خمس یکی از فرایض و واجبات دین اسلام است. قرآن مجید در بیان اهمیت آن، ایمان را با آن پیوند زده است و می فرماید: «بدانید آنچه را که سود می برید، یک پنجم آن، برای خدا و رسول خدا (ص) و خویشاوندان او و یتیمان و مسکینان و در راه ماندگان است، اگر به خدا ایمان دارید و ...[1]»
آیه مربوط به وجوب خمس که در سوره انفال آمده است بسیار گویا و از دلالت خوبی بر خوردار است.
مرحوم علامه طباطبائی ره در تفسیر این آیه می فرماید: «غنم» و «غنیمت»، به معنای رسیدن به در آمد از راه تجارت و یا صنعت و یا جنگ است[2] و مورد آیه اگر چه غنیمت جنگی است ولی مورد و مصداق نمی تواند مخصص معنا باشد[3]. پس معنی آیه عام است و از ظاهر آیه چنین بر می آید که حکم مورد نظر مربوط به هر چیزی است که غنیمت شمرده شود هر چند غنیمت جنگی گرفته شده از کفار نباشد مانند معادن و گنج و مرواریدهای که با غواصی از دریا بدست می آید و ... امام جواد (ع) فرمود: غنائم و فوائدی (هر گونه سود و در آمدی) که به شما می رسد پرداخت خمس آن واجب است. بعد حضرت آیه ی خمس را تلاوت فرمودند. [4]
در مصادر اهل سنت هم روایات زیادی وجود دارد که خمس در زمان خود رسول الله تقسیم شد و حضرت تا زنده بود این واجب را اداء می کرد، سیوطی از ابن ابی شیبه از جبیر بن مطعم نقل می کند: رسول خدا (ص) سهم ذی القربی را میان بنی هاشم و بنی عبدالمطلب تقسیم کرد، آنگاه من و عثمان بن عفان پیش او رفته و از وی خواستار سهم شدیم و گفتیم: آیا به برادران ما از بنی مطلب می دهی و به ما نمی دهی؟ با این که ما و ایشان از جهت خویشاوندی در یک رتبه هستیم؟ فرمود: آنان در جاهلیت و هم در اسلام هرگز از ما جدا نبودند[5].
ملاک کبیره بودن گناه:
در این که ملاک گناهان کبیره چیست و چه گناهی کبیره است چند نظر وجود دارد:
1. هر گناهی که در قرآن و حدیث به کبیره بودن آن تصریح شده باشد.
2. هر معصیتی که در قرآن مجید یا سنت معتبره، وعده آتش جهنم بر ارتکاب آن رسیده باشد.
3. هر گناهی که در قرآن و سنت، از گناهانی که کبیره بودن آن مسلم است، بزرگ تر شمرده شده باشد.
4. هر گناهی که نزد متدینین و متشرعین بزرگ شمرده شود به طوری که یقین حاصل شود که بزرگی آن منتهی به زمان معصوم(ع) می شود.[6]
5. تمام گناهان کبیره اند، زیرا همان طور که در روایات آمده است هیچگاه نباید به کوچکی گناه نگاه کرد بلکه نگاه به بزرگی کسی کنید که نسبت به او گناه واقع می شود.[7] امام صادق (ع) می فرماید: به خوردی(ناچیزی) گناه نگاه نکنید بلکه بنگرید نسبت به چه کسی گستاخی کرده اید.[8]
البته آن کسانی که گناه را به صغیره و کبیره تقسیم کرده اند نیز در شرایط زیر صغیره را کبیره می دانند.[9]
اصرار بر صغیره (تکرار صغیره): پیامبر می فرماید: با استغفار (از انجام گناه کبیره) گناه کبیره معنا ندارد (گناه کبیره آمرزیده می شود) و با اصرار (انجام گناه صغیره و تکرار آن ) صغیره معنا ندارد .(به گناه کبیره تبدیل می شود).[10]
کوچک شمردن گناه حضرت علی (ع) فرمودند: بزرگترین گناه گناهی است که صاحبش آن را کوچک بشمارد.[11]
خوشحالی بر گناه: پیامبر می فرماید: کسی که گناه می کند در حالی که (بر انجام) خندان باشد داخل در آتش می گردد در حالی که گریان است[12].
بنابر این باید در بارۀ گناه نپرداختن خمس به متون دینی مراجعه کرد و دید که آیا ملاک های کبیره بودن گناه در این جا وجود دارد یا نه؟ با نگاهی به روایات در می یابیم که برخی از ملاک های مطرح شده، نسبت به کسانی که خمس نمی پردازند وارد شده است که از باب نمونه به چند روایت اشاره می شود:
ابو بصير مى‏گويد: از امام باقر (ع) شنيدم كه مى‏فرمود: هر كس چيزى از خمس را خريدارى كند، خداوند عذر او را نمى‏پذيرد. او چيزى را خريده كه برايش حلال نيست. [13]
از حضرت مهدى (ع) نقل شده است: به نام خداوند بخشاينده مهربان. لعنت خدا و فرشتگان و همۀ مردم بر كسى كه يك درهم حرام از مال ما بخورد. [14]
باز از آن حضرت (ع) نقل شده است: امّا آنان كه اموال ما را در اختيار گرفته‏اند، هر كس چيزى از آن را حلال بداند و بخورد يقينا آتش خورده است.[15]
از على (ع) نقل شده كه فرمود: هر كه مالش فراوان گردد و حقّ آن را ادا نكند روز قيامت مال او تبديل به مارهائى مى‏شود كه پيوسته او را مى‏گزند.[16]
از هشام بن حكم از امام صادق (ع) نقل شده كه فرمود: هر كس حقّ خدا را ندهد، دو برابر آن را در باطل خرج خواهد كرد.[17].
پی نوشتها:

[1] وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْ‏ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبى‏ وَ الْيَتامى‏ وَ الْمَساكينِ وَ ابْنِ السَّبيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَ ...؛ انفال، 41.
[2] ترجمه تفسیرالمیزان، ج 9، ص 118.
[3] ترجمه تفسیرالمیزان، ج 9، ص 120.
[4] وسائل الشیعه، ج 6، باب 8 (ابواب ما یحب فیه الخمس) ج، 5.
[5] الدر المنثور، ج 3، ص 186، به نقل المیزان، ج 9، ص 138.
[6] شهید دستغیب، گناهان کبیره ج 1، ص 26.
[7] صاحبقرانی، ج 2، ص 368.
[8] میزان الحکمه، 6602:" لا تنظرو الی صغر الذنب و لکن انظروا الی من اجتر أثم. "
[9] گناهان کبیره، ج 2، صص 273 و 279.
[10] میزان الحکمه، 6617:" لا کبیر مع الاستغفار و لا صغیر مع الاصرار."
[11] میزان الحکمه :" 6562اشدا لذنوب عندالله سبحانه ما استهان به راکبه."
[12] گناهان کبیره، ص 280، بحار ج 6، ص 36 :" من اذنب ذنباً و هو ضاحک دخل النار."
[13] الحكم الزاهرة با ترجمه انصارى، ص: 313... عن ابي بصير عن ابي جعفر عليه السّلام قال: سمعته يقول: من اشترى شيئا من الخمس لم يعذره اللَّه، اشترى ما لا يحلّ له.الوسائل ج6، ص 338.
[14] همان، عن المهدي عليه السّلام: بسم اللَّه الرّحمن الرّحيم لعنة اللَّه و الملائكة و النّاس اجمعين على من اكل من مالنا درهما حراما. بحار ج53، ص 184 الاحتجاج 2ج، 300
[15] عن المهدي عليه السّلام: و امّا المتلبّسون بأموالنا فمن استحلّ منها شيئا فأكله فإنّما يأكل النّيران.اعلام الورى، ص 424 كشف الغمة ج2، ص 532.
[16] عن عليّ عليه السّلام إنّه قال: من كثر ماله و لم يعط حقّه فإنّما ماله حيّات ينهشه يوم القيامة.بحار 96، 29.
[17] ... عن هشام بن الحكم عن ابي عبد اللَّه عليه السّلام قال: من منع حقّا للَّه عزّ و جلّ أنفق في باطل مثليه.الكافي ج3، ص 506.
http://farsi.islamquest.net

جواب: اشكال دارد و خمس ساقط نمى شود )بنابر احتياط واجب(.
استفتائات آيت الله العظمي مكارم شيرازي )جلد اول

جواب: چنانچه واقعاً ببخشد و اين مقدار بخشش در شأن او باشد خمس به او تعلّق نمى گيرد; ولى از فضيلتى محروم شده است.
استفتائات آيت الله العظمي مكارم شيرازي )جلد اول

جواب: جايز نيست; مگر اين كه خمس آن مقدارى كه تصرّف مى كنيد بر ذمّه بگيريد و بعداً بپردازيد.
استفتائات آيت الله العظمي مكارم شيرازي )جلد اول

جواب: ماندن در خانه او جايز است و مى تواند از خوراك و پوشاك او استفاده كند و ما اجازه مى دهيم وجوه شرعيّه آن را بر ذمّه بگيرد و هر وقت توانايى پيدا كرد بپردازد و از امر به معروف و نهى از منكر، در مورد نماز و وجوه شرعيّه، خوددارى نكند.
استفتائات آيت الله العظمي مكارم شيرازي )جلد اول

جواب: در مورد كودك نابالغ احتياط آن است كه خودش پس از بلوغ بپردازد، و در مورد مجنون خمس به مال او تعلّق نمى گيرد; ولى مجنون ادوارى در آن زمانى كه عاقل است بايد خمسش را بپردازد، و امّا سفيه اداى خمس مالش با ولىّ اوست.
استفتائات آيت الله العظمي مكارم شيرازي )جلد اول

جواب: اگر يقين نداريد خانه يا غذاى او از پول غير مخمّس تهيّه شده، تصرّف در آن مانعى ندارد، و اگر يقين داريد ما به شما اجازه مى دهيم تصرّف كنيد و معادل خمس آن را، كه تصرّف كرده ايد، به سادات نيازمندى بپردازيد و اگر تمكّن نداريد بر ذمّه بگيريد و هر موقع توانستيد بپردازيد.
استفتائات آيت الله العظمي مكارم شيرازي )جلد اول

جواب: اگر يقين داشته باشيد كه به آن پول خمس تعلّق گرفته، و طرف شيعه باشد، بايد خمس آن را بدهيد، و امّا اگر از اهل سنّت و يا از غير مسلمين بگيريد، خمس دادن از آن لازم نيست.استفتائات آيت الله العظمي مكارم شيرازي )جلد اول

جواب: به اقساط و بطور تدريجى مى پردازند و حاكم شرع مى تواند با ملاحظه حال آنها تخفيفى به آنها بدهد.
استفتائات آيت الله العظمي مكارم شيرازي )جلد اول

جواب: اين پشيمانى اثرى ندارد، و خمس برنمى گردد.
استفتائات آيت الله العظمي مكارم شيرازي )جلد اول

جواب: فعل او را حمل بر صحّت كنيد و بگوييد ان شاءاللّه به وظيفه خود عمل مى كند، و براى شما اشكال ندارد.
استفتائات آيت الله العظمي مكارم شيرازي )جلد اول

جواب: معمولاً نَسَب انسان در عرف از طريق پدر منشعب مى شود، به همين جهت هميشه فاميل كودكان، مطابق فاميل پدر ثبت مى شود، و در اسلام نسب خانواده از طريق پدر است; هرچند سيادت مادر نيز سبب احترام فرزند است.
استفتائات آيت الله العظمي مكارم شيرازي )جلد اول

جواب: چنانچه آنها در محل خودشان مشهور به سيادت باشند، خواه از نسل عبّاس بن عبدالمطّلب، يا عبّاس بن على)عليهما السلام(، آثار سيادت و انتساب به هاشم را خواهند داشت.
استفتائات آيت الله العظمي مكارم شيرازي )جلد اول

جواب: ما به شما اجازه مى دهيم كه در اين گونه موارد، كه ضرورتى ايجاب مى كند، به علماى معروف محل مراجعه كنيد و با رعايت دقّت و احتياط طبق نظر آنان عمل نماييد.
استفتائات آيت الله العظمي مكارم شيرازي )جلد اول

جواب: اين گونه امور براى اثبات سيادت كفايت نمى كند.
استفتائات آيت الله العظمي مكارم شيرازي )جلد اول

جواب: پيدا كردن شجره نامه لازم نيست; و اگر شهرت قابل ملاحظه اى در محل وجود داشته باشد، كفايت مى كند.
استفتائات آيت الله العظمي مكارم شيرازي )جلد اول

جواب: ظنون قويّه و اطمينان كفايت مى كند، و از همه بهتر شهرت به سيادت در محل تولّد و زندگى است.
استفتائات آيت الله العظمي مكارم شيرازي )جلد اول

جواب: مشجّرات و نسب نامه هايى كه به تأييد علماى معروف رسيده باشد، براى اثبات سيادت كافى است.
استفتائات آيت الله العظمي مكارم شيرازي )جلد اول

جواب: احتياط آن است كه تحقيق كند، اگر سهم سادات است نپذيرد.
استفتائات آيت الله العظمي مكارم شيرازي )جلد اول

جواب: هرگاه كسانى معادنى در آن جا پيدا كنند، متعلّق به خود آنهاست.

استفتائات آيت الله العظمي مكارم شيرازي )جلد اول