‌دهد. در مورد شب بخت و شب عروسي هم يكسري اعمال مستحب و پسنديده وجود دارد كه فراگرفتن آنها آسان است و مي‌توانيد آن را از كتابهاي ديني و يا كتاب بسيار زيباي مفاتيح الجنان بيابيد.
به هر تقدير بحث ازدواج يك امركارشناسي را طلب مي‌كند و در اين راستا هم بايد مطالعه نمود و هم بايد مشورت كرد.
سحر و جادو به هيچ وجه در مسأله ازدواج راه ندارد و با دليل عقلي و قرآني و روايي، چنين كاري ممنوع است. همان‌طوري كه واقف هستند به طور معمول، آدم‌هاي سبك مغز و كم فكر و يا وسواس و بي‌فرهنگ و بي‌سواد، دنبال چنين كارهايي هستند وگرنه انسان‌هاي خردورز، تحصيل‌كرده، بافرهنگ و باورمند، هيچ وقت دنبال جادو و سحر و شعبده و حيله‌هاي شيطاني نمي‌روند و از آن فرار مي‌كنند.
3 . راه پرهيز از جادو و ارتباط با جادوگران:
بهترين راه پرهيز از جادو و سحر، آن است كه انسان باورمند باشد و به اصول اسلام پايبند باشد و براي اينكه انسان باورمند و ديندار خوبي، باشد، به شدت نياز دارد كه با منابع ديني همانند قرآن كريم، روايات ناب امامان ـ عليه السّلام ـ و دعاهاي زيبا و معروف همانند دعاي كميل، دعاي ندبه، دعاي توسل، دعاي جوشن كبير، و... آشنا باشد و به‌ آنها مراجعه نمايد.
امروزه، كه عصر ماهواره و اينترنت است، زندگي ظاهري زيبا به خود گرفته ولي درون آن به سياهي مبدّل گشته است، سردمداران حكومت جهاني انسانيت انسان‌هاي جهان را به بازيچه گرفته‌اند، غيرت و شرف انسان‌ها را زير سؤال برده‌اند. به نام دفاع از حقوق زنان و دفاع از جوانان، از آنان به عنوان كالا استفاده مي‌كنند. از زيباترين زنان و دختران در آگهي‌هاي اقتصادي خود استفاده مي‌كنند... لذا شرافت انسان‌ها رو به پستي گراييده شد و براي جبران اين هجمه‌هاي خانمان‌سوز، روان‌شناسان بزرگ بحث، دعا درماني، قرآن درماني، مسجد درماني، روزه درماني و... را مطرح كرده‌اند تا انسان‌ها با پشتوانة باورهاي دين بتواند خود را نجات دهند و دنبال هر جادوگري حركت نكنند...
جواناني كه از تجربة‌ كافي برخوردار نيستند، به شدت در اين راستا بايد مواظبت بكنند و با هر امر مشكوكي ارتباط برقرار نكنند و اگر با ساحران و جادوگران خاصي مواجه شده‌اند، حتماً و هر چه سريعتر فاصله بگيرند. لحظه‌اي غفلت شايسته نيست و بهترين راه و عاقلانه‌ترين روش آن است، از افرادي كه اهل چنين كاري هستند فاصله بگيرند و هيچ نيازي نيست كه انسان عاقل و تحصيل‌كرده، با اين تيپ‌ها در ارتباط باشد...
آنچه به طور خلاصه قابل بيان است، اين است كه:
1 . با دليل قرآني، روايي‌ و فقهي، سحر و جادوگري، حرام است و به شدت از آن منع شده است.
2 . دليل عقلي هم سحر و جادوگري را پسند نمي‌كند و عقل هم كه پيامبر دروني هر انسان است و به عنوان يك منبع ديني، سحر و جادوگري، شعبده‌ بازي و حيله‌هاي شيطاني را رد مي‌كند و پرهيز از آن را به انسان گوشزد مي‌كند. در پايان بايد گفت: انتخاب همسر، انتخاب دوست و انتخاب زندگي سالم، بسيار مهم است و براي رسيدن به آن،‌ هم بايد اهل مطالعه بود، هم بايد از نظرات كارشناسان استفاده كرد و هم از افراد بزرگ و دلسوزان مشورت نمود. و روي‌آوردن به سحر و جادو مطلقاً ممنوع است.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. كتاب آئين همسرداري از استاد اميني.
2. زن در آيينة جلال و جمال از استاد جوادي آملي.
3. تفسير نور، ج 8، از استاد قرائتي.
4. كتاب زندگي زيباست.
5. كتاب زندگي عشق است و ديگر هيچ، از لئوبوسكاليا.
6. سنگفرش هر خيابان از طلاست و... .
--------------------------------------------------------------------------------
[1]. معين، محمد، فرهنگ فارسي، ج 1، ص1201.
[2]. مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالكتاب‌ الاسلاميه، 1371، ج 1، ص 377.
[3]. همان.
[4]. همان، ص 380 و 381.
[5]. همان.
[6]. بقره/102.
[7]. طه/20.
[8]. مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، مركز فرهنگي درسهايي از قرآن، چاپ دوم، 1380، ج7، ص 363.
[9]. تفسيرنمونه، همان.
[10]. حر عاملي، محمد بن حسن، وسايل‌الشيعه، ج 12، ص 107، از ابواب مايكتسب به، باب 25، ح 7.
[11]. همان، باب 24، ح7 و 8.
[12]. تفسير نمونه، همان.

ابتدا خلاصه اي از داستان دو فرشته به نام هاي هاروت و ماروت كه در سوره ي بقره از آنها ياد شده اين گونه بيان شده است: هنگامي كه بازار سحر و جادو در سرزمين بابل به اوج خود رسيد و جادوگران نابكار از اين رهگذر به آزار و اذيّت مردم آن سامان دست اندازي مي كردند، گوئي مردم چشم امّيد به درگاه خدا دوخته و دست نياز به سوي يگانه فريادرس خود دراز كردند و گشايش كار خود يعني نابودي ساحران نابكار را از خداوند متعال خواستار شدند و خداوند رحيم در رحمتش را گشود و دو فرشته از بارگاه پرعظمت خود به نام هاي هاروت و ماروت را به صورت دو انسان مأمور به تعليم روش هاي خنثي سازي و باطل ساختن جادو و سحر كرد وظيفه ي دو فرشته ي انسان نما (هاروت و ماروت) در ميان مردم بابل اين بود كه نكات و مطالب علم سحر و جادو را براي مردم تشريح و توضيح مي دادند تا بتوانند در برابر آزار و اذيت و ترفندهاي جادوگران مقاومت و يا حدّاقل سحر آنان را خنثي و باطل سازند و پس از تعليم نكات سحر و جادو به مردم هشدار مي دادند كه مبادا از تعليمات آنها سوء استفاده شود زيرا كه اين تعليمات مايه ي آزمايش است و كسي كه سوء استفاده كند به خدا كفر ورزيده است[1] (با رسوخ خرافات و اسرائيليات در متون اسلامي ما ساحت مقدس اين دو فرستاده ي الهي (هاروت و ماروت) مورد اهانت واقع مي شوند).
حال با بررسي معاني سحر و جادو در لغت نامه ها به اين نكته پي مي بريد كه معاني جادو حول محور خدعه و نيرنگ و فريب مي چرخد كه اين معاني عبارتند از: 1 - علم و دانش. 2 - شعبده بازي، تردستي، چشم بندي. 3 - اغفال كردن، خدعه، نيرنگ و فريفتن و حيله ي دروغين به كار بردن. 4 - خيال و پندار موهوم. 5 - به كار گيري عوامل مرموز و نامرئي در جلب شياطين جنّ و انس. 6 - تصرف در طبيعت از طريق اوراد و افسون ها و طلسم هاي شيطاني. 7 - فساد و تباهي. 8 - ديوانگي و در انگليسي نيز معادل Magic است[2].
سحر و جادو چيست و ساحر و جادوگر كيست؟ سحر، دانش شگرف و شيطاني است كه به امور خارق العاده شباهت دارد اما خود خارق العاده نيست چرا كه اولا آموختني است و ثانياً شخص جادوگر و مرتكب عمل جادوئي آخرين شخصي نيست كه توانسته با توجهات و تلقينات شيطاني در مجاري عادت تصرف كند بلكه اشخاص ديگري هم با تعليم مي توانند به مانند او انجام دهند و جادوگر شخصي است كه تحت تعليم اين علم شيطاني قرار گرفته و با الهامات و توجهات و اوراد طلسم هاي شيطاني اقدام به امور شبه خارق العاده مي كند چرا كه اين اعمال شيطاني از درجه ي اعتبار از معجزه و كرامت كه خداوند به بندگان صالح و برگزيده ي خود عطا مي كند تفاوت دارد.
انواع سحر و جادو: 1 - سحر مؤثر: همان سحري كه در آيه ي 102 سوره ي بقره دلالت بر تأثير جدائي زن و مرد از يكديگر داشت. 2 - سحر تخيّلي: كه ساحران با بهره گيري از ساده لوحي مردم اقدام به اغفال آنان مي نمايند چنان كه در سرگذشت حضرت موسي (عليه السلام) و نمايان شدن ريسمان ساحران به صورت مار در قرآن به صورتي زيبا نقل شده است.
3 - سحر شيميائي: در اين نوع سحر شخص جادوگر با اطلاع از خواص اشياء و عناصر طبيعت اقدام به اعمال خارق العاده مي كند. چنان چه در تاريخ آمده ساحران فرعون در درون ريسمان هايشان مقداري جيوه به كار برده بودند كه پس از تابش آفتاب به حركت درآمد و اعجاب فرعونيان و حتي حضرت موسي (عليه السلام) را برانگيخت[3].
از آن جا كه قرآن با صراحت از سحر و ساحر سخن به ميان آورده و بر واقعيّت و حقيقت آن صحّه گذاشته است و هم چنين در داستان ها و فيلم ها و رمان ها سخن از سحر و جادوگري بسيار به ميان آمده خود دليلي روشن بر وجود سحر است چرا كه در دنياي امروزي هم هرازگاهي شينده مي شود كه فلان عمل جادوئي از شخصي سر زده است و هر چند با ورق زدن كتاب ها نمي توان تاريخچه ي معيّني براي اولين جادوگر و اطلاعات جادوئي را به دست آورد ولي اين نكته قابل توجه است كه مي توان بنيان گذار و واضع اين علم را به ابليس نسبت دهيم چرا كه تمامي بدي ها و گمراهي ها سرانجام به او منتهي مي شود و اما گفته اند كه شوم ترين منابع فساد در دست شوم ترين ملل بلاد منظور علم جادو و قوم يهود است چرا كه هنوز هم قوم بي تعهّد بني اسرائيل با تحريف آسماني تورات، روش هاي جادوگري و رمّالي و شعبده بازي را در آن وارد ساخته اند و ساحت پاك و مقدس پيامبراني هم چون حضرت ابراهيم خليل (عليه السلام) و حضرت سليمان (عليه السلام) را متهم به ساحري و جادوگري مي كنند و فرشتگان الهي هم چون هاروت و ماروت را مورد غضب خداوند و جادوگراني منفي معرفي مي نمايند[4].
و دليل ديگري كه حقيقت اين علم را تأئيد مي كند تأليف كتاب هائي است كه در اين علم نگاشته شده است از جمله كتاب كُلُّهُ يسرٌّ و كتاب تسخيرات نوشته ي سكاكي و السحر في القرآن الكريم، عبدالمنعم الهاشمي و ...
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1- امين الاسلام ابوعلي فضل بن حسن طبرسي، ترجمه ي تفسير جوامع الجامع، ترجمه ي احمد اميري شادمهري (مشهد، آستان قدس رضوي، چ اول، 1374)، ج اول، ص 138.
2 - استاد ناصر مكارم شيرازي و همكاران، تفسير نمونه، (تهران، دارالكتب الاسلاميه، چ سي و دوم، 1374)، ج 1، ص 369 تا 382.
3 - عندالمنعم الهاشمي، السِّحر في القرآن الكريم (بيروت، لبنان، دارابن حزم، 1411 هـ).
4 - مجدي محمد الشهاوي، العلاج القرآني للسحر والمس الشيطاني، (بيروت ، لبنان، عاله الكتب، 1419 هـ)
5 - امين الدين ابوعلي فضل بن حس طبرسي، كشف البدايع ترجمه و پاورقي تفسير جوامع الجامع، ترجمه ي محمد علي روحاني خراساني، (قم، اسماعيليان،خرداد 1379)، ج 1، ص 125.
6 - بهاءالدين خرمشاهي، دانشنامه ي قرآن و قرآن پژوهي، (تهران، دوستان (و) ناهيد، 1377)، ج 2، ص 1193.
7 - ظفرالاسلام خان، نقد و نگرشي بر تلمود، ترجمه ي محمدرضا رحمتي (قم، مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامي حوزه ي علميه ي قم، 69)، ص 76.
8 - علاّمه سيد محمدتقي مدرّسي، نگرشي نو بر انديشه ي اسلامي، ترجمه ي حميدرضا آژبر (مشهد، انتشارات آستان قدس رضوي) ص 70.
--------------------------------------------------------------------------------
[1]. طباطبائي، سيد محمدحسين، ترجمه ي تفسير الميزان، ترجمه ي سيد محمدباقر موسوي همداني، قم، دفتر انتشارات اسلامي، ج 1، ص 350
[2]. خرمشاهي، بهاءالدين، دانشنامه ي قرآن و قرآن پژوهي، تهران، دوستان (و) ناهيد، 1377، ج 2، ص 1193.
[3]. همان، ص 1195.
[4]. ظفرالاسلام خان، نقد و نگرشي بر تلمود، ترجمه ي: محمدرضا رحمتي، قم، مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامي حوزه ي عليمه ي قم، 1369، ص 76.

اين كلمه با اندك اضافه‌اي «من» در آية 82 سورة نمل آمده است: «و اذا وقع القول عليهم اخرجنا لهم دابة من الارض تكلمهم ان الناس كانوا باياتنا لا يوقنون» يعني؛ و هنگامي كه فرمان عذاب آن‌ها رسد (و در آستانة قيامت قرار گيرند) جنبنده‌اي را از زمين براي آن‌ها خارج مي‌كنيم كه با آنان تكلم مي‌كند و (مي‌گويد) كه مردم به آيات ما ايمان نمي‌آوردند».
از ظاهر اين آية شريفه مي‌توان فهميد خداوند زماني موجودي را به صورت غير عادي ظاهر مي‌كند كه با مردم سخن مي‌گويد؛ و اين حادثه به اعتقاد برخي از مفسران علامت و شرط تحقق قيامت است كه قبل از آن رخ مي‌دهد[1] چرا كه در دنبالة اين آيه محشور شدن گروههايي از مردم مطرح شده است نه همة مردم و اين قبل ازقيامت صورت مي‌گيرد كه به آن رجعت مي‌گويند كه يكي از اعتقادات شيعه است.[2] در صورتي كه در قيامت همة مردم محشور مي‌شوند نه فقط گروه‌هايي از آنان؛ چنان كه در ادامة روايتي كه در توصيف «دابة الارض» از امام صادق ـ عليه السلام ـ نقل شده است چنين آمده است: «و دليل اين كه اين اتفاق در رجعت رخ مي‌دهد سخن خداست. «و يوم نحشر من كل امة فوجا ممن يكذب باياتنا فهم يورثون حتي اذا جاءوا قال اكذبتم باياتي و لم تحيطوا بها علما امّا ذاكنتم تعلمون[3] شخصي به حضرت عرض كرد: «برخي‌ها مي‌پندارند كه آيه «يوم نحشر من كل امة فوجا» مربوط به قيامت است. حضرت فرمود: «آيا (خدا در قيامت) از هر امتي گروهي را محشور و بقيه را رها مي‌كند؟ نه! بلكه اين حشر در «رجعت» صورت مي‌گيرد؛ امّا آيه قيامت «و حشرناهم فلم تغادر منهم احداً»[4] مي‌باشد.»[5] در حقيقت «دابة الارض» و اوصاف آن روايات مختلف و متعارفي وجود دارد كه مي‌توان آن‌ها را به دو دستة كلّي تقسيم كرد:»[6]
1. از ابي زبير در توصيف آن وارد شده است: «سرش سر گاو، چشمش چشم خوك، گوشش گوش فيل، شاخش شاخ گوزن، گردنش گردن كبوتر، سينه‌اش سينة شتر، رنگش رنگ ببر، عقبش گربه، دمش دم قوچ و دست و پايش دست وپاي شتر است كه فاصلة مفصل‌هاي آن دوازده ذراع (حدود 6 متر) مي‌باشد...» برخي از مفسران سُنّي با ملاحظة اين قبيل روايات دابة الارض را حيواني بزرگ و چهار دست و پا دانسته‌اند[7] ولي اين روايات به قدري مخدوش‌اند كه حتي بعضي از مفسران اهل سنّت مانند فخر رازي و سيد قطب آن‌ها را غير قابل اعتنا دانسته‌اند[8]
2. رواياتي در منابع شيعه آمده‌اند دابة الارض را انساني والا معرفي كرده‌اند كه در بيشتر آن‌ها اين انسان كامل، علي ـ عليه السلام ـ معرفي شده است؛[9] مانند اين كه ابوبصير از امام صادق ـ عليه السلام ـ روايت مي‌كند كه: علي ـ عليه السلام ـ در مسجد مقداري رمل زير سرش جمع كرده و خوابيده بود پيامبر خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ وقتي به او رسيد او را با پا حركت داد و فرمود: «برخيز اي دابة الارض، يكي از اصحاب عرض كرد آيا ما مي توانيم همديگر را به اين اسم بناميم؟ فرمود: «نه! به خدا اين نام مخصوص اوست؛ و او همان دابه‌اي است كه خداوند عزوجل در كتابش فرمود: «و اذا وقع القول عليهم اخرجنا لهم دابة الارض من الارض ... لا يوقنون.[10]
شواهدي نظر اوّل را ردّ و نظر دوّم را اثبات مي‌كند:
1. دابة الارض حجت خداست؛ زيرا طبق آية شريفه مورد بحث از طرف خدا با مردم سخن مي‌گويد و اتمام حجت مي‌كند و كسي كه مي‌خواهد اتمام حجت كند مي‌بايست انساني باشد مانند خود مردم، وگرنه ممكن است عدّه‌اي اعتراض كنند كه تو انسان نيستي و از نيازها و خواسته‌هاي ما خبر نداري، بنابراين، حق اظهارنظر در مورد ما را نداري افزون بر اين مردم وقتي سخن پيامبران را نپذيرند، هيچ گاه سخن يك حيوان غير مكلف را نخواهند پذيرفت، و شأن خدا بالاتر از اين است كه با وجود اولياي الهي در پايان عمر بشر حيواني را كه هيچ تناسبي با رسالت الهي ندارد به عنوان حجت خود قرار دهد؛ و به همين جهت قرآن بر انسان بودن پيامبران اصرار مي‌ورزد:[11] «قل انما انا بشر مثلكم يوحي الي».[12]
2ـ طبق روايات متعدد و مشترك بين شيعه و سني «دابة الارض» موجودي مقدس است كه از جاي مقدسي «كوه صفا يا بين صفا و مروه» خارج مي‌شود و همراه خود عصاي موسي ـ عليه السلام ـ و انگشتر سليمان را دارد و با زدن مهر بر چهرة انسان‌ها مؤمنان «پاكان» و كافران «ناپاكان» را به طور واضحي از هم جدا مي‌كند.[13] و معلوم است كه آن عصا و انگشتر اگر در دست كم‌تر از موسي ـ عليه السلام ـ و سليمان ـ عليه السلام ـ باشد، غير از چوب و سنگ چيز ديگري نيست و خاصيّت‌شان در اثر ارادة ملكوتي و نفس قدسي آن‌ها بروز مي‌كند؛ و از اين كه اين موجود شريف هر دو را يك جا در دست دارد نشانة برتري او از آن دو بزرگوار است و معني ندارد كه حيوان باشد. و همچنين جداسازي مؤمن از كافر با زدن مهر توسط حيوان، گر چه با تحقير كافر تناسبي دارد، ولي با احترام به مؤمن منافات دارد، بلكه موجب ذلت و وحشت است. بنابراين، بايد توسط انساني برتر از بقيه، يعني امير مؤمنان ـ عليه السلام ـ اين كار صورت گيرد تا باعث عزّت و افتخار آن‌ها گردد.»[14] چنان كه در دنيا هم مدال و سند افتخار، هميشه توسط افرادي كه مقام ظاهري بالاتري دارند اعطا مي‌شود. و خدا هم كار جداسازي پاك «مؤمن» از ناپاك «كافر» را در شأن پيامبران مي‌داند. و چون علي ـ عليه السلام ـ طبق آية مباهله «61 آل عمران»، نفس پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ است[15]اين كار را مي‌كند.
3. خود حضرت علي ـ عليه السلام ـ فرموده‌اند: «انا دابة الارض»[16] من دابة الارض هستم.» و اصحاب رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ نيز دابة الارض را علي ـ عليه السلام ـ مي‌دانستند، چنان كه روزي شخصي از عمار بن ياسر معني آن را پرسيد و عمار سوگند ياد كرد قبل از اينكه دابة الارض را به او نشان دهد ننشيند، نخورد و نياشامد پس هر دو به خدمت علي ـ عليه السلام ـ آمدند؛ در حالي كه حضرت مشغول خوردن چيزي بود، عمار هم با دعوت حضرت نشست و مشغول غذا خوردن شد و وقتي آن مرد با تعجب از شكستن سوگند توسط عمار پرسيد پاسخ داد: اگر مي‌فهميدي دابة الارض را نشانت دادم. [17]
تذكر: 1ـ كلمة دابه (جنبنده) معني وسيعي دارد؛ و در قرآن در معنايي كه شامل انسان و حيوانات شود به كار رفته است مانند: «و ما دابة الارض الا علي الله رزقها»[18] علّت استعمال دابة الارض، در مورد حضرت علي ـ عليه السلام ـ ظاهراً به جهت سرعت حضرت در انجام فرامين الهي و پر تحركي او در جنگ‌ها مي‌باشد. [19] و شايد مانند لقب ابوتراب براي آزمايش مردم باشد. چرا كه منافقان به عكس مؤمنان لقب ابوتراب را كه پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ به او داده بود موجب تمسخر و استهزاء حضرت قرار داده بودند.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ آيت الله مكارم شيرازي، ناصر و همكاران تفسير نمونه، تهران: دارالكتب الاسلاميه، 1362، ج 15، ص 551 - 562.
2ـ ولي الله نقي‌پور، بررسي شخصيت اهل بيت در قرآن، تهران، مركز آموزشي مديريت دولتي ج1، ص 245 - 249.
--------------------------------------------------------------------------------
[1]. ر. ك: فضل بن حسن، طبرسي، مجمع البيان، بيروت، دارالمعرفه، بي‌تا، ج 7 - 8، ص 365؛ و مكارم شيرازي، ناصر و ديگران، تفسير نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، 1362، ج 15، ص 547، فخر رازي، التفسير الكبير، بيروت، دار احياء التراث العربي، چاپ سوم، بي‌تا، ج 24، ص 217.
[2]. و آن عبارتست از اعتقاد به اين كه بعد از ظهور امام زمان «عج» خدا گروهي از مؤمنان خالص و كفار و طاغيان بسيار شرور را دوبار زنده مي‌كند و به دنيا باز مي‌گرداند تا گروه مؤمنان را عزيز و گروه ديگر را ذليل كند. جهت اطلاع بيشتر ر. ك: مكارم شيرازي، ناصر و ديگران، همان، ص 555 - 562.
[3]. نمل/ 83 - 84.
[4]. كهف/ 47.
[5]. حسين بحراني، سيد هاشم، البرهان في تفسير القرآن، قم، مؤسسة البعثة، چاپ اوّل، 1417 هـ . ق، ج 4، ص 228.
[6]. ر. ك: مكارم شيرازي، ناصر، پيشين، ص 552.
[7]. ر. ك: فخر رازي، تفسير الکبير، همان.
[8]. ر. ك: رازي، همان، ص 218، سيد قطب، في ظلال القرآن، بيروت، دارالشروق، چاپ دهم، 1401 هـ . ق، ج 5، ص 2667.
[9] - ر. ك: فضل بن حسن، طبرسي، همان، ص 366، جمعة، العروسي الحويزي، نورالثقلين، (قم: اسماعيليان، چ چهارم، 1373، ج 4، ص 97 - 99، حسيني بحراني، سيد هاشم، همان، ص 228 - 229، طباطبائي، سيد محمد حسين، الميزان في تفسير القرآن، قم، اسماعيليان چاپ پنجم، 1371، ج 15، ص 405 - 406، تفسير نمونه، همان، ص 552 - 553.
[10] - نمل/ 82.
[11] - ر. ك: نقي‌پور، ولي الله، بررسي شخصيت اهل بيت در قرآن، تهران، مركز آموزش مديريت دولتي، چاپ اوّل، 1377، ص 246 - 247.
[12] - كهف/ 110 و فصلت /6 و ر. ك: انعام/ 130.
[13] - از منابع سنّي‌ها ر. ك: فخر رازي، همان، ص 218؛ و آلوسي، سيد محمود، همان، ص 19، از منابع شيعيان ر. ك: فضل بن حسن، طبرسي، همان، ص 366، جمعة العروسي الحويزي، همان، ص 96 - 97.
[14] - ر. ك: نقي‌پورفر، ولي الله، همان.
[15] - ر. ك: فضل بن حسن طبرسي، همان، ج 1 - 2، ص 764، طباطبايي، سيد محمد حسين، همان، ج 3، ص 230، مكارم شيرازي، ناصر، همان، ج 2، ص 441.
[16] - حسين بحراني، سيد هاشم، همان، ص 229.
[17] - ر. ك: جمعه، العروسي الحويزي، همان، ص 98، حسيني بحراني، سيد هاشم، همان، ص 228 - 229، فضل بن حسن طبرسي، همان، ج 7 - 8، ص 366، مكارم شيرازي، ناصر، همان، ج 15، ص 552 - 553.
[18] - هود/ 6 و ر. ك: نحل/ 61 و انفال/ 22.
[19] - ر. ك: نقي‌پورفر، ولي الله، همان، ص 249.

قبل از پرداختن به بحث، مفهوم و منظور سوال را از سه ديدگاه مورد بررسي قرار مي‎دهيم. اولاً: ؟آيا منظور از پرسش همان خلقت حيوان در قرآن، است يا منظور تكامل انواع و كشف اين که همه حيوانات به يك سلول واحد ختم مي شود؟ ثانياً: آيا منظور ريشة خلقت هر كدام است يعني هر كدام از يك يا دو، تك سلولي در مادة خارج ايجاد شدند و نتيجه اين كه به حد كمال رسيدند و توليد مثل مي‎كنند. ثالثاً‌؛ آيا منظور خمير ماية خلقت حيوانات است كه ماده اصلي آن خاك يا آب مي‎باشد و يا هيچ كدام بلكه عدم است. براي پاسخ به موارد فوق، از چند جنبه به جواب سؤال مي‎نگريم. اول: در قرآن كريم از سه جهت به آفرينش حيوانات پرداخته شده؛‌ الف: آفرينش پرندگان از جمله آيات آن عبارتند از : سورة نحل آية 79، سورة ملك آية 19، سورة‌ نور آية 41 و... ب: آفرينش و حيات زنبور عسل، آيات آن؛ نحل 68 و 69، ح: آفرينش حيوانات و انواع آن، مانند: سورة غافر آية 79 و 81، سورة زخرف آية 12 و 13 و... .
دوم: از جنبة ديگر اين‎كه كلاً آيات قرآني در خلقت و آفرينش حيوانات، بيش از دوازده آيه مي‎باشد. و آن‎ها عبارتند از: سورة مباركة فرقان آية 49، يس 42 و 71،‌ نحل 5 و 8، مائده 110، روم 54،‌ غاشيه 17، بقره 164، شوري 29، نور 45، جاثيه 4، با توجه به اين كه جواب كلي در رسيدن به پاسخ مورد نظر، آيات فوق مي‎باشد، به اهم آن‎ها اشاره مي‎گردد. در آية 17 سورة مباركة غاشيه مي‎فرمايد: «أَفَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ» آيا آن‎ها به شتر (حيوان) نمي‎نگرند كه چگونه آفريده شده است؟ مي‎دانيم كه خداوند به حيوان (شتر) خصوصياتي و صفاتي داده كه او را از ساير حيوانات برتري و ممتاز مي‎سازد.[1] مورد بعدي آية 6 سورة مباركة زمر است كه مي‎فرمايد: «خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْها زَوْجَها وَ أَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعامِ ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ» مي‎فرمايد: خداوند همة شما را از شخص واحدي آفريد و همسرش را از (باقي مانده گل) او خلق كرد و براي شما هشت زوج از چهارپايان آفريد. در سورة يس آيه 71 آمده است: «أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا أَنْعاماً فَهُمْ لَها مالِكُونَ» آيا آن‎ها نديدند كه از آنچه با قدرت خود به عمل آورده‎ايم چهارپاياني براي آن‎ها آفريديم كه آنان مالك آن هستند؟ با توجه به مطالب فوق، آيات را مي‎توانيم به سه دسته تقسيم كنيم. دستة اول: يك دسته كلي مثل خلقت؛ آنچه در زمين و آسمان خلق شده‎اند كه از جمله حيوانات مي‎باشد. دسته دوم، آيات كلي منتها براي حيواناتي كه دابّه (جنبده) و ريز هستند اشاره شده است. مثل آية 4 سورة جاثيه مي‎فرمايد: «وَ فِي خَلْقِكُمْ وَ ما يَبُثُّ مِنْ دابَّةٍ آياتٌ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ» در آفرينش شما و جنبندگاني كه در سراسر زمين منتشر ساخته، نشانه‎هايي است براي جمعيتي كه اهل يقينند. دستة سوم؛‌ كه صريحاً‌ از خلقت حيوانات سخن مي‎گويد (كه در آيات دوازده‎گانه اشاره شده است). حال به تحليل و نتايج مطالب فوق مي‎پردازيم. نخست اين‎كه؛ اين آيات شامل همه نوع حيوانات از ريزترين تا درشت‎ترين حيوانات را شامل مي‎شود و اختصاص به حيوان (شتر) ندارد. دوم، به منشأ خلقت آن‎ها كه آب است اشاره شده كه همه جنبندگان و دوابّ از آب خلقت شده‎اند. سوم، از عجايب و شگفتي‎هاي آفرينش آن‎ها سخن به ميان آمده است؛ چرا كه از حكمت و نظم و علم و آگاهي حكايت مي‎كند. به طوري كه نمي‎شود گفت تصادفي و بي‎حساب باشد. چهارم؛ از فوايد وجودي و غايت خلقت آن‎ها سخن مي‎گويد كه وجود هيچ چيز در آفرينش، بي‎فايده و بدون خاصيت نيست كه اين مسأله هم حاكي از حكمت خالق مي‎باشد.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. استاد ناصر مكارم شيرازي و جمعي از نويسندگان، پيام قرآن (قم، انتشارات مدرسة اميرالمؤمنين ـ عليه السّلام ـ 1375 ش) جلد دوم.
2. استاد مكارم شيرازي و جمعي از نويسندگان حوزه. تفسير نمونه، (تهران، انتشارات دارالكتب اسلاميه 1376 ش) جلد 20.
3. تفسير الميزان، ج17، بيروت: موسسه الاعلمي للمطبوعات، الطبعه الثانيه، 1393 هـ . ق، ص 204.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . مكارم شيرازي، ناصر و جمعي از نويسندگان پيام قرآن، قم، انتشارات مدرسة اميرالمؤمنين ـ عليه السّلام ـ 1375 ش، ج 2، ص 406 تا 408.

«بركات، انواع خير كثير است. استعاره به كنايه است بركات به مجاري كه از آن نعمت‎ها جريان دارد تشبيه شده، لكن اين مجاري مسدود است و چون ايمان آورند بر آنها جريان يابد، از باران و برف و حرارت و برودت به مقدار نافع و بركات از بنات و ثمرات و امنيّت... دال بر اين است كه افتتاح با جهاي بركات به مناظر ايمان و تقوا در ميان مردم بستگي دارد.
بنابراين، آنچه ضامن سعادت جمع و رفاه واقعي و بركت اقتصادي جامعه است تقوا است.از اين رو تكنولوژي و صنعت منهاي ايمان، سياست مالي و اقتصاد بدون تقوا، استثمار ملل ضعيف، منفعت طلبي و امثال اين‎ها، موجب رفاه واقعي و نزول بركات نيست گرچه ممكن است سبب جمع ثروت و بهره‎وري‎هاي مادي حتي در سطح بالا و وسيعي گردد. امّا اين‎ها معيار لذّت واقعي زندگي نيست و چه بسا كه سبب تضّاد افراد نسبت به هم و از بين رفتن عواطف ظريف شود، جامعه را تنها در شكم‎پرستي و پول، غرق كند، ارزش‎هاي انساني در آنجا افول نمايد و ارش‎هاي مادي جايگزين آن شود.
در چنين جامعه‎اي، ديگر رفاه حيواني تبديل به رفاه بشري. و ملل تحت سلطه و مستضعف را سرشار از بغض و كينة ملّت مرفه نموده كه دير يا زود به انفجار جامعة مادي از درون و مورد تهاجم قرار گرفتن از بيرون خواهد شد.
البتّه اين را هم بايد بدانيم معناي واژه تقوا بويژه «تقواي اسلامي» تنها عبادت نيست، بلكه كار، صنعت، تلاش، سياست، علم حركت و... هست. امّا همة اين‎ها در كنار ايمان و توجّه به خدا و انقياد در مقابل احكام و قوانين اوست.
با ‎آن‎كه آيات قرآني، بركت و رفاه را از آن متقين مي‎داند، چگونه در طول تاريخ اكثراً جوامع و گروه‎هاي فاسق، متنعّم بوده‎اند؟!
اگر گفته شود: با بررسي تاريخ، مشاهده مي‎كنيم كه گروه‎ها و اقوام كافر كه در برابر پيامبران قرار داشتند و از طبقة اشراف و مستكبر و ملأ و برخوردار، و داراي ثروت و امكانات مادي بوده‎اند كه قرآن مي‎فرمايد: «يحسب انَّ ماله اخلده، آن‎چنان مالش فراوان است كه گمان مي‎كند زندگي او را جاويدان مي‎سازد.[1] و بسياري از جوامع كفر و فسق داراي رفاه و برخي غرق در نعمت‎هاي مادّي هستند، به گونه‎اي كه گاهي گندم و محصولات اضافي را به دريا مي‎ريزند و در مقابل، جوامع اسلامي و ايماني معمولاً در فقر و محروميّت نسبي به سر مي‎برند و دست نيازشان به سوي جوامع كفر، دراز است، به طوري كه اگر موادّ غذايي و محصولات صنعتي خود را به آنان ندهند در گرسنگي به سر خواهند برد...!».
1. «بركات در سايه ايمان و تقوا».
در پاسخ مي‎گوييم: (همانطور كه اجمالاً گذشت) اولاً در آيه آمده است: «درهاي بركت را بر روي آنها مي‎گشاييم» و بركت، تنها ثروت و تنعم مادّي و رفاه نيست» ثروت و امكانات مادي، زماني خير و بركت است كه در پيشبرد اهداف عالية انساني و ارتقاي جامعه به كار رود و انسانيت، اخلاق، مساوات، برابري، برادري و عواطف را زنده كند به گونه‎اي كه در پرتو آن پيوندهاي انساني در ميان آنان، مستحكم شود. خوي و عادت لطيف نوعدوستي آنها را فرا گيرد و امنيّت واقعي و همه جانبه‎اي، جامعه را بپوشاند در صورتي كه ما در جوامع مادي و غير الهي عكس قضيه را مشاهده مي‎كنيم تعنّم مادي و رفاه وسيله‎اي براي وحشي‎گري، تقويت روحية درندگي، جنايت و خيانت در آنها شده آيا ما مي‎توانيم روحية برادري و نوعدوستي خود را در جوامع اسلامي با روحية وحشي‎گري و بي‎عاطفة جوامع غربي برابر كنيم؟ آيا مي‎توان نعمت‎هايي همچو امنيت و روابط انساني و عاطفي را نعمت به شمار نياورد؟
2. پيشرفت مادي در پرتو استثمار ديگران:
ثروت و رفاهي كه به هر طريق ولو به دسترنج هزاران محتاج و يا از به استضعاف و استثمار كشيدن ملل محروم و رنجيده كسب شود، ممكن است پيشرفت ناميد امّا پيشرفتي در سايه دسترنج مردمي كه قادر به تأمين قوت لايموت خويش نيستند. با دهها نيرنگ و بمب و موشك نابودشان كنند و به خرد و كلان و زن و فرزندانشان كوچك‎ترين رحمي روا ندارند!
از سوي ديگر، آنان را در حرمان اقتصادي و ضعف فرهنگي نگه مي‎دارند. در راه تحقّق اهداف خويش، بيشتر به كارشان بگيرند و كمتر بدهند، تا بدين وسيله، كالاي آنان را به راحتي بخرند و كاري كنند كه متكي به محصولات خودشان كنند. حتي براي آنان جنگ‎هاي درون و برون مرزي پديد آورند، تا براي فروش اسلحه از كار افتادة خود، بازار كاذب فراهم سازند و آنان را نيز از اتكاي به خويش و به كار انداختن مغزشان عملاً باز دارند! تنعّم و جمع ثروت، بدين گونه و از طريق ارتزاق از خون محرومان راهي است كه كشورهاي به ظاهر مترقي مي‎پيمايند.
3. گرايش به رفاه و مادي‎گري؛ مقدمه‎اي براي عذاب الهي:
براساس اين آيات كه در ذيل مي‎آوريم پي خواهيم برد كه عيش و نوش‎هاي مادي و غرق در ماديات مقدمة عذاب‎هاي الهي (آزمايش، استدراج، امهال، عذاب) است.
زماني كه ديگر ـ در اثر زياده‎روي در گناه وجنايت و الحاد و فساد در روي زمين ـ اميدي به ادامه حيات جامعه‎اي پويا نباشد خدا بواسطة رحمت خود آنها را با سختي‎ها آزمايش مي‎كند تا بلكه به درگاه او تضرّع كنند و بسوي او ‎آيند امّا اگر افراد جامعه در اثر فرو رفتن در ماديات و غوطه‎ور شدن در شهوات و شيفتگي به زيبائي‎هاي ظاهري دنيا دچار غفلت از ياد خدا و خود فراموشي گردند قوانين الهي يكي پس از ديگري به اجرا در مي‎آيد و به تدريج به دست و اختيار خود زمينة عذاب را در مهلتي كه خداوند به آنها مي‎دهد فراهم مي‎سازد. بر همين اساس است كه افراد چنين جامعه‎اي از ميدان‎هاي رزم و سلحشوري به ولنگاري پناه مي‎برند و از صنعت و تكنولوژي و پيشرفت‎هاي علمي، تنها به شكمبارگي، آدم‎كشي و تكثر ثروت روي مي‎آورند امّا ناگهان عذاب قهر الهي از غيب و به دست مردان صالح و خداترس بر آنان نازل و يكباره از اوج رفاه و تعنّم به حضيض ذلت و هلاكت فرود مي‎آيند و اين سخن آفريدگار هستي گوياي اين حقيقت است:
«وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْناهُمْ بِالْبَأْساءِ وَ الضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ فَلَوْ لا إِذْ جاءَهُمْ بَأْسُنا تَضَرَّعُوا وَ لكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ ما كانُوا يَعْمَلُونَ فَلَمَّا نَسُوا ما ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْ‏ءٍ حَتَّى إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ»، اي پيامبر!‌ فرستاديم به سوي امّت‎هاي پيش از تو، رسولاني. پس آنان را به شدت و گرفتاري‎ها و ضرر مبتلا و آزمايش كرديم، شايد به درگاه ما تضرع نمايند و به سوي خدا آيند. امّا به خود نيامدند و غرور خود را نشكستند، بلكه قلوبشان سخت‎تر شد و شيطان، عملشان را نزد آنها زينت و باشكوه جلوه داد، چون ذكر خدا را فراموش كردند. بر آنها درهاي رفاه را از هر چيز گشوديم تا به اين نعمت‎ها شاد و فرحناك شوند، امّا در اوج لذت‎طلبي و غفلت كامل از خدا، ناگهان آنها را گرفتيم و نابود شدند».[2]
و در ديگر آيه آمده است: «فَذَرْنِي وَ مَنْ يُكَذِّبُ بِهذَا الْحَدِيثِ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ وَ أُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ» سپس كساني كه مرا و اين قرآن را تكذيب كردند رها كن كه آنها را از جايي كه نمي‎دانند به تدريج مي‎گيريم و به آنها مهلت مي‎دهم كه حيلة من قوي است»[3] بنابراين اوج رفاه مادي و غفلت‎زدگي از ياد خدا و پيشرفت علمي آنها را مغرور ساخته و در گرداب و حضيض هلاكت دچار شده‎اند.
معيار قرآن؛ وعدة مشروط:
با توجّه به استدلال‎هاي قبل و با دقت در آيات قرآن در مي‎يابيم پروردگار تحقّق وعده‎اش را مشروط به تحقق تقوا در جامعه نموده است معيارهاي تقوا اجمالاً عبارتست از: برپائي نماز، انفاق، دوستي و محبت ميان مؤمنان، ترويج شعائر دين در اجتماع، گسترش عدل و... . به همراه داشتن تنها نام امّت اسلامي و ديني و سستي و اهمالكاري در اجراي حدود الهي و عملاً پيرو و وابسته بودن به قدرتمندان و مستكبران با «تقوا» سازگار نيست و هر جامعه‎اي كه شئون مذهبي و دستورات و حدود الهي را در امور خود رعايت و عمل نكند و آنرا در بطن كارهاي روزمرّة خود مستقر نسازد، متّقي بشمار نمي‎آيد و استحقاق دريافت بركات وعده شده در قرآن را ندارد. زيرا معيار قران تقواست و مشروط به وارد كردن آن در اعمال و كردار است كه در اين صورت وعدة خداوند محقق مي‎شود.
توجّه: رعايت قانون در جوامع استكباري:
مطلبي كه در اين‎جا بايد به آن توجّه داشت، اين است كه جوامع استكباري اصول اخلاقي و علمي مورد قبولي را رعايت مي‎كنند و به مقررات اجتماعي احترام مي‎گذارند و در فراگيري دانش و ارتقاي سطح علمي، صنعتي، كشاورزي، سياسي و... خود تلاش شايسته و مستمر دارند و فهميده‎اند كه با عدم توجّه به اين اصول، زندگي مادّي‎شان مختل مي‎گردد. امّا متأسفانه برخي از ملل به ظاهر اسلامي، همين مواد را هم رعايت نمي‎كنند و تنها به تعنّم مادّي فردي خود مشغولند و مشخص است كه با چنين شيوه‎اي زندگي كردن، دنيا و آخرت را توأماً از دست مي‎دهند.
گواه تاريخ بر اوج درخشندگي جامعه ديني:
تاريخ بهترين گواه است كه چگونه جامعه فقرزده عربستان پيش از اسلام پس از اندك زماني در پرتو عمل به دستورات قرآن به رفاه و نزول بركات الهي نائل آمدند بگونه‎اي كه تهي‎دستي براي دريافت زكات يافت نمي‎شد و به مرحله‎اي رسيد كه توانست قرن‎ها بر جوامع بحران‎زده غرب آن دوران از نظر علمي ـ اقتصادي ـ فرهنگي و... سيادت نمايد و ليكن زماني‎ كه همين جامعه خود را از تقواي الهي رها ساخت و به معيارهاي ضدارزشي روي آورد از بركات الهي محروم و در سراشيبي سقوط قرار گرفت.
نتيجه: اكنون طليعه نزول اين بركات دوباره به سوي دولت اسلامي و جامعه ديني ما در پرتوي انقلاب شكوهمند اسلامي رويكرد چشم‎گيري نموده است. و اين همان وعده پروردگار در تحقق اراده مردم در انتخاب ايمان و تقوا به عنوان معيار نزول بركات مي‎باشد.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. تفسير نمونه، مكارم شيرازي، ناصر، تهران، دارالكتب الاسلاميه.
2. تفسير الميزان، تهران، دارالكتب الاسلاميه، ج 9، ص 102، طباطبائي محمد حسين.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . همزه/3.
[2] . انعام/44ـ42.
[3] . قلم/45ـ44.

آب در قرآن و روايات از اهميت بسيار زيادي برخوردار است، تا جايي كه قرآن كريم مي فرمايد: «.. و جعلنا من الماء كل شيءٍ‌حيٍّ»[1] يعني ما هر چيز زنده اي را از آب قرار داديم. و همين اهميت باعث شده تا خداوند منان 63 مرتبه كلمه ماء (آب) را در قرآن كريم تكرار كند.[2] اكثر آنها در مورد آب شرب است. با دقت در اين آيات، متوجه خواهيم شد كه موضوعات مختلفي در مورد آب مطرح است از قبيل: اخراج ثمرات،[3] احياء أرض،[4] تطهير،[5] تعذيب (آب ماية عذاب)،[6] تمثيل[7] (مثال زدن بعضي چيزها به آب) تأثير متفاوت آب[8] و ... كه با مراجعه به كتاب المعجم المفهرس، اين مطلب، بيشتر روشن خواهد شد. هم چنين در روايات معصومين ـ عليهم السّلام ـ كه خود قرآن هاي ناطقند، جايگاه آب بخوبي تبيين شده است. مثلاً حضرت اميرالمؤمنين علي ـ عليه السّلام ـ مي فرمايند: «... و كل نباتٍ لا غني به عن الماء»[9] هيچ نبات و رويشي بي نياز از آب نيست. آب، حيات آفرين و حياتي است، تا جايي كه در آينده در جهان سخن از جنگ آب هاست.
با اين مقدمه به معرفي چند كتاب و مقاله كه به اين موضوع پرداخته اند مي پردازيم:
الف) كتاب ها:
1. المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الكريم بحاشية المصحف الشريف.
محمد فؤاد عبدالباقي، تهران، انتشارات اسلامي، چاپ دوم: 1374،‌ذيل ماده (ماء)، ص 797.
2. دائرة المعارف قرآن كريم
مركز فرهنگ و معارف قرآن، قم: مؤسسة بوستان كتاب، چاپ اول، 1382، ج 1، ص 35 تا 58.
3. فروغ بي پايان، فهرست تفصيلي مفاهم قرآن شريف.
4. فرهنگ آفتاب، فرهنگ تفصيلي مفاهيم نهج البلاغه.
5. هم چنين جهت دست يافتن بر روايات بيشتر مي توانيد به بانك اطلاعات رايانه اي مراجعه نمايد و احاديث زيادي را به دست آوريد.
توضيح: اين كتاب به موضوع بندي،‌آوردن آيات مربوطه، ترجمه و مختصري از شرح آنها با استفاده از تفاسير پرداخته است.
3. فرهنگ موضوعي تفاسير
جمعي از محققان مركز فرهنگ و معارف قرآن، قم: مؤسسة بوستان كتاب، چاپ اول، 1382، ج 1، ص 17 تا 19.
توضيح: اين كتاب به موضوع بندي، آوردن شماره آيات مربوطه همراه با ذكر آدرس تفاسيري كه به آن موضوعات پرداخته است .
4. فرهنگ قرآن كليد راهيابي به موضوعات و مفاهيم قرآني
اكبر هاشمي رفسنجاني و محققان مركز فرهنگ و معارف قرآن قم: بوستان كتاب، چاپ دوم، 1383 ، ج 1، ذيل آب از صفحه 61 تا 96. توضيح: اين كتاب به موضوع بندي مباحث، آوردن آيات به همراه ترجمه آنها پرداخته است.
5. قرآن بر فراز أعصار
عبدالرزاق نوفل، ترجمه: محمود شكيب و ابوالفضل بهرام پور، باختران 1349 ش از صفحة 119 تا 133.
6. شگفتيهايي از اعجاز در قرآن كريم
محمد جمال الفندي، مترجم: سيد حسين ميردامادي، مشهد: آستان قدس رضوي، 1371 ج 1، از صفحة 49 تا 58.
7. بهشت جاويدان
شهيد سيد عبدالحسين دستغيب، ويراستار، سيد محمد هاشم دستغيب، شيراز، كانون تربيت شيراز، ج 3، 1365 از صفحة 139 تا 145.
8. فهرست موضوعي تفسير نمونه
تهيه و تنظيم: احمد علي بابايي و رضا محمدي، قم:‌مطبوعاتي هدف، چاپ هفتم، 1372، ص 576.
توضيح: در اين كتاب آدرس مواردي كه در مورد آب در تفسير نمونه بحث شده است آمده است .
ب) مقالات
1. ماهنامه پاسدار اسلام، محمد حسن رحيميان ديماه 1370 دورة 11، مقالة جايگاه و أثر آب در طهارت نفساني از نظر آيات و روايات، از صفحة 36 به بعد.
2. مجلة مكتب اسلام، ارديبهشت 1350 نقوي ميرخليلي، اهميت و نقش آب در پيدايش موجودات از نظر قرآن، ص 24 به بعد.
ج) نرم افزارها:
براي بدست آوردن منابع استفاده از نرم افزار هادي و نرم افزار كتابخانه ملي و براي جستجوي مطالب در منابع اسلامي مي توان از نرم افزار نور 2 و جامع التفاسير و المعجم الفقهي نيز استفاده كرد.
نكته:
براي داشتن يك تحقيق خوب توجه به نكات زير لازم است :
1. مشورت با استاد.
2. آشنايي با روش تحقيق:‌براي اين آشنايي مي توان از كتابهايي چون روش تحقيق آقاي حسيني دهنوي[10] و كتاب روشها اثر جواد محدثي[11] استفاده كرد.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . انبياء/30.
[2] . آياتي در قرآن كريم وجود دارد كه هر چند كلمه ماء در آنها نيامده اما در مورد آب است مثل: ‌فرقان/53، نمل/61، الرحمن/20 و 19و...
[3] . بقره/22، انعام/99، ابراهيم/32 و...
[4] . نحل/65، حج/63 و 5، عنكبوت/63 و....
[5] . أنفال/11، فرقان/48.
[6] . هود/44 و 43، ‌ابراهيم/16، كهف/29 و....
[7] . رعد/17 و 14، نور/39، كهف/45.
[8] . رعد/4، ‌فاطر/27.
[9] . نهج البلاغه، خطبه 154.
[10] . دهنوي، حسين، ‌روش تحقيق، قم، نشر معروف، چاپ سوم، 1377.
[11] . محدثي، جواد، ‌روشها، قم، نشر معروف، چاپ دوم، 1373، ص 59 تا 79.

در جواب بخش الف بايد گفت: هيچ دليلي نداريم كه آن مورچه از نوع همين مورچگان بوده يا نبوده است. علاوه بر اين كه كار حضرت سليمان به عنوان كار فوق‌العاده و معجزه‌ مطرح بوده است، همچنين آشنايي با زبان پرندگان را خداوند به حضرت سليمان ياد داد، شايد هم بتوان گفت: آن مورچگان از همين نوع مورچگان بوده اند. چون اگر گفته شود مراد از مورچگان و پرندگاني كه حضرت سليمان با آن‌ها حرف‌زده اين مورچگان و پرندگان نبوده‌اند. بلكه، يك نسل پيش‌‌رفته‌اي بوده‌اند نبايد كار سليمان كار فوق‌العاده‌اي بوده باشد.
كلماتي كه در قرآن به‌كاررفته است، به صورت مطلق و بدون قرينه و قيد مي باشند و بايد آن‌ها را بر معاني عرفيه و آن‌چه كه عرف مردم مي‌فهمند، حمل كرد.
بعضي از دانشمندان جانورشناس گفته‌اند: مورچه يكي از قديمي‌ترين جانواران كره خاك است و هر قدر عقب برويم باز مي بينيم كه مورچگان در دنيا وجود داشته‌اند.[1]
اما دربارة نحوه كلام مورچگان با حضرت سليمان: براي روشن شدن بحث بايد نطق را تعريف كرد و ديد نطق چيست؟ نطق عبارت است از هر صوتي كه دلالت به مقصود و مرادي بكند. بخاطر همين مي‌شود گفت: حيوانات هم براي خودشان نطق و اصواتي دارند كه به وسيله آن، آنچه در نهان دارند ديگران را آگاه مي‌سازنند. به همين خاطر به صداي مورچه از آن جايي كه براي حضرت سليمان ـ عليه‌السّلام ـ مفهوم بوده اطلاق قول شده، چون در قرآن فرموده است و «قالت نمله»
و از آية: وقال يا ايها الناس علمنا منطق الطير[2] استفاده مي‌شود، پرندگان و حيوانات هم نطق و تكلم دارند، كه حضرت سليمان ـ عليه‌السّلام ـ با عنايت خداوند مي‌توانست اصوات پرندگان را تشخيص بدهد و با آن‌ها سخن بگويد، آنچه مسلم است، وزان نطق حيوانات همسان نطق و تلكم انسان‌ها نمي‌باشد. بلكه، در علم زيست شناسي ثابت شده كه مورچگان براي خودشان صداهايي دارند و باهم ديگر حرف مي‌زنند، بعضي از علماء زيست شناس گفته‌اند: مورچگان علاوه بر اين كه با شاخك‌هاي خود با هم حرف مي‌زنند، وسيله‌اي ديگر هم دارند، زيرا وقتي كه لانة مورچه‌ها مورد حمله قرار مي‌گيرد يا واقعة غير منتظره‌اي روي مي‌دهد مورچگان چنان با سرعت از خطر با خبر مي‌شوند كه بايد قبول كرد اين اعلام خطر به وسيلة ديگري غير از تماس شاخكها به عمل آمده و شايد از امواج‌هاي كه هنوز ما نشناخته‌ايم استفاده مي‌كنند.[3]
پس مورچه‌ها صداهايي براي خودشان دارند كه دلالت بر مقصودشان مي‌كند و نطق آنها وزان خاص خود را دارد. امّا، سيستم شنوايي ما طوري است كه قدرت شنيدن آن‌ها را ندارد. اما كسي كه خداوند آن قدرت را به او عنايت كرده مثل سليمان و ائمه ـ عليهم‌السّلام ـ مي‌توانند آن صداها را بشنوند و تشخيص بدهند.
اما درباره جنسيت مورچه بايد گفت: بعضي از مفسرين اين احتمال را داده‌اند مورچه‌اي كه بقيه مورچه‌ها را مورد خطاب قرار مي‌دهد و مي‌گويد به داخل خانه‌هايتان برويد ماده بوده زيرا در اين آيه آمده است: قالت نمله[4] كه فعل به صورت مونث است كه دلالت بر ماده بودن مورچه مي‌كند. بعضي از مفسرين هم گفته‌اند: اين تا در فعل قالت تاء تانيث لفظي است و اين تاء دليل بر مونث بودن حقيقي نمي‌كند و اين كه فعل مونث آمده از باب رعايت مونث لفظي و مجازي است؛ چون ممكن است نمله مونث مجازي باشد و بخاطر رعايت مطابقت لفظ كلمه «نمله» فعل قالت هم مونث آمده باشد.[5]
پس اين مونث بودن مورچه درحدّ احتمال است البتّه دانستن اين كه اين مورچه نر بوده يا ماده در آنچه كه هدف قرآن و اين سوره است تاثيري ندارد.[6] آنچه مهم است اين است كه ما بدانيم حضرت سليمان با زبان مورچگان و پرندگان آشنا بوده، با دو جن و غيره در تسخير او بوده اند... و همه انسان ها آمادگي دارند در بخش از جهان هستي تسخير كنند و از اين قبيل مطالب مهم كه مورد نظر و آن شريف است. از اين كه جنس مورچه ي زمان حضرت سليمان نر بوده يا ماده، چنان مهم نيست.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. محمد حسين طباطبائي، الميزان، مترجم سيد محمد باقر موسوي همداني، دفتر انتشارات اسلامي، ج 15 ، از صفحه497 تا 500.
2. سيد علي اكبر قريشي، تفسير احسن الحديث، انتشارات بنياد بعثت، اول، 1370 ج 7،ص 445.
3. امين الاسلام طبرسي، جوامع الجامع، مترجم حبيب روحاني، علي عبدالحميدي، آستان قدس رضوي چاپ اوّل 1376، جلد 4، ص453.
4. ناصر مكارم شيرازي، تفسير نمونه، دارالكتب الاسلاميه تهران؛ چهاردهم1374 ج 15،ص 423.
--------------------------------------------------------------------------------
[1]. موريس مترلينگ، زندگي مورچگان، ذبيح الله منصوري، بيجا، كانون معرفت، ص14 .
[2]. نمل/16.
[3]. موريس مترلينگ، زندگي مورچگان، مترجم ذبيح الله منصوري، بيجا، كانون معرفت، ص 69.
[4]. نمل/17.
[5]. مجلسي، محمد باقر، بحارالانوار، بيروت، 1403 ق، ج14، ص96 .
[6]. مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، ج 15، ص 423..

قبل از پرداختن به بحث، مفهوم و منظور سوال را از سه ديدگاه مورد بررسي قرار مي‎دهيم. اولاً: ؟آيا منظور از پرسش همان خلقت حيوان در قرآن، است يا منظور تكامل انواع و كشف اين که همه حيوانات به يك سلول واحد ختم مي شود؟ ثانياً: آيا منظور ريشة خلقت هر كدام است يعني هر كدام از يك يا دو، تك سلولي در مادة خارج ايجاد شدند و نتيجه اين كه به حد كمال رسيدند و توليد مثل مي‎كنند. ثالثاً‌؛ آيا منظور خمير ماية خلقت حيوانات است كه ماده اصلي آن خاك يا آب مي‎باشد و يا هيچ كدام بلكه عدم است. براي پاسخ به موارد فوق، از چند جنبه به جواب سؤال مي‎نگريم. اول: در قرآن كريم از سه جهت به آفرينش حيوانات پرداخته شده؛‌ الف: آفرينش پرندگان از جمله آيات آن عبارتند از : سورة نحل آية 79، سورة ملك آية 19، سورة‌ نور آية 41 و... ب: آفرينش و حيات زنبور عسل، آيات آن؛ نحل 68 و 69، ح: آفرينش حيوانات و انواع آن، مانند: سورة غافر آية 79 و 81، سورة زخرف آية 12 و 13 و... .
دوم: از جنبة ديگر اين‎كه كلاً آيات قرآني در خلقت و آفرينش حيوانات، بيش از دوازده آيه مي‎باشد. و آن‎ها عبارتند از: سورة مباركة فرقان آية 49، يس 42 و 71،‌ نحل 5 و 8، مائده 110، روم 54،‌ غاشيه 17، بقره 164، شوري 29، نور 45، جاثيه 4، با توجه به اين كه جواب كلي در رسيدن به پاسخ مورد نظر، آيات فوق مي‎باشد، به اهم آن‎ها اشاره مي‎گردد. در آية 17 سورة مباركة غاشيه مي‎فرمايد: «أَفَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ» آيا آن‎ها به شتر (حيوان) نمي‎نگرند كه چگونه آفريده شده است؟ مي‎دانيم كه خداوند به حيوان (شتر) خصوصياتي و صفاتي داده كه او را از ساير حيوانات برتري و ممتاز مي‎سازد.[1] مورد بعدي آية 6 سورة مباركة زمر است كه مي‎فرمايد: «خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْها زَوْجَها وَ أَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعامِ ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ» مي‎فرمايد: خداوند همة شما را از شخص واحدي آفريد و همسرش را از (باقي مانده گل) او خلق كرد و براي شما هشت زوج از چهارپايان آفريد. در سورة يس آيه 71 آمده است: «أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا أَنْعاماً فَهُمْ لَها مالِكُونَ» آيا آن‎ها نديدند كه از آنچه با قدرت خود به عمل آورده‎ايم چهارپاياني براي آن‎ها آفريديم كه آنان مالك آن هستند؟ با توجه به مطالب فوق، آيات را مي‎توانيم به سه دسته تقسيم كنيم. دستة اول: يك دسته كلي مثل خلقت؛ آنچه در زمين و آسمان خلق شده‎اند كه از جمله حيوانات مي‎باشد. دسته دوم، آيات كلي منتها براي حيواناتي كه دابّه (جنبده) و ريز هستند اشاره شده است. مثل آية 4 سورة جاثيه مي‎فرمايد: «وَ فِي خَلْقِكُمْ وَ ما يَبُثُّ مِنْ دابَّةٍ آياتٌ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ» در آفرينش شما و جنبندگاني كه در سراسر زمين منتشر ساخته، نشانه‎هايي است براي جمعيتي كه اهل يقينند. دستة سوم؛‌ كه صريحاً‌ از خلقت حيوانات سخن مي‎گويد (كه در آيات دوازده‎گانه اشاره شده است). حال به تحليل و نتايج مطالب فوق مي‎پردازيم. نخست اين‎كه؛ اين آيات شامل همه نوع حيوانات از ريزترين تا درشت‎ترين حيوانات را شامل مي‎شود و اختصاص به حيوان (شتر) ندارد. دوم، به منشأ خلقت آن‎ها كه آب است اشاره شده كه همه جنبندگان و دوابّ از آب خلقت شده‎اند. سوم، از عجايب و شگفتي‎هاي آفرينش آن‎ها سخن به ميان آمده است؛ چرا كه از حكمت و نظم و علم و آگاهي حكايت مي‎كند. به طوري كه نمي‎شود گفت تصادفي و بي‎حساب باشد. چهارم؛ از فوايد وجودي و غايت خلقت آن‎ها سخن مي‎گويد كه وجود هيچ چيز در آفرينش، بي‎فايده و بدون خاصيت نيست كه اين مسأله هم حاكي از حكمت خالق مي‎باشد.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. استاد ناصر مكارم شيرازي و جمعي از نويسندگان، پيام قرآن (قم، انتشارات مدرسة اميرالمؤمنين ـ عليه السّلام ـ 1375 ش) جلد دوم.
2. استاد مكارم شيرازي و جمعي از نويسندگان حوزه. تفسير نمونه، (تهران، انتشارات دارالكتب اسلاميه 1376 ش) جلد 20.
3. تفسير الميزان، ج17، بيروت: موسسه الاعلمي للمطبوعات، الطبعه الثانيه، 1393 هـ . ق، ص 204.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . مكارم شيرازي، ناصر و جمعي از نويسندگان پيام قرآن، قم، انتشارات مدرسة اميرالمؤمنين ـ عليه السّلام ـ 1375 ش، ج 2، ص 406 تا 408.

يكي از موجوداتي كه از ديده‏ها پنهان است، اما داراي وجود خارجي است؛ شيطان مي‏باشد.
واژه‌ي «شيطان»، از ماده «شطن» يا «يشطن» به معناي خبيث و پست و دور شدن، آمده است و به هر موجودي سركش و متمرد اطلاق مي‏شود. اعم از، انسان، جن و يا جنبندگان ديگر. پس شيطان اسم عام(اسم جنس) است اما "ابليس[1] اسم خاص (علم) است كه حضرت آدم را سجده نكرد واكنون نيز با لشكر و منسوبين خود انسان‏ها را وسوسه و گمراه مي‏كند.[2] لذا در قرآن كلمه شيطان به انسان و جن اطلاق شده است «و كذالك جعلنا لكل نبي عَدُوّاً شياطين الانس و الجنّ؛»[3] «بدين گونه مابراي هر پيامبري دشمني از شيطان‏هاي انساني و يا جني قرار داديم.»
واژه‏ي «شيطان» به صورت مفرد «70» بار و به صورت جمع (شياطين) «18» بار در قرآن آمده است. ماهيّت شيطان همانند جنيان ازآتش است به عبارت ساده مي‏توان گفت: شيطان نيز از نسل جنيان مي‏باشد. كه خودش اعتراف دارد كه زماني كه خداوند به او فرمان سجده به حضرت آدم‏ ـ عليه السّلام ـ داد[4] او از فرمان الهي سرپيچي نمود و گفت:«خلقتني من نار و خلقته من طين؛» «مرا از آتش و او را از خاك آفريدي (و آتش به خاك افضليت دارد)» و همانند جنيان داراي اختيار، تكليف و شعور و عقل و اراده و زاد و ولد هستند.
گاهي جن و شيطان، مفهوم وسيعي دارندو شامل نفس امّاره[5] قواي واهمه، تخيل نفساني و لذات دنيوي، رياسات وهميه، حشرات موذي و انسان‏هاي فاسد و... كه لشكريان شيطان هستند؛ مي‏باشند[6] به عنوان مثال، حضرت علي‏ ـ عليه السّلام ـ مي‏فرمايد: از قسمت شكسته ظرف و دستگيره آن آب نخوريد زيرا شيطان به روي دستگيره و قسمت شكسته ظرف مي‏نشيند[7] يا در جاي ديگر مي‏فرمايد: زياد بن ابيه! از معاويه بترس! كه او شيطان است.[8]
هدف خداوند از خلقت شيطان
خلقت شيطان از آغاز، خلقت پاك و بي عيب بود و موجودي از مخلوقات خداوند بوده است. به همين دليل ساليان دراز در صف مقربان درگاه خداوند و فرشتگان بزرگ جاي گرفته بود. اگر چه از نظر آفرينش همانند آن‏ها نبود ولي با سوء استفاده از آزادي خود طغيان نموده و تكبر ورزيده و نسبت به خداوند تبارك و تعالي عصيان كرد، و پس از آن از درگاه خداوند رانده شده است.
خداوند نام كسي را شيطان ننهاده است. امام رضا ـ عليه السّلام ـ در مورد نام اصلي شيطان مي‏فرمايد: «نام ابليس "حرث يا حارث" بوده چون از رحمت خدا مأيوس شده است؛ ابليس ناميده شد.»[9] با توجه به اين، شيطان در خلقت اوليه همانند جنيان و انسان براي عبادت و رسيدن به رحمت الهي خلق شده است. اما بعد از دور شدن از رحمت الهي، مظهر گمراهي و ضلالت براي انسان‏ها شده است.
انسان بين خير و شر، سعادت و شقاوت واقع شده است كه اگر اين اجزاء متضاد در جهان عمل و در عالم فكر و احساس و درك متصور نباشد، هيچ وقت شقاوت و سعادت مفهوم و معنا و مصداق واقعي و حقيقي خود را نخواهد يافت و در نتيجه مشخص نمي‏شود چه كساني سعادتمند و به كمال رسيده‏اند و چه كساني نرسيده‏اند، انسان اگر بخواهد به معناي واقعي و كامل وجود داشته باشد بايد در اطراف او عوامل شقاوت و سعادت پراكنده باشند تا بدين وسيله با اختيار و انتخاب، راه سعادت، سعادتمندي خود را پيدا و در نظام احسن، وجود كامل خود را بروز و ظهور دهد و همين طور با اختيار خود راه شقاوت و بدي را بپيمايد. پس در عالم تشريع (قانونگذاري) براي رسيدگي به مقامات عاليه و داشتن ارواح طيبه، وجود ملائكه و خلقت اين طايفه از مخلوقات الهيّه، بي ضرر و مناسب است، همين طور خلقت شيطان و ابليس كه عاملي موثر در داشتن پليدي و داشتن صفات خبيثه در انسانهاست، زيرا بنا به قاعده «تعرف الاشياء بأضدادها» يعني اشياء با اضدادشان شناخته مي‏شوند "تا علم به بدي و پليدي در جهان نباشد و زشتيها در اوصاف انسان ظهوري نداشته باشد؛ تحقق اوصاف حسنه، جايگاه خود را نخواهد يافت و انسان ارزش و قدر زيبايي‏هاي روحي و معنوي را ندانسته و به آن دسترسي پيدا نخواهد كرد.
بنابراين در خلقت شيطان و ابليس، شرايط و مقدمات سير الي اللّه و صعود و كمال و مقام و منزلت بهشتي، موجود است. البته معلوم است كه شيطان انسان را در باطن وسوسه مي‏كند و از راه قوه خيال در او تصرف مي‏نمايد و يك منظره‏هاي زيبا و دلفريب را جلوه مي‏دهد و يك سلسله تخيلات را به ياد انسان مي‏آورد تا آن كه انسان از محبت لقاي خدا، منصرف شود و از درجات ومقامات عاليه و رضوان خدا غفلت ورزد، با وسوسه ي شيطان، خداوند انسان پاك را از افراد آلوده جدا مي كند. و ايمان ثابت را از ايمان بي‏پايه جدا مي نمايد و در اين صورت انسان پاك و طيّب به سوي پروردگار بالا رود. شيطان هايي را كه خدا آفريده، محك هايي هستند براي جدا نمودن انسان هاي آلوده از پاك. بنابراين شياطين عبث خلق نشده‏اند و پروردگار روي مصلحت آن‏ها را آفريده است.
وجود شيطان و فرزندان آنها با اينكه كارشان جز گمراهي و ضلالت انسان‏ها چيز ديگري نيست، لكن اين خود از الطاف و نعمتهاي الهي است چون بدين وسيله انسان‏هاي خوب از بد جدا و شناسايي مي‏شوند و اگر اين ميزان و معيار وجود نداشت، چگونه مي‏توانستيم بين انسان‏هاي خوب و با ايمان و صالح كه با همه اين سختي‏ها و مشكلات راه سعادت و خير را پيمودند و از گناهان و بدي‏ها دوري گزيدند از انسان‏هاي بي ايمان و گمراه فرق بگذاريم. لذا خداوند انسان را به سبب وسوسه و حيله‏هاي شيطان آزمايش مي‏كند)[10] چرا كه در غير اين صورت همه مردم يكسان و برابر بودند و در آن صورت ديگر ارسال پيامبران و انزال كتب آسماني و وحي الهي براي هدايت انسان‏ها، بي مورد و بيهوده و لغو بود و اساساً هدف از آفرينش انسان‏ها لغو و عبث بود و ديگر انسان كامل و سعادتمندي و با ايماني معنا نداشت كه در نهايت بهشت ونعمت‏هاي بهشتي نصيبش شود. به هر حال با وجود اين ابليس و شيطان‏ها و وسوسه‏ها است كه انسان در امتحان‏هاي سخت آبديده شده و قابليت سعادت و تكامل را پيدا مي‏كند.[11]
بنابراين با ديده ي دقيق، آفرينش شيطان، خود داراي فايده هاي زيادي مي باشد و خود از جمله ظهورات الهي است و توسط شياطين انسان ها در معرفي امتحان قرار مي گيرند.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. تفسير نمونه، مكارم شيرازي، ج 1، ص191.
2. جن و شيطان، علي رضا رجائي تهراني، ص 24.
3. جن و شيطان، زين العابدين دست داده، ص 46.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . ابليس غير عربي است. شايد هم از »اَبلس« باشد كه مبدء شر و وسوسه در جهت خلاف كمال و مصلحت مي‏باشد. طالقاني، پرتوي از قرآن، تهران، شركت سهامي انتشار، 1348 ش، ج 6، ص 150.
[2] . مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، ج 1، ص 191؛ رجائي تهراني، علي رضا، جن و شيطان، قم، انتشارات نبوغ، 1375 ش، ص 14.
[3] . انعام/112.
[4] . كهف/50.
[5] . يوسف/53، ان نفس لامارة بالسوء.
[6] . دست داده، زين العابدين، جن و شيطان، مجتمع هنري و فرهنگي شهيد مصلي نژاد، جهرم، 1377 ش، ص 46.
[7] . كليني، محمد بن يعقوب، اصول كافي، ج 6، ص 385.
[8] . نهج البلاغه، خ 44.
[9] . قمي، عباس، سفينة البحار، ج 2، ص 99.
[10]. حج/53
[11] . ر.ك، مطهري، مرتضي، انسان كامل، انتشارات صدرا؛ سبحاني، جعفر، منشور جاويد، تهران، كتابخانه اميرالمؤمنين، ج 7.

خداوند در سورة «ص» آية «83-71» قصة ابليس و تمرد او از اوامر خداوند و مهلت خواستن او را بيان مي كند: و از زبان ابليس مي گويد: « قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ قالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ» شيطان گفت: پروردگارا! مرا تا روزي كه انسان ها برانگيخته مي شوند مهلت ده، فرمود: تو از مهلت داده شدگاني، ولي تا روز و زمان معين»
در اين كه «روز وقت معلوم» چه روزي استبايد گفت كه «آن روز[1] پايان جهان است» چون در آن روز همة موجودات زنده جهان مي ميرند «كُلُّ شَيْ‏ءٍ هالِكٌ إِلاَّ وَجْهَهُ»[2] تمام اشياء از بين رفتني هستند مگر خداوند، كل نفس ذائقة الموت؛ هر موجود زنده‎اي چشنده مرگ است.» احاديث معصومين نشان مي دهد كه ابليس بين نفحه اول و دوم مي ميرد.[3] نويسنده الميزان معتقد است كه ابليس قبل از قيامت مي‎ميرد[4]
در نتيجه مي توان گفت: شيطان قبل از قيامت و در پايان عمر جهان، مي‎ميرد و روز معلوم همان پايان جهان است.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. تفسير نمونه، مكارم شيرازي، ج 19، ص 343.
2. تفسير الميزان، علامه طباطبايي، ج 15، ص 613.
3. امام مهدي، سيدكاظم قزويني، نشر الهادي، ص 792-805.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، ج 19، ص 343.
[2] . قصص/88.
[3] . بحراني، تفسير البرهان، قم، مؤسسه مطبوعاتي اسماعيليان، ج 2، ص 342.
[4] . طباطبايي، محمد حسين، تفسير الميزان، قم، نشر اسراء، ج 17، ص 346.

در سورة اعراف، با تعبيرات مختلف به مسئله آفرينش انسان از خاك و سجود فرشتگان و سركشي شيطان و موضع گيري او در برابر انسان و ... بيان شده است.
خداوند خطاب به انسان ها مي فرمايد: «ما شما را آفريديم و سپس صورت بندي كرديم، بعد از آن به فرشتگان فرمان داديم، براي آدم، جدّ نخستين شما سجده كنند.[1] همگي اين فرمان را به جان و دل پذيرفتند و براي آدم سجده كردند. مگر ابليس[2] كه از سجده كنندگان[3] نبود. خداوند ابليس را به خاطر سركشي و طغيانگري مواخذه كرد و فرمود: چه چيز سبب شد كه در برابر آدم سجده نكني و فرمان مرا ناديده بگيري؟ او در پاسخ گفت: من از او بهترم. به دليل اينكه مرا از آتش آفريده اي و او را از خاك و گل.
سجده نكردن ابليس نوعي سركشي و تمرد آميخته به اعتراض و انكار مقام پروردگار بود. به اين معنا كه فرمان خداوند براي سجده، برخلاف عدالت و حكمت بوده است. به همين سبب خداوند او را از آن مقام برجسته و مقرب درگاه الهي كه در صفوف فرشتگان بود، تنزل داد و فرمود: «قال فاهبطوا منها» يعني: تو حق نداري در اين مقام و مرتبه، راه تكبر پيش گيري شما از افراد پست و ذليل هستي. شيطان هنگامي كه خود را طرد شده ديد؛ طغيان و لجاجت را بيشتر كرد و به جاي توبه و اعتراف به اشتباه، از خداوند تقاضا كرد تا پايان دنيا او را زنده بگذارد و خداوند نيز تقاضاي او را قبول كرد. ابليس عمر طولاني را براي جبران گذشته درخواست نكرد بلكه هدف خود را اين گونه بيان مي كند: «قال فبما اغويتني لا قعدن لهم صراطك المستقيم؛ گفت: اكنون كه مرا گمراه ساختي! بر سر راه مستقيم (افراد صالح) كمين مي كنم و آنها را از راه بدر مي كنم».
اين بود خلاصه اي از آيات 11 الي 16 سورة اعراف. و روشن شد كه تمام بدبختي هاي شيطان، مولود تكبر اوست. اين خود برتربيني، سبب شدكه نه تنها بر آدم سجده نكند بلكه علم و حكمت خدا را انكار نمايد و به فرمان او خرده گيرد.[4]
در نهج البلاغه آمده است: پند و عبرت گيريد به آن چه خداوند با ابليس رفتار كرد. در آن هنگام اعمال و عبادت طولاني ... به خاطر ساعتي تكبر ورزيدن بر باد داد.[5]
امام صادق ـ عليه السّلام ـ مي فرمايد: ريشه هاي كفر و عصيان سه چيز است: حرص و تكبر و حسد.
اما حرص، سبب شد كه آدم از درخت ممنوع بخورد و اما تكبر سبب شد كه ابليس از فرمان خدا سرپيچي كند، و اما حسد سبب شد كه يكي از فرزندان آدم ديگري را به قتل برساند.[6]
در نتيجه مي توان گفت: ابليس به سبب مقايسه نادرست خلقت خود (كه از آتش بود) و حضرت آدم ـ عليه السّلام ـ (كه از خاك بود)، متكبر و مغرور شد و در پي جبران اشتباه و توبه برنيامد و تقاضاي زنده بودن و گمراه ساختن صالحان نموده است.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. تفسير نمونه، مكارم شيرازي، ج6، ص97.
2. تفسير الميزان، علامه طباطبايي، ج8، ص28.
3. مجمع البيان، طبرسي، ج4و3، ص 617.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . اعراف/11.
[2] . ابليس در صف فرشتگان و يكي از مقرب درگاه الهي بود و جزء و جنس فرشته نبود. چون خلقت فرشته از نور است ولي خلقت ابليس از آتش و از جنس جن است.
[3] . سجده پرستش مخصوص خداوند است و در اينجا سجدة‌ فرشتگان، به معني خضوع و تواضع است.
[4] . ر.ك؛ مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، ج6، ص97ـ113؛ طباطبايي. محمد حسين، تفسير الميزان، قم، بنياد علمي و فكري علامه، ذيل آيه 11 الي 16 سوره اعراف.
[5] . نهج البلاغه، خطبه 192.
[6] . كليني، محمد بن يعقوب، اصول كافي، تهران، دارالكتب الاسلاميه، ج2، ص219، باب اصول كفر.

مقدمه: با نگاهي، به آيات مربوط به سجدة فرشتگان بر حضرت آدم- عليه السلام- و استثناء ابليس از خمع فرشتگان اين تصور به وجود مي‌آيد كه ابليس از فرشتگان بوده است از سوي ديگر عصيان و سركشي ابليس اين اشكال را به وجود مي‌آورد كه چگونه ممكن است از يك فرشته گناهان كبيره سربزند؟! با توجّه به ايات و روايات موضوع مورد بررسي قرار مي گيرد.
آيا ابليس از فرشتگان بوده است؟ به دلايل زير مي‌توان گفت ابليس از جنس فرشتگان نبود، بلكه از طايفة جن بوده است:
1ـ ابليس داراي اولاد و ذريه است و فرشتگان فرزند ندارند.[1]
2ـ فرشتگان معصومند، چنان‌كه در قرآن نيز تصريح شده است.[2] در حالي كه ابليس چنين نيست لذا لازم است از جنس فرشتگان باشد.
3ـ ابليس از آتش آفريده شده است.[3] اما فرشتگان از نور آفريده شده‌اند چنان‌كه در روايتي از رسول اكرم- صلي الله عليه و سلم- به اين مطلب اشاره شده است.
4ـ فرشتگان رسولان الهي‌اند،[4] و رسولان الهي معصوم از خطا هستند و چون ابليس چنين نبود پس از فرشتگان نيست.
5ـ ابليس از جن بود، در قرآن به اين موضوع تصريح شده است.[5]
دلايل كساني كه به فرشته بودن ابليس معتقدند:
1ـ خداوند در آيه «فسجدوا الا ابليس ...» [6] ابليس را از فرشتگان استثنا نموده است و همين استثنا دليل بر اين است كه ابليس از فرشتگان است، زيرا استثنا ظهور در اتصال دارد نه انقطاع و انفصال.
2ـ اگر ابليس از فرشتگان نبود امر خدا در آيه «اسجدوا لآدم» شامل او نمي‌شد و اگر مشمول اين امر نمي‌گشت غير ممكن بود كه خودداري او از فرمان سجده سركشي و عصيان به حساب آيد و همين دليل بر اين است كه ابليس از جنس ملائكه بوده است.
در پاسخ به دليل اول بايد گفت: در آيه قرينه وجود دارد كه استثنا منقطع است نه متصل، بنابراين لازمه استثنا اين نيست كه ابليس از جنس ملائكه باشد چنان‌كه در آيه تصريح شده كه ابليس از جنيان است.
از دليل دوم پاسخ داده شده كه: ابليس در اين امر از باب غلبه داخل بود زيرا او با ملائكه همنشيني داشت و ظاهر امر شامل او نيز شده است اما اين دليل نمي‌شود كه او از جنس ملائكه باشد همان‌طور كه منافقان در خطاب «يا ايها الذين امنوا» داخلند با‌ آن كه ايمان ندارند.[7]
از مجموع آن‌چه گفته شد، و هم چنين با توجه به ساختمان جوهره فرشتگان، به خوبي گواهي مي‌دهد كه ابليس هرگز فرشته نبوده ولي از آن جا كه در صف آن‌ها قرار داشت و آن‌قدر خدا را پرستش كرده بود كه به مقام فرشتگان مقرب خدا تكيه زده بود، مشمول خطاب آن‌ها در مسأله سجده بر آدم شد و سرپيچي او، به صورت يك استثنا در آيات قرآن بيان گرديده است.[8]
6ـ رواياتي از پيامبر اكرم - صلي الله عليه و سلم- و امامان معصوم سلام الله عليهم به ما رسيده كه صداقت بر جن بودن ابليس دارد. از جمله در كتاب عيون الاخبار از امام علي‌ بن موسي الرضا- عليه السلام- مي‌خوانيم: فرشتگان همگي معصومند و محفوظ از كفر و زشتي‌ها به لطف پروردگار راوي حديث مي‌گويد به امام عرض كردم: مگر ابليس فرشته نبود؟ فرمود: نه او از جن بود؛ آيا سخن خدا را نشنيده‌ايد كه مي‌فرمايد: «و اذ قلنا للملائكة اسجدوا لآدم فسجدوا الا ابليس كان من الجن».(كهف/50) [9]
در حديث ديگري از امام صادق- عليه السلام- نقل شده است كه آن حضرت در پاسخ يكي از يارانش كه درباره ابليس سؤال كرد فرمود: او از جن بود ولي همراه فرشتگان بود. آن‌چنان كه آن‌ها فكر مي‌كردند از جنس آنان است به خاطر عبادت و قربش نسبت پروردگار ولي خدا مي‌دانست از آن‌ها نيست هنگامي كه فرمان سجود صادر شد آن‌چه مي‌دانيم تحقق يافت پرده‌ها كنار رفت و ماهيت ابليس آشكار گرديد.[10]
مكلف بودن ملائكه:
از آيه 6 سوره تحريم استنباط مي‌شود كه ملائكه محض اطاعتند و در آن‌ها معصيت وجود ندارد و اطلاق در آيه شامل دنيا و آخرت مي‌شود. پس آنان نه در دنيا عصيان دارند و نه در آخرت و تكليف فرشتگان از سنخ تكليف در اجتماع بشري نيست، زيرا تكليف آن است كه تكليف كننده اراده خود را متعلق به فصل مكلف مي‌كند و اين تعليق امري است اعتباري كه به دنبال آن پاي ثواب و عقاب به ميان مي‌آيد كه در صورت اطاعت متعلق به پاداش و در صورت عصيان سزاوار كيفر مي‌گردد زيرا انسان موجودي مختار آفريده شده است اما در غير ظرف اجتماع، مثلاً در ميان ملائكه كه زندگي آن‌ها اجتماعي نيست و اعتبار در آن راه ندارد و مختار به معصيت نيستند و فرض طاعت و معصيت در مورد آن‌ها مصداق پيدا نمي‌كند. آري فرشتگان نيز از آفريده‌هاي نوراني الهي هستند كه اراده نمي‌كنند مگر آن‌چه را كه خدا اراده كرده باشد.«بل عباد مكرمون لا يسبقونه بالقول و هم بامره يعملون».[11] به همين دليل در عالم فرشتگان جزا و پاداشي نيست و در حقيقت مكلف به تكاليف تكويني‌اند نه تشريعي كه مكلف بودن آنان نيز به دليل اختلاف درجات آن‌ها گوناگون است. چنان‌چه مي‌فرمايد: «و ما منا الا له مقام معلوم».[12]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ علامه سيد حسن الطباطبايي، الميزان في تفسير القرآن، بيروت، موسسه الاعلي للمطبوعات، ج 7، 1403 هـ ق.
2ـ ابي علي الفضل بن الحسن الطبرسي، مجمع البيان في تفسير القرآن، بيروت دارالمعرفه، ط 2، 1408 هـ ق.
3ـ آيت الله ناصر مكارم شيرازي و همكاران، تفسير نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، ج 28، 1371، ج 1، ص 170، 206.
--------------------------------------------------------------------------------
[1]. كهف/50.
[2]. تحريم/6.
[3]. اعراف/12.
[4]. فاطر/1.
[5]. كهف/50.
[6]. فاطر/1.
[7]. رجايي تهراني، علي‌رضا، جن و شيطان، قم، نبوغ، 1375، ج 1، ص 29، 31، و رجايي تهران، علي‌رضا، فرشتگان، قم، دفتر تبليغات اسلامي، 1376،
ج 1، ص 39، 41.
[8]. مكارم شيرازي، ناصر و همكاران، تفسير نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، چاپ دوم، 1361، ج12، ص466.
[9]. تفسير نور الثقلين، ج 3، ص 267.
[10]. همان.
[11]. انبياء/26، 27.
[12]. صافات/164، طباطبايي، سيد محمد حسين، الميزان، ج 19، ص 334، نقل از اكبر دهقان، هزار و يك نكته از قرآن كريم، تهران، مركز فرهنگي درس‌هايي از قرآن، ص 543، 544.

مفهوم جن:
كلمه‌ي «جن» در اصل به معني چيزي است كه از حسّ انسان پوشيده باشد. به عنوان مثال گفته مي شود: «جنه الليل» يا «فلما جنّ عليه الليل» يعني هنگامي كه پرده‌ي سياهي شب، او را پوشاند. به همين جهت «مجنون» به كسي كه عقلش پوشيده و «جنين» به طفلي كه در رحم مادر پوشانده شده و «جنّت» به باغي كه زمينش را درختان پوشانده‌اند، و «جنان» به قلب كه در درون سينه پوشانده شده و «جنه» به معني سپر كه انسان را از ضربات دشمن مي‌پوشاند آمده است.[1]
از آيات قرآن استفاده مي‌شود، «جن» يك نوع موجود عاقلي است كه از حس انسان پوشيده شده، و آفرينش آن در اصل از آتش يا شعله‌هاي صاف آتش است، و ابليس نيز از همين گروه است. در اين بخش به اوصاف جن از نظر قرآن پرداخته مي شود:
ويژگي‌هاي جن از ديدگاه قرآن:
1 ـ جن موجودي است كه از شعله‌هاي آتش آفريده شده، برخلاف انسان كه از خاك آفريده شده است.[2]
2 ـ داراي عقل، علم، درك و تشخيص حق از باطل و قدرت منطق و استدلال است.[3]
3 ـ داراي تكليف و مسئوليت است.[4]
4 ـ طايفه‌ي جن نيز مرد و زن دارند.[5]
5 ـ گروهي از آن‌ها مؤمن صالح و گروهي كافرند.[6]
6 ـ داراي حشر و نشر و معادند.[7]
7 ـ آن‌ها در آسمان‌ها بوده و خبرگيري و استراق سمع داشتند و بعداً ممنوع شدند.[8]
8 ـ در ميان آن‌ها افرادي يافت مي‌شوند كه از قدرت زيادي برخوردارند، همان‌گونه كه در ميان انسان‌ها نيز چنين است:
مثلاً يكي از آن‌ها به سليمان گفت: «من تخت ملكه سبا را پيش از آن‌كه از جاي برخيزي از سرزمين او به اين‌جا مي آورم»![9]
9 ـ آن‌ها قدرت بر انجام بعضي كارهاي مورد نياز انسان دارند: «گروهي از جن پيش روي سليمان به اذن پروردگار كار مي‌كردند، و براي او معبدها، تمثال‌ها و ظروف بزرگِ غذا تهيه مي‌كردند.»[10]
10 ـ خلقت آن‌ها در روي زمين قبل از خلقت انسان‌ها بوده است.[11]
از يك سو قرآن شريف، خبر از وجود بنابر اين، جن داده است، و از سوي ديگر هيچ دليل عقلي بر نفي آن وجود ندارد. پس بايد آن را پذيرفت .
اين نكته نيز قابل توجه است كه گاهي جن بر يك مفهوم وسيع‌تر اطلاق مي‌شود كه انواع موجودات ناپيدا را شامل مي‌گردد، اعم از آن‌هايي كه داراي عقل و درك باشند يا آن هايي که داراي عقل و درك، حتي گروهي از حيواناتي كه با چشم ديده مي‌شوند ولي در لانه‌ها پنهانند، نباشند؛ تحت اين معنا وسيع قرار مي گيرند.
شاهد اين سخن روايتي است كه از پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ نقل شده است كه فرمود: «خداوند جن را پنج صنف آفريده است: صنفي مانند باد در هوا (ناپيدا هستند) و صنفي به صورت مارها، و صنفي به صورت به صورت عقرب‌ها، و صنفي حشرات زمينند و صنفي از آن‌ها مانند انسانند كه بر آن‌ها حساب و عقاب است.[12]»
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ شهيد دستغيب، بهشت جاويدان، (شيراز: كانون تربيت شيراز، 1365، ش)، ص 122، 119.
2ـ علاّمه طباطبايي، شرح معظلات قرآني در الميزان (تهران: نور فاطمه (س)، 1362 ش)، ص 213، 209.
3ـ بهاء الدين خرمشاهي، قرآن پژوهي، هفتاد بحث و تحقيق قرآني، (تهران: مركز نشر فرهنگي شرق، 1372، ش)، ص 601،‌590.
--------------------------------------------------------------------------------
[1]. مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، بي‌تا، ج 11، ص 79.
[2]. الرحمن/ 15.
[3]. آيات مختلف سوره‌ي جن.
[4]. آيات سوره‌ي جن و الرحمن.
[5]. جن/ 6.
[6]. جن/ 11.
[7]. جن/ 15.
[8]. جن/ 9.
[9]. نمل/ 39.
[10]. سبا/ 12 ـ 13.
[11]. حجر/ 27.
[12]. سفينه البحار، ج1، ص 186، (ماده جن)؛ و مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، قم، دارالكتب الاسلاميه، چاپ نهم، 1370، ج 25، ص 154 ـ 157.

«جن» در عرف قرآن موجودي باشعور و با اراده است كه به اقتضاي طبيعتش از حواس بشر پوشيده است و مانند انسان، مكلّف و مبعوث در آخرت و مطيع و عاصي و مؤمن و مشرك و... مي باشد. چنان كه خداوند متعال از قول گروهي از جنيان مي‌فرمايد: «و انّا منّا المسلمون و منّا القاسطون فمن اسلم فاولئك تحرّوا رشداً»؛[1] «و از ميان ما برخي فرمانبردار و برخي از ما منحرفند: پس كساني كه به فرمانند، اينان در جستجوي راه درستند.» «جن»، در شرايط عادي از ديد انسان، پنهان است. در عين حال كه موجودي مادّي است؛ ما هيچ دليلي نداريم كه همة موجودات زنده و مادي ديده شوند. بسياري از موجودات مادي وجود دارند كه آنها را با چشم عادي نمي‌توان ديد. دانشمندان علوم طبيعي مي‌گويند: موجوداتي كه انسان با حواس خود مي‌تواند درك كند، در برابر موجوداتي كه با حواس او قابل درك نيستند ناچيز است. چشم ما، رنگ‌هاي محدودي را مي‌بيند، گوش‌ها امواج صوتي محدودي را مي‌شنود. رنگ‌ها و صداهايي كه با چشم و گوش ما قابل درك نيستند، بسيار بيشتر از موارد قابل درك هستند و وقتي چنين است، ديگر تعجبي ندارد كه موجودات مادي و زنده‌اي در اين عالم وجود داشته باشند و با حواس ما قابل درك نباشند.[2]
«جن‌ها» گاهي در قالب تمثّل قابل رؤيتند، چنان كه در داستان حضرت سليمان -علي نبينا و آله و عليه السلام- آمده كه تعدادي از آنها براي حضرت كار مي‌كردند[3] و يا در روايت آمده كه «سعد اسكاف» جن‌ها را به صورت مرداني زاهد ديد و امام باقر-عليه السلام- فرمودند: «آنها جن‌ها هستند.»[4]
«جن‌ها»، بنابر تصريح قرآن كريم، از جنس آتش خلق شده‌اند: «والجان خلقنه من قبل من نار السموم»؛[5] و جنيان را پيش‌تر از آتش گدازنده آفريديم.» آنها نيز مانند انسان داراي نر و ماده، ازدواج و تولد و تكاثر دارند.[6] خداوند متعال در آية ««29»، سورة فصلت، به حالت كفار در دوزخ اشاره كرده و مي‌فرمايد: «كافران مي‌گويند: پروردگارا آنهايي را كه از جن و انس ما را گمراه كردند به ما نشان ده تا آنها را زير پاي خود بگذاريم، لگدمالشان كنيم تا از پست‌ترين مردم باشند.»
منظور از جن و انس در آية مذكور، گروه شياطين جني و انسي هستند كه بر ضد انسان وسوسه‌گري مي‌كنند از حضرت علي- عليه السلام- نقل شده كه: مراد از اين گمراه كنندگان، هر فردي از جن و انس است كه راه و روش كفر و گمراهي را ايجاد كرده‌اند و منظور از «الذين» جنس جن و انس است.»[7]
شهيد مطهري (ره) دربارة گمراهي جن و شياطين مي‌گويد: «قلمروي شيطان «تشريع» است نه «تكوين»، يعني قلمروي شيطان فعاليت‌هاي تشريعي و تكليفي بشر است، قلمروي شيطان در وجود بشر نيز محدود به نفوذ در انديشه او و نه تن و بدن او است، و نفوذ در انديشه بشر نيز منحصر به حد وسوسه كردن و خيال يك امر باطلي را در نظر او جلوه دادن است.
قرآن كريم، اين معاني را با تعبيرهاي «تزيين»، «تسويل»، «وسوسه» و... بيان مي‌كند، ولي شيطان تسلط تكويني برانسان ندارد و در مقام تشريع نيز تا خود انسان دست ارادت به شيطان ندهد، قدرت تسلط بر او را ندارد. خداوند مي‌فرمايد: «همانا شيطان بر مردمي كه ايمان دارند و به پروردگار خويش اعتماد و اتكا مي‌كنند تسلطي ندارد، و تسلط او منحصر به اشخاصي است كه خودشان ولايت و سرپرستي شيطان را پذيرفته و مي‌پذيرند».[8]
بنابراين، ارتباط انسان با شيطان، به تعبير خود شيطان[9] به صرف دعوت و استجابت مي‌باشد. و انسان داراي اختيار است و مي‌تواند دعوت شيطان را قبول نكند. منظور از عدم تسلط شيطان در مقام تكوين اين است كه شيطان و جن‌ها نه خالق مستقل بخشي از موجودات و قطبي در برابر خداوند است و نه در نظام طولي جهان مانند فرشتگان نقشي از تدبير و اراده كائنات به او سپرده شده است.[10] پس جنّيان، گرچه با حواس ظاهري قابل درك و رؤيت نيستند، ولي آنها موجوداتي مادي بوده و برخي از آن‌ها وسوسه‌گر بوده و بر ضد انسان شيطنت مي‌كنند، چنان كه خداوند متعال دربارة جن‌هاي شيطان و وسوسه‌گر مي‌فرمايد: «اين چنين در برابر هر پيامبري دشمني از شياطين انس و جن قرار داديم...»[11]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. ناصر مكارم شيرازي وديگران، تفسير نمونه، (تهران، دارالكتب الاسلاميه)، ج 20، ص 267، 25، ص 100 ـ 157.
2. عليرضا رجالي تهراني، جن و شيطان، (قم، انتشارات نبوغ).
3. ناصر مكارم شيرازي، يكصدوهشتاد پرسش و پاسخ، (قم، دفتر نشر برگزيده)، ص 552.
4. زين العابدين دست داده، جن و شيطان در ادبيات و اديان، (جهرم، نشر مجمع فرهنگي ـ هنري شهيد عبدالرضا مصلي نژاد).
5. سيد محمد حسين طباطبايي، الميزان في تفسير القرآن، (بيروت، مؤسسه اعلمي)، ج 20، ص 39، ذيل آيات 1 ـ 7)، سورة جن.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . جن/14.
[2] . ر. ك: مكارم شيرازي، ناصر و ديگران، تفسير نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، ج 25، ص 156.
[3] . ر. ك: نمل/17.
[4] . كليني، محمد بن يعقوب، اصول الكافي، بيروت، دارالتعارف، ج 1، ص 459.
[5] . حجر/27.
[6] . جن/6.
[7] . ر. ك: طبرسي، مجمع البيان في تفسير القرآن، بيروت، دار احياء التراث العربي، ج 5، ص 11.
[8] . نحل/99 و 100.
[9] . ابراهيم/22.
[10] . ر. ك: مطهري، مرتضي، عدل الهي، قم، انتشارات صدرا، 1368، ص 71 ـ 74.
[11] . انعام/112.

نام ميكائيل در قرآن تنها در يك سوره و به صورت «ميكال» آمده است.
مي فرمايد: «مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَ مَلائِكَتِهِ وَ رُسُلِهِ وَ جِبْرِيلَ وَ مِيكالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكافِرِينَ»[1]
كسي كه دشمن خدا و فرشتگان و فرستادگان او و جبرئيل و ميكائيل (ميكال) باشد (كافر است و) خداوند دشمن كافران است.
راجع به جايگاه ميكائيل در قرآن فقط همين آيه وجود دارد و دربارة آن شأن نزول هايي گفته اند.
هنگامي كه پيامبر اكرم ـ‌ صلّي الله عليه و آله ـ به مدينه آمدند، روزي عبدالله بن صوريا (يكي از علماي يهود) با جمعي از يهود فدك، نزد پيامبر اكرم ـ‌ صلّي الله عليه و آله ـ آمدند و از آن حضرت سوالات گونه گوني به عمل آوردند. نشانه هايي را كه گواه نبوت و رسالت او بود، جستجو نمودند. از جمله گفتند: اي محمّد ـ‌ صلّي الله عليه و آله ـ خواب تو چگونه است؟ زيرا به ما اطلاعاتي دربارة خواب پيامبر موعود داده شده است. فرمود: تنام عيناي و قلبي يقظان! «چشم من به خواب مي رود اما قلبم بيدار است».
گفتند راست گفتي اي محمّد! پس از سؤالات متعدد ديگر، ابن صوريا گفت: يك سؤال باقي مانده كه اگر آن را صحيح جواب دهي به تو ايمان مي آوريم و از تو پيروي خواهيم كرد.
نام آن فرشته اي كه بر تو نازل مي شود چيست؟ فرمود: جبرئيل است. «ابن صوريا» گفت؛ او دشمن ما است، دستورهاي مشكل دربارة جهاد و جنگ مي آورد، اما ميكائيل هميشه دستورهاي ساده و راحت آورده، اگر فرشته وحي تو ميكائيل بود به تو ايمان مي آورديم![2]
كلمه ميکال از عبري وارد زبان عربي شده است و فرشتة مقربي است كه يهود و مسيحيان وي را ميشل مي نامند.[3]
در منابع يهود، مدركي كه بر کيفيت برخورد جبرئيل با يهود دلالت كند، در دست نيست ولي نسبت به ميكائيل مطالبي كه مؤيد قصة مذكور باشد وجود دارد. در كتاب دانيال، ميكائيل امير بزرگ و حامي قوم اسرائيل، معرفي شده و در عهد جديد ميكائيل خداوند اسرائيل است.
به موجب لاويتا، ميكائيل اولين كسي است كه شيطان را به تعظيم و ستايش آدم واداشت. قرآن مجيد با اين كه در موارد زيادي از ابليس سخن مي گويد، به اين بخش مندرج در لاويتا، اشاره نكرده است.[4]
بنابر احاديث اسلامي، جبرئيل و ميكائيل، اولين فرشتگاني هستند كه به آدم سجده كردند و برخلاف ايشان ابليس از تعظيم و سجده خودداري نموده است.[5]
هم چنين، در فرهنگ اسلامي اثري از ميكائيل كه منطبق مقام وي نزد يهود باشد، وجود ندارد. در كتب يهود، مثلاً در كتاب اخنوخ، وي واسطة ميان خدا و انسان و حامي بهترين افراد انسان شناخته شده است.[6]
شبستري در اعلام القرآن مي نويسد: نزل مع جمع من الملائكة علي رسول الله ـ‌ صلّي الله عليه و آله ـ قبل ليله المعراج و شَرحَوا صَدْرَهُ و كان مِن الملائكة الذين نصروا النبي ـ‌ صلّي الله عليه و آله ـ والمسلمين في واقعة بدر.[7]
ميكائيل از جمله فرشتگاني است كه سينة پيغمبر را پيش از ليلة معراج، منشرح ساختند و هم چنين يكي از فرشتگاني است كه در جنگ بدر به ياري مسلمين شتافتند. ميكائيل فرشتة ملكي، از جانب باري تعالي براي ارزاق خلائق بود و در امور مهميّه با جبرئيل ـ عليه السّلام ـ همراهي مي كرد.
يونانيان قديم معتقد بودند كه وي (ميكال) حافظ درياي كل جهان است.
حاصل اين كه: از اين فرشتة مقرب، تنها در يك سوره و در يك آيه قرآن سخن به ميان آمده و آن مقام و منزلتي كه در عهد قديم در ميان يهوديان و مسيحيان وجود داشت ارائه شد. و در نزد مسلمين نيز يكي از چهار فرشتة مقربي است كه داراي شأن و جايگاه ويژه اي دارد كه در بالا ذكر شد و خلقت او از نور محض است.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. اعلام القرآن، عبدالحسين شبستري.
2. اعلام القرآن، دكتر محمد خزائلي.
3. دانشنامة قرآن و قرآن پژوهي، بهاء‌الدين خرمشاهي، جلد دوم.
4. تفسير مجمع البيان، علامه طبرسي، جلد اول.
5. تفسير نمونه، استاد مكارم شيرازي، جلد اول.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . بقره/ 98.
[2] . فضل بن حسن طبرسي، تفسير مجمع البيان، ترجمه ‌دكتر محمد مفتح، تهران، انتشارات فراهاني، 1360 ش، ج1، ص 274.
[3] . خزائلي، محمّد، اعلام قرآن، تهران، مؤسسة انتشارات اميركبير، 1371 ش، ص 628 و 629.
[4] . همان.
[5] . همان.
[6] . همان، ص 629.
[7] . شبستري، عبدالحسين، اعلام القرآن، قم، انتشارات دفتر تبليغات اسلامي حوزة علميه، 1379 ش، ص 958.

از امام باقر ـ عليه السلام ـ نقل شده: قسم به خدا در آسمان 70 صفت از ملائكه وجود دارد كه اگر تمام اهل زمين بخواهند تنها يك صفت از آنها را بشمارند، قادر بر شمردن آنها نيستند.[1]
در قرآن و روايات بعضي از نامها و يا اوصاف ملائكه بدون ذكر نام آورده شده است به طوري كه در قرآن فقط از دو ملك اسم برده شده و از بعضي ديگر با صفت ياد شده است.
جبرئيل ـ عليه السلام ـ به عنوان حامل وحي و پيام الهي بر انبياء ـ عليهم السلام ـ[2] و حضرت ميكائيل[3] گفته شده ايشان به روزي ها و حكم و معرفت نفوس مأمور هستند.[4] اين دو به عنوان اسم آن دو ملك در قرآن به شمار مي آيد و ديگر از ملائكه نامي در قرآن نيامده و فقط با صفات آنها ياد شده اند.[5]
مانند: كرام الكاتبين، رقيب و عتيد، سفرة الكرام البررة كه صفات ملائكه نويسندگان اعمال و... هستند.[6]
ملك الموت،[7] كه صفت ملائكه مسئول ميراندن مي باشد. «حَفَظَة»[8] صفت ملائكه انسانها است. اينها به عنوان نام و يا صفات بعضي از ملائكه بود كه در قرآن آمده است اما در احاديث نيز از ملائكة ديگر نام برده شده است؛ مانند:
اسرافيل و كرّوبين «كه نام دو ملك مي باشد كه با همكاري جبرئيل و ميكائيل براي عذاب قوم لوط نازل شدند»[9] و بعضي از ملائكه به عنوان مأموران انواع بادها شمارش شده اند. از آن جمله از امام صادق ـ عليه السلام ـ نقل شده كه الشّمال، الجنوب، الصّبا و الدبور، موكلان باد هستند.[10]
و «راحيل» به عنوان يكي از خادمان بهشت شمرده شده است.[11]
«اسماعيل» نيز به عنوان يكي از ملائكه در احاديث ما آمده است.[12]
در صحيفة سجاديه امام سجاد ـ عليه السلام ـ در سومين دعا راجع به ملائكه توصيفاتي دارند كه در ضمن، بعض اصناف ملائكه و اسماء بعضي از آنها را نيز ذكر فرموده اند.
ايشان حضرت اسرافيل را ملكي كه در صور مي دمد تا مردگان را زنده كند، معرفي كرده اند. و «روح» را نيز از ملائكه اي كه بر بعضي فرشتگان گمارده شده شمرده اند. و از جمله اوصاف ديگري كه براي فرشتگان و انواع آن ها ذكر شده عبارتند از: فرشتگان ساكن آسمانها، امين بر رسالات الهي، فرشتگاني كه همواره در فعاليت و كار و كوشش هستند. روحانيين، فرشتگان اهل قرب و منزلت، ملائك خازن باران، حركت دهندگان ابر، ملكي كه از فرياد او غرّش رعد به وجود مي آيد، فرشتگان بدرقه كنندة دانه هاي برف و تگرگ، ملائكه اي كه همواره قطرات باران فرود مي آيند، موكلان باد، موكلان كوهها و نگهدارندة آنها، ملائكه اي كه وزن آبها و اندازة بارانهاي سيل آسا و رگبارهاي متراكم را مي دانند، موكلان گرفتاري و گشايش كارهاي مردم، رومان فرشته اي كه مردگان را در قبر آزمايش مي كند، نكير و منكر سؤال كنندگان در قبر، فرشتگان خازنان جهنم و بهشت، خدمتگزاران بهشت.[13]
آن چه به عنوان نتيجه قابل بيان است، اين است که:
1. عدد فرشتگان، از شماره خارج است. بنابراين اسماء و صفات همه فرشتگان در قرآن و روايات بيان نشده است. فقط اسماء و صفات بعضي از آنها در قرآن و روايات وارد شده است.
2. براي هر كاري خدا، فرشته اي را مسئول قرار داده است.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. ترجمه ميزان الحكمة، محمدي ري شهري، مترجم: حميدرضا شيخي، دارالحديث، ج 12.
2. ترجمه تفسير الميزان، علامه طباطبايي، مترجم، سيدمحمدباقر موسوي، دفتر انتشارات اسلامي، ج 17، ص 16 الي 14.
3. بحارالانوار، علامه مجلسي ـ رحمة الله عليه ـ ، مؤسسة الوفاء، بيروت ـ لبنان، ج 56، باب 23، حقيقة الملائكة.
4. شروح نهج البلاغة، شرح خطبه 1 و 180.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . ر.ك: كليني، محمد بن يعقوب، كافي، تحقيق: علي اكبر غفاري، دارالكتب الاسلامية، چاپ ششم، 1375 ش، ج 1، ص 437، ح 5.
[2] . بقره/ 97.
[3] . بقره/ 98.
[4] . ر.ك: قرشي، سيدعلي اكبر، قاموس قرآن، دارالكتب الاسلامية، چاپ يازدهم، 1372 ش، مجلد سوم، ص 268 به نقل از رياض السالكين.
[5] . ر.ك: طباطبايي، سيد محمد حسين، تفسير الميزان، مترجم سيد محمد باقر موسوي، دفتر انتشارات اسلامي، چاپ يازدهم، 1378، ج 17، ص 12.
[6] . ق/ 17 و 18، انفطار/ 10 و 12، عبس/ 11 ـ 16.
[7] . سجده/ 11.
[8] . انعام/ 61.
[9] . ترجمه تفسير الميزان، همان، ج 10، ص 489.
[10] . كافي، ج 8، ص 91، ح 63.
[11] . مجلسي، محمد باقر، بحارالانوار، مؤسسه الوفاء، بيروت،1404 هـ ق، ج 101، ص 87، باب 1.
[12] . ر.ك: بحارالانوار، ج 56، ص 171، ح 2.
[13] . ر.ك: صحيفه سجاديه، مترجم: حسين انصاريان، انتشارات پيام آزادي، چاپ دوازدهم، 1382، دعاي سوم، درود بر ملائكه، ص 43 ـ 48.

قبل از پرداختن به پاسخ، بايد توجه داشت كه سؤال ها مربوط به عالم ماده نمي باشد بلكه مربوط به موجوداتي (فرشتگان) مي باشد كه در عالم ماوراي ماده (غيب) قرار دارند؛ بنابراين، بايد از كساني پاسخ را شنيد كه از غيب و ماوراي ماده خبر دارند؛ به همين دليل، پاسخ هايي را كه ارائه مي شود مستند به كلام خدا ـ يعني قرآن و روايات و احاديث ائمه ي معصومين-عليهم السلام- مي باشد كه البته اين جواب ها را عقل نيز تاييد مي كند.
فرشتگان نگهبان انسان
دو فرشته اي كه خداوند مراقب انسان قرارداده، هميشه همراه انسان هستند و لحظه اي از او جدا نمي شوند؛ مگر پس از مرگ. كارهاي خداوند بر اساس اسباب و مسببات انجام مي گيرد. دو فرشته نيز اسباب الهي هستند.
1 ـ شواهد قرآني براي اين مسئله
الف) آيه ي شريفه ي (اذ يتلقي المتلقيان عن اليمين و عن الشمال قعيد)[1] «آن گاه كه آن دو فرشته از جانب راست و چپ نشسته او را فرا مي گيرند». از اين آيه به دست مي آيد كه آن ها همراه انسان هستند و همراه انسان بودن، كنايه از اين است كه هميشه مواظب و مراقب اعمال او هستند، و به هر جا رود و در هر حالتي قرار گيرد، او را زير نظر مي گيرند، و اعمال و حركات و سخنان او را شبانه روز ضبط مي كنند و اگر همراه او نبودند، جهت راست و چپ براي آن ها تعيين نمي كرد.
ب) از كلمه ي «قعيد» در آيه، چنين استفاده مي شود كه فرشتگان، هميشه همراه انسان هستند و مراقب اويند؛ زيرا قعيد در لغت به معناي نشستن مي باشد و اين معنا در مورد سوال، همان همراهي و مراقبت است؛ چون همان گونه كه بيان شد، فرشتگان موجودات غير مرئي و مجرد هستند و اين موجودات حالاتي كه موجودات مادي به خود مي گيرند دارا نمي باشند؛ پس «قعيد» در اين آيه در معناي اصلي خودش به كار نرفته است؛ بلكه به مفهوم ملازم و مراقب و نگهبان است؛ يعني اين دو فرشته پيوسته همراه انسان هستند و كارها و سخنان او را ثبت و ضبط مي نمايند.
2 ـ شواهد روايي
روايات در اين رابطه، خود چند دسته مي باشند: الف) دسته اي از روايات، جايگاهي در بدن انسان، براي فرشتگان معين كرده اند و اين روايات، با توجه به مجرد بودن فرشتگان، نياز به تفسير و تأويل دارند و به طور كلي بيان گر اين نكته هستند كه فرشتگان همراه و مراقب انسان هستند؛ از جمله ي اين روايات، رواياتي است كه مي فرمايند: جاي فرشتگان بر شانه هاي راست و چپ است. و از اين قبيل روايات كه از آن ها استفاده مي شود اين دو فرشته همراه انسان هستند و از او جدا نمي شوند.[2] ب) هم چنين از دسته اي ديگر از روايات نيز استفاده مي شود كه فرشتگان همراه انسان هستند تا پس از مرگ. به عنوان نمونه دو روايت را متذكر مي شويم:
1 ـ از معصومين-عليهم السلام- نقل شده است كه فرمودند: هنگامي كه انسان مؤمن از دنيا مي رود، آن دو فرشته مي گويند: پروردگارا بنده ات را قبض روح كردي مأموريت ما كجا است؟ جواب مي آيد كه آسمانِ من پُر است از فرشتگاني كه پيوسته مرا عبادت مي كنند و زمين من نيز پر است از مخلوقاتي كه مطيع من هستند. شما به سوي قبر بنده ام برويد و در آن جا ذكر بگوييد تا روز قيامت و آن را در دفتر حسنات بنده ام بنويسيد.[3]
2 ـ معصوم-عليهم السلام- ديگر مي فرمايد: هنگامي كه مؤمن مي خواهد نماز صبح بخواند، دو فرشته نزد او حاضر مي شوند؛ اين فرشته ها حاضر شدند، فرشتگاني كه مأمور شبانه ي او بوده اند، بالا مي روند و هنگامي كه خورشيد غروب كرد، آن دو فرشته حاضر مي شوند و دو فرشته اي كه مأمور در روز بودند، بالا مي روند و اين ها هميشه جاي خود را با يك ديگر عوض مي كنند تا هنگام مرگ مؤمن فرا برسد. در اين هنگام به او مي گويند: خداوند از طرف ما به تو پاداش خير عطا كند! چه قدر ما شاد شديم كه كارهاي نيك و سخنان خوب و جلسات خيري كه در آن ها شركت كردي و ما را همراه خود بردي! پس ما امروز آن طوري هستيم كه تو دوست داري و نزد پروردگار، تو را شفاعت مي كنيم.[4]
در پاسخ به اين سؤال كه اگر خداوند شاهد اعمال است، پس دو فرشته را براي چه قرار داده؟ در پاسخ مي گوييم كه خداوند، خود ناظر و شاهد اعمال انسان ها است ونيازي به فرشتگان ندارد؛ زيرا او به انسان از فرشتگان[5] آگاه تر است. حتي چيزهايي را كه براي فرشتگان مخفي است، از آن ها آگاه است و از او مخفي نيستند؛ اما حكمت او اقتضا كرده است تا دو فرشته را براي هر انساني قرار دهد تا اعمال او را ثبت و ضبط كنند و از آن ها نگهداري كند و در روز قيامت اين نامه هاي اعمال را به صاحبانشان نشان دهند.[6] در واقع خداوند از اسباب كمك مي گيرد و بخش از كارهاي هستي را با اسباب و علل اداره مي كند.
و اما حكمت ها و ادله اي كه وجود دو فرشته را اقتضا كرده اند عبارت اند از:
الف) ثبت اعمال باعث ترك معصيت مي شود.
هنگامي كه انسان بداند موجوداتي مواظب اعمال و رفتار او هستند و تمام كارها و سخنان او را ثبت و ضبط مي كنند، از انجام گناه و اعمال زشت خودداري مي كند و راه استقامت و بردباري در مقابل گناهان را برمي گزيند؛ زيرا وقتي بداند هر چه انجام دهد و هر سخني بگويد، فرشتگان از هر طرف مواظب او هستند و آن ها را مي نويسند و در روز قيامت از همين دفترچه ي اعمال عليه خودش استفاده مي كنند، محدوديتي براي خود در نظر مي گيرد؛ خصوصاً وقتي بداند كه آن ها نه غفلت مي كنند و نه فراموش مي كنند و در هيچ لحظه اي او را رها نمي كنند.
ب) اتمام حجت با نوشتن اعمال
خداوند دو فرشته را مأمور نوشتن اعمال انسان كرده است تا در روز قيامت گنه كاران بفهماند كه هيچ راهي براي انكار گناه وجود ندارد؛ زيرا خداوند در اين روز، تمام راه هاي انكار گناه را بر انسان مي بندد و آيه ي 20 سوره ي فُصِّلت نيز همين معنا را مي فهماند. (حتي اذا ما جاءوها شهد عليهم سعمعهم و ابصارهم و جلودهم بما كانوا يعملون)؛ «تا چون بدان (جهنم) رسند، گوششان و ديدگانشان و پوستشان به آن چه مي كرده اند بر ضدشان گواهي دهند» و در روز قيامت هيچ چيزي نيست مگر حساب و كتاب و پاداش اعمال و خداوند در روز قيامت هيچ گنه كاري را عذاب نمي كند مگر بعد از اين كه به او ثابت كند كه گنه كار است و مستحق عذاب.
ج) فرق ميان قضاوت در دنيا و آخرت
يكي از اختلافاتي كه بين قضاوت در دنيا و قضاوت در روز قيامت وجود دارد اين است كه در دنيا، حكم قاضي اجرا خواهد شد؛ خواه محكوم قانع شده باشد و گناه خود را پذيرفته باشد يا نپذيرفته باشد؛ در هر صورت حكم را جاري مي كنند؛ اما در آخرت، پس از اين كه محكوم شد كه استحقاق عذاب و عِقاب الهي را دارد حكم جاري مي شود و به خاطر همين است كه خداوند، گواهان بسيار زيادي مي آورد كه بر گناه گنه كار گواهي دهند و از جمله ي آن گواهان، بزرگان دين و فرشتگاني كه اعمال انسان را نوشته اند مي باشند و اگر فرد، هيچ كدام از اين ها را نپذيرفت، خداوند گواهاني از اعضاي بدن آن شخص مي آورد كه بر گناه او گواهي دهند.[7]
د) ثبت اعمال، باعث شادي نيكوكاران و اندوه بدكاران
هنگامي كه انسان بداند اعمال او در جايي ثبت و ضبط شده و در روز قيامت به او داده مي شود و همه ي انسان ها آن ها را مي بينند، آن اگر اعمال صالح و خوبي در آن نوشته شده باشد، اين نوشته ها باعث شادي بيش از حد او مي شود و اين آيات بدان اشاره دارد: (فاما من اوتي كتابه بيمينه فيقول هاؤم اقرؤوا كتابيه اِني ملاق حسابيه فهو في عيشة راضيه)[8]؛ «و اما كسي كه كارنامه اش به دست راستش داده شود، گويد بياييد و كتابم را بخوانيد؛ من يقيين داشتم كه به حساب خود مي رسم؛ پس او در يك زندگي خوش است. اما اگر كتاب اعمال او خالي از عمل صالح و نيك باشد، اين كتابِ اعمال، باعث غم و عصه و حسرت بيش از اندازه ي او مي شود»؛ (و اما من اوتي كتابه شماله فيقول ياليتني لم اوت كتابيه - و لم ادر ما حسابيه - ياليتها كانت القاضيه ما اعني عني ماليه - هلك عني سلطانيه)؛[9] «و اما كسي كه كارنامه اش به دست چپش داده شود، گويد: اي كاش كتابم را دريافت نكرده بودم و از حساب خود خبردار نشده بودم!»[10]
نامه ي اعمال افراد بدكار و گنه كار در ديوان سجّين، در پَست ترينِ مراتب هستي قرار مي گيرد و موجب مي شود كه صاحب آن را لعن و نفرين كنند؛ اما نامه ي اعمال افراد صالح و با ايمان در ديوان علييّن قرار مي گيرد و فرشتگان مقرَّب، با عظمت و افتخار از آن ياد مي كنند و فضل و عظمت او را رواج مي دهند.[11] (كلا ان كتاب الفجار لفي سجين - و ما ادريك ما سجين - كتاب مرقوم.... كلا ان كتاب الابرار لفي عليين - و ما ادريك ما عليون - كتاب مرقوم - يشهده المقربون)[12]
و اما جواب پرسش سوم:
آن چه از برخي آيات و روايات استفاده مي شود، اين است كه: اين دو فرشته در روز قيامت به اعمال صاحبانشان شهادت مي دهند.
آيات: بعضي از مفسّرين آيه ي 21 سوره ي ق را كه مي فرمايد: (و جاءت كل نفس معها سائق و شهيد)؛ «هر كس مي آيد در حالي كه با او سوق دهنده و گواهي دهنده اي هست»؛ اين آيه را اين گونه تفسير كرده اند كه «سائق» فرشته ي نويسنده ي حسنات است و «شهيد» فرشته ي نويسنده سيئات و به اين ترتيب، معنا چنين مي شود كه در روز قيامت هر فردي مي آيد در حالي كه همراه او هستند نويسندگان حسنان و سيئات و آن ها شهادت مي دهند بر اعمال او.[13]
روايات: به عنوان نمونه در روايت آمده است:
از جابر بن عبدالله روايت شده است كه گفت: من از رسول خدا-صلي الله عليه وآله وسلم- شنيدم كه فرمود: هنگامي كه روز قيامت مي شود، دو فرشته ي نويسنده ي كارهاي خير و كارهاي شر، دوباره به سراغ انسان مي آيند و نامه ي اعمال او را باز كرده به گردنش مي افكنند و هم چنان با او هستند؛ يكي به عنوان سائق و ديگري به عنوان شهيد.[14]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. تفسير الميزان، علامه سيد محمد حسين طباطبايي، (قم: انتشارات جامعه مدرسين، چاپ اول)، ج 36.
2. تفسير نمونه، آيت الله مكارم شيرازي، ج 22.
3. تفسير منهج الصادقين، مولي فتح الله كاشاني، ج 9.
4. مجمع البيان، طبرسي، ج 9.
5. تفسير نورالثقلين، جمعه العروسي الحويزي، ج 5.
6. حول تفسير سوره ق، عبدالله سراج الدين،
--------------------------------------------------------------------------------
[1]. ق/17
[2]. نهج الصادقين، ج 9، ص 11
[3]. مجمع البيان، ج 9، ص 216
[4]. تفسير نورالثقلين، ج 5، ص 109
[5]. ر. ك: قمي، عباس، مفاتيح الجنان، دعاي كميل
[6]. حول تفسير سوره ي ق، ص 59
[7]. همان
[8]. الحاقه/19
[9]. الحاقه/30 ـ 26
[10]. حول تفسير سوره ق، ص 60.
[11]. همان، ص 61
[12]. مطففين/7 ـ 10 و 18 ـ 21
[13]. تفسير نمونه، ج 22، ص 258
[14]. تفسير الميزان، ج 36، ص 252.

با دقت در آياتي مانند: «و ان عليكم لحافظين، كراماً كاتبين، يعلمون ما تفعلون»؛[1] بدون شك به دست مي آيد که: نگاهباناني بر شما گمارده شده است، نگاهباني كه در نزد پروردگار مقرب و محترمند و پيوسته اعمال شما را مي‌نويسند و از آن چه شما انجام مي‌دهيد، آگاهند و همه را به خوبي مي‌دانند. و آيه: «ما يلفظ من قولٍ الا لديه رقيب عتيد»؛[2] مي گويد: انسان هيچ سخني را تلفظ نمي‌كند، مگر اين كه نزد آن فرشته‌اي است مراقب و آماده براي انجام مأموريت و آيه «اذ يتلقي المتلقيان عن اليمين و عن الشمال قعيد»؛[3] مي فرمايد: به خاطر آوريد هنگامي كه دو فرشته راست و چپ كه ملازم شما هستند، اعمال شما را تلقي و ثبت مي‌كنند. با توجه به آيات فوق روشن مي‌شود منظور از حافظين، فرشتگاني هستند كه مأمور حفظ و نگهداري اعمال انسانها اعم از نيك و بد هستند. رقيب از اسماي حسناي خداوند است و به معني حافظ اعمال مي‌باشد. طبرسي ‌گويد: رقيب يعني حافظي كه هيچ چيز از او پوشيده نيست، بنابراين مراد از رقيب در آيه، يعني حافظ و ضابط اعمال و كلمات است و عتيد يعني آماده و حاضر. پس رقيب يعني حافظي كه آماده ثبت اعمال است.[4]
بدون شك خداوند قبل از هر كس، و بهتر از هر كس شاهد و ناظر اعمال آدمي است. ولي براي تأكيد بيشتر و احساس مسئوليت فزون‌تر مراقبان زيادي گمارده است كه يك گروه از آنها، همين فرشتگان هستند كه شاهدان اعمال در دادگاه قيامت موسومند.[5]
امّا چرا اين فرشتگان را كرام الكاتبين مي‌گويند، در جواب بايد گفت:
1. توصيف فرشتگان به اين صفت، باعث مي‌شود تا انسانها بيشتر مراقب اعمال خويش باشند؛ زيرا هر قدر ناظر بر اعمال انسان، شخصيت والاتري باشد، انسان بيشتر از او ملاحظه مي‌كند و از انجام گناه شرمنده‌تر مي‌شود. تعبير به «كاتبين» در حقيقت تأكيدي است بر اين معني كه آنها به حافظه قناعت نمي‌كنند، ‌بلكه دقيقاً مي‌نويسند و ثبت مي‌كنند و به اين ترتيب هرگز چيزي از آنها فوت نمي‌شود و صغير و كبير را ثبت مي‌كنند.[6]
تعبير به «يعلمون ما تفعلون» باز تأكيد مجددي است بر اين حقيقت كه آنها از همه اعمال‌ شما بدون استثنا آگاهند و نوشتن آنها بر اساس همين آگاهي است.
2. يكي ديگر از كرامت فرشتگان اين است كه انسان اگر در ذهنش تصور و نيت عمل نيكي بيايد، ملائكه آن نيت و تصور را انجام شده تلقي مي کند و مي‌نويسند، ‌مي‌گويد اي كاش پول مي‌داشتم بيمارستان يا جاده مي‌ساختم، امّا حالا ندارد. با اين قيد كه اگر داشت، همان نيت خير او را به حساب او مي‌نويسند،‌ امّا اگر نيت گناه كند تا زماني كه انجام ندهد به حساب او منظور نمي‌كنند. هم چنين اگر عمل خيري انجام دهد، آن را ده برابر مي‌نويسند.
3. كرامت ديگر ملائكه: اگر از ما يك گناه صادر شد، يك گناه بيشتر نمي‌نويسند، و تا 7 ساعت مهلت مي‌دهند شايد انسان استغفار كند و همان يكي را هم ننويسند.[7]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. تفسير نمونه، ج 26، ذيل آيات 10 تا 12 سوره انفطار، و ج 23 ذيل آيات 16و 17 سوره ق، و ج 12 ذيل آيات 47 تا 49 سوره كهف.
2. تفسير الميزان، ج 13، ذيل آيات 47 تا 49 سوره كهف.
3. شاهدان اعمال، استاد توكل، نشر مشرقين، چ اول، تابستان 1380، از صفحه 157 تا 210.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . انفطار/ 10 و 11 و 12.
[2] . ق/ 17.
[3] . ق/ 16.
[4] . ر.ك: قرشي، سيد علي اكبر، قاموس قرآن، تهران، انتشارات دار الكتب الاسلاميه، چاپ هفتم، 1376، مجلدات سوم و چهارم، ص 113 و ص 289.
[5] . ر.ك: مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، ج 20، صفحات 254 تا 258، ذيل آيات 20 و 21، سوره فصلت.
[6] . ر.ك: طباطبايي، سيد محمد حسين، تفسير الميزان، ج 13، ذيل آيات 47 تا 49 سوره كهف، و هم چنين تفسير نمونه، ج12، ذيل همان آيات.
[7] . ر.ك: استاد توكل، شاهدان اعمال، انتشارات مشرقين، چاپ اول، 1380، ج 2، ص 192 و 193.