كثرت‏گرايى يا پلوراليسم، پاسخ اين پرسش است كه از ميان اين همه اديان كه همه ادعا مى‏كنند تنها نجات بخش بشر هستند، كدام يك نجات بخش بشر است و رستگارى او را تضمين مى‏كند؟ مى‏دانيم كه نمى‏توان همه‏ى اديان را برحق دانست و نمى‏توان همه را نيز تخطئه كرد؛ زيرا در ميان همه‏ى اديان، انسان‏هاى پاك و صادقى وجود دارند، هر چند از محتواى دينى كه ما آن را حق مى‏دانيم، بى‏خبر باشند. آيا مى‏توان گفت كه چنين افرادى، به رستگارى نمى‏رسند؟
فشرده‏ى اين نظريه كه جان هيك آن را كامل‏تر بيان كرد، چنين است: «...تنها يك راه و شيوه‏ى نجات و رستگارى وجود ندارد، بلكه راه‏هاى متعدد و متكثّرى در اين زمينه وجود دارند.»(مباحث پلوراليسم دينى، جان هيك، ص 96. ) يعنى همه‏ى اديان مى‏توانند بشر را به سعادت برسانند، نه تنها يك دين. بنابراين، اسلام و مسيحيت هيچ يك نمى‏توانند ادعا كنند كه تنها ما سعادت‏بخش هستيم. «بنابراين، تكثرگرايى، حقانيت و كمال و رستگارى را در همه‏ى اديان محقق مى شمارد.»( مجلّه‏ى معرفت، ش 23، ص 801. ) حتى اگر دينى از نظر آموزه‏هاى اسلام، شرك‏آلود و باطل باشد، باز هم كمال و رستگارى را در پى خواهد داشت! كثرت‏گرايى هم چنان كه از نامش پيداست، تعدّد و تفاوت اديان را درست مى‏داند و كاملاً آن‏ها را از هم جدا مى‏شمارد، ولى مى‏گويد: «هر چند اديان تفاوت دارند، ولى آن‏ها در راه رستگارى بشر، يك كار مشترك انجام مى‏دهند كه در اين صورت ما به بطلان يا ناحق بودن بسيارى از اديان، دچار نمى‏شويم يا فقط راه و دين خود را حق نمى‏دانيم».
با اين حال، واقعيت جز اين است. در اديان آسمانى، دوگونه كثرت و تعدّد را مى‏توان تصور كرد. به عبارتى، «كثرت دينى را مى توان به دو گونه‏ى طولى و عرضى تقرير كرد... كثرت عرضى اديان و شرايع آسمانى بدين صورت است كه همه يا عده‏اى از پيروان دينى و شريعت پيشين، از پذيرش شريعت آسمانى جديد سرباز زده و بر شريعت پيشين باقى بمانند. مثال اين گونه كثرت، اديان ابراهيمى يهود، مسيحيّت و اسلام است. كثرت طولى عبارت است از اديان يا شرايع آسمانى كه در طول تاريخ بشر ظهور نموده و به دين يا شريعت اسلام ختم گرديده است. چنين كثرتى نه با حقانيت همگانى دين‏ها منافات دارد و نه از جنبه‏ى عملى مشكل آفرين است؛ زيرا فرض اين است كه همه‏ى اديان، الهى و توحيدى‏اند و تغيير و تحريفى در آن‏ها راه نيافته است. بنابراين، از جنبه‏ى نظرى، همگى برحق‏اند و پيروان آن‏ها نيز به نجات و رستگارى نايل آمده‏اند. از جنبه‏ى عملى نيز چون در زمان‏هاى مختلف و متوالى ظهور كرده‏اند مشكلى پيش رو نيست. در اين جا با پديده‏ى نسخ رو به رو هستيم؛ يعنى با آمدن شريعت الهى جديد، برخى از احكام شريعت پيشين، نسخ شده و عمل به آن‏ها مايه‏ى سعادت و رشد و كمال نفسانى نخواهد بود».( قرآن كريم. ) پس اديان، كثرت طولى دارند و اين كثرت طولى هيچ گونه مشكل نظرى و عملى ايجاد نمى‏كند. به عبارتى، هر چند در ظاهر كثرت عرضى وجود دارد، ولى از وجود يك چيز نمى‏توان حقانيت آن را نتيجه گرفت. پس در باطن و حقيقت، كثرت عرضى وجود ندارد و تنها يكى از اديان، حق است، نه بيشتر. كثرتى كه در ظاهر مى‏بينيم در شريعت‏هاى اديان است وگرنه اديان در روح كلّى خود، وحدت و يگانگى دارند. توحيد، نبوت، وحى و معاد، روح كلى و مشترك همه‏ى اديان آسمانى است. همه از يك خدا و يك معاد سخن مى‏گويند و هدف كلى آن‏ها توجه دادن به حق، پيروى از پروردگار و بندگى او و حركت به سوى رستگارى است. البته در احكام و فروع جزيى، اختلاف دارند كه يك امر طبيعى است. «و دستورات جزيى و فروعات (احكام) عملى متناسب با ابعاد طبيعى و مادّى آدمى و خصوصيات فردى و قومى به مقتضاى زمان‏ها و مكان‏ها تغيير مى‏يابند. اين فروع جزيى (مثل نماز و روزه و...) كه دليل پيدايش مذاهب گوناگون هستند، نه تنها موجب كثرت در اصل دين نمى‏باشند، بلكه نتيجه‏ى همان فطرت ثابت و واحد هستند.»( تحليل و نقد پلوراليسم، على ربانى گلپايگانى، نشر فرهنگى دانش و انديشه معاصر، چ 1، 8731 ش. )
بنابراين، دين در اصل، يكى است و اديان، تفاوت دارند نه تعدّد. در صورتى مى‏توان گفت اديان تعدد دارند كه هر يك، ديگرى را نفى كند. قرآن مجيد، پيامبران و شريعت‏هاى پيش از خود را نه تنها ردّ نمى‏كند، بلكه تصديق مى‏كند. اديان آسمانى پيشين نيز آمدن دين اسلام را بشارت داده و حتى از با اشاره به نام پيامبر خاتم از او ياد كرده‏اند:
وَ اِذ قالَ عيسَى ابنُ مَريم يا بَنى اسرائيل انّى رَسُولُ الله اليكُم مُصَدِّقاً لِما بينَ يَدَيَّ مِن التَّوراتِ وَ مُبَشِّراً بِرَسولٍ يأتى مِن بَعدِى اسمُهُ اَحمَدُ فَلَمّا جَاءَهُم بِالبَيِّناتِ قالُوا هذا سِحرٌ مُبينٌ. (شريعت در آينه‏ى معرفت، عبدالله جوادى آملى، مركز نشر فرهنگى رجاء، چ 1، 2731 ش. )
اى پيامبر! به ياد آر هنگامى را كه عيسى پسر مريم به بنى اسراييل گفت: همانا من فرستاده‏ى خدا به سوى شما هستم و به حقانيت كتاب تورات (كه پيش از من نازل شده) و در برابر من است، ايمان دارم. هم‏چنين شما را به آمدن رسولى كه نامش (در انجيل من) اَحمد است، مژده مى‏دهم... .
بنابراين، اديان، كثرت عرضى و به ديگر سخن، تنافى ندارند، بلكه كثرت اديان، طولى است. در غير اين صورت، بايد همديگر را نفى مى‏كردند، نه تصديق.
در پايان، سخنى از شهيد گران‏قدر استاد مطهرى‏رحمت الله علیه را در اين زمينه مى‏آوريم: «دين حق در هر زمانى، يكى بيش نيست و بر همه كس لازم است كه از آن پيروى كند. اين انديشه كه اخيراً درميان برخى از مدعيان روشن‏فكرى رايج شده است كه مى‏گويند همه‏ى اديان آسمانى از لحاظ اعتبار در همه وقت يكسانند، انديشه‏ى نادرستى است. درست است كه پيامبران خدا همگى به سوى يك هدف و يك خدا دعوت كرده اند، ولى اين سخن به اين معنا نيست كه در هر زمانى، چندين دين حق وجود دارد و انسان مى تواند هر دينى را كه مى خواهد بپذيرد، بلكه معناى آن، اين است كه انسان بايد همه‏ى پيامبران را قبول داشته باشد و بداند كه پيامبران سابق، مبشّر پيامبران لاحق، خصوصاً خاتم و افضل آنان بوده‏اند و پيامبران لاحق، مصدّقِ پيامبران سابق بوده‏اند. پس لازمه‏ى ايمان به همه پيامبران، اين است كه در هر زمانى، تسليم شريعت همان پيامبرى باشيم كه دوره‏ى اوست و قهراً لازم است در دوره‏ى ختميّه به آخرين دستورهايى كه از جانب خدا به وسيله‏ى آخرين پيامبر رسيده است، عمل كنيم. اين لازم اسلام، يعنى تسليم شدن به خدا و پذيرفتن رسالت هاى فرستادگان اوست. در اين زمان اگر كسى بخواهد به سوى خدا راهى بجويد، بايد از دستورات دين او (پيامبراسلام‏صلَّى الل.ه عليه وآله وسلَّم) راهنمايى بجويد. قرآن كريم مى‏فرمايد: وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِى الآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ؛( مجله‏ى معرفت، مؤسسه‏ى امام خمينى‏رحمت الله علیه، ش 23. ) هر كس غيراز اسلام دينى را بجويد، هرگز از او پذيرفته نشود و او در جهان آخرت از زيان‏كاران خواهد بود».( عدل الهى، مرتضى مطهرى‏رحمت الله علیه، نشر صدرا، چ 4، 8631 ش. )
منبع: فصلنامه صباح ، مرکز مطالعات و پژوهشهای فرهنگی حوزه علمیه

كثرت اديان در عالم خارج، حقيقتى است كه بر اساس آن، اين پرسش به ميان مى‏آيد كه پيروان يك دين خاص درباره‏ى اديان ديگر، بايد چه ديدگاهى داشته باشند؟ هدف انسان‏ها از دين‏دارى، رسيدن به كمال و رستگارى است، ولى آيا اين هدف با پيروى از هر دينى، محقق مى‏شود يا خير؟ در پاسخ به اين پرسش‏ها، هر دينى متناسب با باورهاى پذيرفته شده در آن دين، ديدگاه ويژه‏اى خواهد داشت.
كثرت گرايى(LURALISM ) در كنار انحصارگرايى و شمول‏گرايى، يكى از سه ديدگاهى است كه در بستر مسيحيت و بر اساس باورهاى ويژه در مسيحيت مطرح شده‏اند. پس تأكيد بر اين نكته لازم است كه ديدگاه ديگر اديان از جمله دين مبين اسلام لزوماً يكى از اين سه نظريه خواهد بود. پلوراليسم يا كثرت‏گرايى دينى بر اين باور است كه حقيقت متعالى در همه‏ى اديان مشترك است. با اين حال، ميان حقيقت فى نفسه(noumena ) و حقيقت، آن گونه كه انسان‏ها و فرهنگ‏ها، آن را درك و تجربه مى‏كنند،( henomena ) تفاوت وجود دارد. هنگامى كه مؤمنان از واقعيت غايى، سخن مى‏گويند، تنها مى‏توانند توضيح بدهند كه آن واقعيت چگونه برايشان پديدار شده است (مانند داستان فيل و توصيف آن از زبان كوران كه در مثنوى مولانا آمده است)؛ زيرا واقعيت غايى، نامتناهى است. پس همه‏ى اين تفسيرها بر او بار مى‏شود و هيچ منظر نهايى وجود ندارد؛ يعنى ما، انسان‏هايى كور و در بند مفاهيم و فرهنگ‏هاى خويش هستيم.
از راه ديگرى نيز مى‏توان به كثرت‏گرايى رسيد. گزاره‏هاى دينى، استعاره‏هايى هستند كه اعتبارشان به كارآيى آن‏ها در دگرگون ساختن و رستگارى انسان‏ها بستگى دارد. گوهر دين، دگرگون كردن شخصيت انسان است و گزاره‏هاى دينى هر چند در ظاهر متفاوت باشند تا وقتى بتوانند انسان را از خود محورى به خدا محورى برسانند، صادق خواهند بود. تجربه‏هاى دينى در اديان گوناگون، اشتراك‏هاى بسيارى دارند و اختلاف‏هاى موجود به دليل اختلاف فرهنگ‏هاست.
جان هيك كه از بنيان گذاران اين نظريه به شمار مى‏رود و مطالب ياد شده نظريه‏هاى او بود.( ديدگاه جان هيك كه با عنوان «نظريه‏ى پلوراليسم» بيان شد، برگرفته از اين منابع است:
الف. عقل و اعتقاد دينى، صص 904 و 414.
ب. مباحث پلوراليسم دينى، صص 95 و 78.
ج. تعدّد اديان، جان هيك، برگردان: بهاء الدين خرم‏شاهى، مجله‏ى كيان، ش 61. ) يادآورى مى‏كند كه اين نظريه تنها يك فرضيه است(مباحث پلوراليسم دينى، ص 47. ) و هنوز دليل مورد پذيرش عموم را ندارد . تعدد اديان، جان هيك، برگردان: بهاء الدين خرم‏شاهى، مجله‏ى كيان، ش 61. ) اين فرضيه بر پايه‏ى استقراء بنا شده است. استقراى ياد شده تنها در اديان بزرگ، صورت گرفته است و اين نظريه درباره‏ى اديان كوچك‏تر يا مذهب‏هاى پرطرفدار سكولار نظير كمونيسم بايد جداگانه بررسى شود. او مى‏گويد كه پلوراليسم لازمه‏ى منطقى شمول‏گرايى است؛ زيرا در واقع، مسيحيت با پذيرش شمول‏گرايى پذيرفت كه خارج از مسيحيت نيز رستگارى وجود دارد. البته اين كه آن‏ها را نيز مسيحى بناميم، از نظر جان هيك، يك گزافه‏گويى بيش نيست.( مباحث پلوراليسم دينى، صص 96 و 47. )
ديگر تقريرهاى پلوراليسم
صرف نظر از ديدگاه جان هيك، روى‏كردهاى ديگرى نيز در اين زمينه وجود دارد كه فشرده‏اى از مهم‏ترين آن‏ها را بيان مى‏كنيم.
سيد حسين نصر از انديشمندان مسلمانى است كه به گونه‏اى متفاوت به پلوراليسم مى‏رسد. تفاوت اصلى جان هيك و نصر در آن است كه هيك، دين را پديده‏اى انسانى مى‏داند، ولى نصر، آن را وحى الهى مى‏شمارد. معرفت، پلوراليسم دينى، محمد لگن‏هاوزن، برگردان: احمدرضا جليلى، مجله‏ى معرفت، ش 42، ص 97. ) دكتر نصر متأثر از مكتب «خرد جاويدان»،( همان، ص 97. ) مى‏گويد تقدير الهى اين گونه اقتضا كرده است كه هر دينى متناسب با ظرفيت‏هاى انسانى ويژه‏اى شكل بگيرد.
براى مثال، خداوند خواسته است كه عيسى در اسلام، پيامبرى الهى و بنده‏ى خدا باشد، ولى در مسيحيت، به عنوان منجى مطرح گردد. او مى‏گويد: «اگر فقط يك جامعه‏ى بشرى وجود مى‏داشت، نيازى به بيش از يك دين نبود.» جالب است بدانيد كه در گفت‏وگوى جان هيك با دكتر نصر، جان هيك بر اين نكته پافشارى مى‏كند كه پژوهش‏ها نشان مى‏دهد حضرت عيسى‏عليه السَّلام، خود را تجلى خدا نمى‏دانسته است. از اين رو، مسيحيان بايد عقيده‏ى «تثليث» را رها كنند. در مقابل، دكتر نصر به عنوان انديشمندى مسلمان با تأكيد بر اين كه چگونه مى‏توان باور داشت كه خداوند اراده كرده است مسيحيان دو هزار سال در خطا باشند، مى‏گويد: مسيحيان بايد بر ديدگاه سنتى خود پافشارى كنند. به هر حال، از نظر ايشان، مناسك و متون مقدس و برخى سخنان الهيات در چارچوب هر دينى، مقدر به تقدير الهى است.( معرفت، اديان و مفهوم ذات غايى، عدنان اصلان، گفت و گو با: جان هيك و سيدحسين نصر، برگردان: احمدرضا جليلى، ش 32، صص 07 - 77. )
ديگر تقرير مهم پلوراليسم، روى‏كردهاى زبان‏شناسى است. «ويليام اى كريستين» در كتاب «معنا و حقيقت در دين»، با بيان تفاوت ايمان و معرفت، مى‏گويد:
پيام‏هاى اديان مثل: «عيسى نجات دهنده است» يا «خدا رحيم است»، پيام‏هايى متفاوت هستند، ولى مانعة الجمع نيستند. اگر يهوديان، عيسى را منجى نمى‏دانند؛ بدان دليل است كه از كلمه‏ى «عيسى»، معناى متفاوتى را اراده كرده‏اند.( كلام جديد، عبدالحسين خسروپناه، قم، حوزه‏ى علميه‏ى قم، 9731، ص 671. )
اين تقرير را به صورت روشن‏ترى در نظريه‏ى «بازى‏هاى زبانى ويتگنشتاين» مى‏توان يافت. بر اساس اين نظريه، هر دينى، مفاهيم ويژه‏اى دارد. در مسيحيت، هيچ حكمى درباره‏ى «الله» ديده نمى‏شود. پس هيچ گاه اديان، ناظر به يكديگر نيستند تا همديگر رإ؛33ر« نفى كنند. هر دينى، گونه‏اى بازى زبانى ويژه‏ى خود را دارد.( پژوهش‏هاى قرآنى، پلوراليسم، ش 11 - 21. )
گفتنى است در مغرب زمين، مبانى متعدد ديگرى نيز به پلوراليسم مى‏انجامد كه بسيارى از آن‏ها را «ريچارد زگلين» در كتاب «به سوى يك الهيات چند دينى» گردآورى كرده است. فشرده‏اى از اين كتاب در مقاله‏اى در شماره‏ى اول فصل نامه‏ى حوزه و دانشگاه آمده است. هم‏چنين پلوراليسم از ديدگاه غربيان در كتابى با نام «صراطهاى مستقيم» به قلم عبدالكريم سروش (بدون آوردن مأخذ) گردآورى شده است.
شايد بتوان اكثر روى‏كردهاى مذكور را تحت سه نظريه‏ى عام گردآورى كرد:
1. پلوراليسم به معنى مدارا و هم‏زيستى مسالمت‏آميز براى پيش‏گيرى از جنگ‏ها و درگيرى‏ها است. يعنى حقيقت را متكثر نمى‏دانيم، بلكه تنها با پذيرش كثرت به عنوان واقعيتى اجتماعى، افراد را از نظر اخلاقى، به مدارا و صلح فرا مى‏خوانيم.
اين ديدگاه با اين سخن كه هر گروهى، خود را حق بداند، هيچ منافاتى ندارد. به طور كلى، پلوراليسم، اخلاقى است نه فلسفى يا كلامى. پس اين پرسش را بى‏پاسخ رها مى‏كند كه آيا همه‏ى دين‏داران مى‏توانند به رستگارى برسند يا خير؟
2. اين ديدگاه مى‏پذيرد كه دين واحدى از سوى خداوند آمده است، ولى اديان موجود را چهره‏هاى گوناگون آن دين مى‏داند. در جوهر اديان موجود، اختلافى نيست، بلكه تفاوت‏ها در فهم دين به وجود مى‏آيند. حقيقت عريان در دست هيچ كس نيست و هر كس، چهره‏اى از اين حقيقت را به فهم خودش درك مى‏كند.
3. در اين ديدگاه، حتى آن حقيقت واحد نيز پذيرفته نمى‏شود، يعنى آن‏چه متكثّر است، خودِ حقيقت است. بدين ترتيب، اين نظريه به نوعى نسبيت‏گرايى در متن واقع، ملتزم خواهد بود. پژوهش‏هاى قرآنى، پلوراليسم، ش 11 - 21. )
به هر حال، در رويكردهاى نوين دين‏شناسى، بايد به خاستگاه و بستر به بار نشستن اين گونه نظريه‏ها توجه كرد. بخشى از اين رويكردها، معلول تاريخ دينى غرب و عملكرد ويژه‏ى نهاد دين در غرب است. بخشى ديگر نيز نياز غرب امروز به شمار مى‏آيند. چيرگى روح اومانيسم و انسان محورى بر اين نظريه‏هاو سنجش دين با عقلانيت ابزارى در آن‏ها، از مهم‏ترين مسايلى است كه الحادى بودن اين نظريه‏ها را نمايان مى‏سازد.
منبع: فصلنامه صباح ، مرکز مطالعات و پژوهشهای فرهنگی حوزه علمیه

پلوراليسم، نظريه‏اى است كه در چارچوب مبناى ويژه‏اى پديد آمده است. براى اظهار نظر درباره‏ى هر نظريه، بايد چارچوب آن را شناخت. بنا بر اين، به طور گذرا، خاستگاه، چارچوب و اصول پلوراليسم را بررسى مى‏كنيم.
1- بررسى اصول اخلاقى و سياسى پلوراليسم دينى
اصول اخلاقى و سياسى پلوراليسم دينى را بايد در انديشه‏اى جست كه پس از قرن 81 ميلادى در اروپا، رايج شد. مى‏توان گفت پلوراليسم در جريان فكرى ليبراليسم ريشه دارد؛ زيرا رشد ليبراليسم سياسى در قرن 81 ميلادى با ردّ تعصب مذهبى افزايش يافت. تعصب مذهبى در جنگ‏هاى فرقه‏اى دوران نهضت اصلاح دينى، ظاهر شده بود. در قرن 20، اصول ليبراليسم به باورها و اديان غير مسيحى گسترش پيدا كرد.
پلوراليسم دينى نتيجه‏ى تلاشى است كه پايه و مأخذى را در الهيات مسيحى براى تحمل اديان غير مسيحى فراهم مى‏كند و از اين نظر، خود، اساس گونه‏اى مدرنيسم يا ليبراليسم دينى است. البته چارچوب كلامى آن‏ها انباشته از كاستى است كه با كاستى‏هايى كه در فلسفه‏ى سياسى ليبرال يافت مى‏شود، بى‏ارتباط نيست. پس براى درك و شناسايى آن‏ها با خطوط كلى و اساسى، رشد تاريخى و انديشه‏هاى اصلى ليبراليسم دينى و سياسى آشنا شويم.
2- رابطه‏ى ليبراليسم دينى و سياسى
ليبراليسم در آغاز براى معرفى يك ايدئولوژى سياسى به اروپاى اواخر قرن 91، به كار مى‏رفت. ليبراليسم سياسى بر تساهل و مدارا، حقوق و آزادى‏هاى فردى با پشتيبانى از پلوراليسم در شيوه‏هاى زندگى، پاى مى‏فشارد. بيشتر ليبرال‏ها مى‏پذيرند كه ليبراليسم را بايد تا نهضت اصلاح دينى پى گرفت؛ زيرا ابتدا، آزادى وجدان و شعور باطنى در امور دينى پديد آمد و سپس به ديگر حوزه‏هاى باور و اعتقاد، گسترش يافت. بنابراين، تحمّل اعتقادهاى گوناگون در دين بر همان پايه‏هاى ليبراليسم سياسى شكل گرفته است. پلوراليسم دينى، راه‏حلى است كه پايه و مأخذ الهياتى براى اين تساهل و تحمل فراهم مى‏كند، ولى پروتستانتيسم ليبرال را بر اساس ويژگى‏هاى ديگرى مى‏توان تعريف كرد. آن ويژگى‏ها عبارت‏اند از:
1. پذيرش تفسيرهاى غير سنّتى از كتاب مقدس مسيحيت (به ويژه آن گاه كه با توجه به دعواى علوم طبيعى و تاريخ، اطلاعاتى در اين باره داشته باشد).
2. شك و ترديد فراگير نسبت به نظريه‏پردازى عقلى در الهيات.
3. پافشارى بر پشتيبانى دين از اصول اخلاقى مدرن و اصلاح اجتماعى يكسان با آن اصول.
4. پافشارى بر اين آموزه كه اساس و گوهر دين، يك تجربه‏ى دينى شخصى است، نه عقيده، احكام شرعى، جامعه‏ى دينى يا مراسم عبادى.
با توجه به آن چه گفته شد پلوراليسم دينى را مى‏توان چنين تعريف كرد: «پلوراليسم دينى، فرآيند پروتستانتيسم ليبرال» است كه ويژگى‏هاى زير را دارد:
1. ارايه‏ى تفسيرهاى غير سنّتى از باورها و كتاب مقدس، براى اين كه نجات و رستگارى را از راه‏هاى ديگرى جز دين مسيحيت ممكن بسازد. از اين رو، رستگارى به وسيله‏ى اديان ديگر نيز ممكن است.
2. ترديد در استدلال‏هاى عقلى، براى برترى دادن دين مسيحى و باورهاى مسيحيت.
3. دست يازيدن به اصول اخلاقى مدرن در زمينه‏ى تساهل و ردّ تعصب.
4. پافشارى بر اصول مشترك در ايمان شخصى، به ويژه گرايش درونى به حق و امر نهايى، به همراه اين باور كه اظهار بيرونى و عملى ايمان، در قانون دينى، مراسم عبادى و آموزه‏ى الهياتى، اهميت فرعى دارد.
بنابراين، پروتستانتيسم سرچشمه‏ى ليبراليسم سياسى و ليبراليسم سياسى سرچشمه‏ى پلوراليسم دينى است.( براى مطالعه‏ى بيش‏تر ر.ك: اسلام و كثرت گرايى دينى، محمّد لگن هاوزن، برگردان: نرگس جواندل، قم، مؤسسه‏ى فرهنگى طه، چ اول)
3- ويژگى‏هاى مشترك ليبراليسم سياسى و پلوراليسم دينى
بر اساس نظريه‏ى سياسى ليبرال، ميان قلمروى عمومى و شخصى، تمايز عميقى وجود دارد. افراد، قلمروى عمومى را به وسيله‏ى قرارداد اجتماعى و براى فراهم آوردن مصالح و منافع مشترك، فرض مى‏كنند. چون جامعه دربردارنده‏ى افراد گوناگون با باورهاى مختلفى از دين است، دين بايد از قلمروى عمومى حذف شود. بر اين اساس، سكولاريسم نتيجه‏ى ليبراليسم سياسى است و اختلاف باورهاى دينى، تفاوت‏هاى زيباشناختى و سليقه‏اى پنداشته مى‏شود. پس جنبه‏ى اجتماعى دين از قلمروى شخصى پيروى مى‏كند. چنين نگرشى به دين، در فلسفه‏ى پلوراليسم دينى تصوير شده است؛ زيرا اختلاف اديان را اختلاف‏هاى فرهنگى در بازگو كردن باورها مى‏داند. بدين ترتيب، اختلاف شيوه‏هاى اديان مانند امورى كه به سليقه‏هاى شخصى مربوط هستند و هيچ اساسى ندارند، شخصى شمرده مى‏شود. بر اساس چنين نگرشى، برترى يك دين بر دين ديگر، تنها موضوعى احساسى است كه در تربيت فرهنگى افراد ريشه دارد. بايد گفت پلوراليسم همانند ليبراليسم، جنبه‏هاى اجتماعى دين را دست كم مى‏گيرد.
ويژگى مشترك پلوراليسم و ليبراليسم در اين است كه هر دو درباره‏ى دين بيش از عمل بر ايمان، پافشارى مى‏كنند. ليبرال‏ها اين حقيقت را كه «هيچ كس نبايد به داشتن مذهب خاصى مجبور شود»، بيانى صريح و حكمى قطعى درباره‏ى آزادى دينى مى‏پندارند. پلوراليسم نيز در برداشت خود از اختلاف اديان، بر ايمان بيش از عمل پاى مى‏فشارد و مشكل آن را از راه توافق و آشتى نهايى باورها، حل مى‏كند.
با توجه به آن چه بيان شد، مى‏توان نتيجه گرفت: چون پلوراليسم دينى و سياسى از پى‏آمدهاى انديشه‏ى ليبراليستى هستند، ريشه‏ى يگانه‏اى دارند. پلوراليسم سياسى ممكن است به پلوراليسم دينى بيانجامد، ولى اگر پلوراليسم سياسى را نپذيريم، سبب نمى‏شود پلوراليسم دينى را نپذيريم؛ زيرا متعلق و موضوع اين دو با هم تفاوت دارد.( براى مطالعه‏ى بيش‏تر ر.ك:
1- دين‏شناسى، محمّد حسين زاده، انتشارات مؤسسه‏ى آموزشى و پژوهشى امام خمينى رحمت الله علیه، صص 35 و 85.
2- كلام جديد، عبدالحسين خسروپناه، مركز مطالعات و پژوهش‏هاى فرهنگى حوزه‏ى علميه‏ى قم، 9731، چ اول.
3- پلوراليزم دينى و استبداد روحانيت، محسن غرويان، صص 06 و 26.)
منبع: فصلنامه صباح ، مرکز مطالعات و پژوهشهای فرهنگی حوزه علمیه

پاسخ مناسب به اين پرسش را با بررسى دو مفهوم خاتميّت و پلوراليسم دينى آغاز مى‏كنيم.
الف - خاتميّت:
تاريخ بشرى شاهد ظهور پيامبران آسمانى و اديان فراوانى بوده است. از يك نظر، اين تكثّر را بايد به دليل تفاوت داشتن استعداد انسان‏ها و شرايط محيطى و اجتماعى دانست. سيرحكمت و تحوّل انسان در پذيرفتن بار سنگين امانت الهى، وضع شريعت و فرو فرستادن كتاب‏هاى آسمانى، سير صعودى و تكاملى داشته است. به ديگر سخن، گذشت زمان، آمدن پيامبران و به بار نشستن استعدادهاى آدمى، براى تكامل اديان در دو بعد كمّى و كيفى، بستر مناسبى فراهم آورده است. انسان‏ها در مدرسه‏ى اديان همانند دانش‏آموزان دوره‏ى ابتدايى هستند كه براى رسيدن به دوره‏هاى بالاتر بايد گام به گام، پيش روند.
همان گونه كه مواد درسى دوره‏هاى گوناگون مدارس، پايه و مكمّل يكديگرند، آيين‏هاى آسمانى نيز مؤيّد و كامل كننده‏ى يكديگر هستند.( اسلام و نسخ اديان، محمّد حسن قدردان قراملكى، كيهان انديشه، ش 38. ) هر چند با ظهور اديان الهى، بر اساس شرايط زمانى و مكانى، تفاوت‏هايى در شريعت يعنى احكام فرعى، رخ داده، ولى روح دين در همه‏ى زمان‏ها تسليم بودن محض در برابر خداوند، دورى جستن از خود محورى و مبارزه با طاغوت در دو بُعد فردى و اجتماعى، بوده است.
با پذيرش اين تكثّر در زندگى بشر و ايمان به پيامبران و اديانى كه آورده‏اند و با توجه به آيات و روايات، درمى‏يابيم كه پيامبر گرامى اسلام، حضرت محمّدصلَّى الله عليه وآله وسلَّم خاتم پيامبران است. خاتم به عنوان يكى از ويژگى‏هاى پيامبر اسلام‏صلَّى الله عليه وآله وسلَّم در قرآن و روايت‏ها مطرح شده است.
خداوند در قرآن كريم مى‏فرمايد:
ما كان محمدٌ ابا اُحد من رجالكم ولكن رسول اللَّه و خاتم النّبيين. ( احزاب، 04. )
حضرت محمّدصلَّى الله عليه وآله پدر هيچ يك از مردان شما نيست. او دو ويژگى مهمّ دارد؛ رسول اللَّه و خاتم پيامبران است.
روايت بسيار مشهورى از سنى و شيعه روايت شده است كه بر اساس آن، پيامبرصلَّى الله عليه وآله به اميرالمؤمنين على‏عليه السَّلام فرمود:
انت منى بمنزلة هارون من موسى إلاّ انّه لانبىّ بعدى.
نسبت تو با من، نسبت هارون است به موسى با اين تفاوت كه پس از من، پيامبرى نخواهد بود.
با توجه به آيات و روايات فراوانى كه در اين زمينه، وارد شده، مسلّم است كه پيامبر اسلام‏صلَّى الله عليه وآله آخرين پيامبر و شريعت وى، آخرين شريعت و ختم كننده‏ى نبوت است.
ب - پلوراليسم دينى
هوداران پلوراليسم مى‏گويند كه همه‏ى اديان، چهره‏هاى يك حقيقت واحد و برداشت‏هاى ويژه‏ى انسانى از آن امر مطلق‏اند. به تعبير جان هيك، آدميان به روش‏هاى گوناگون به اين حقيقت، واكنش نشان داده‏اند. پس اديان، تفسير رويارويى با آن حقيقت است. اين تفسيرهاى گوناگون كه سبب گونه‏گونى اديان گشته است، در عوامل انسانى و تاريخى ريشه دارد.( ر.ك به: دين‏شناسى، محمد حسين زاده، قم، مؤسسه‏ى آموزشى و پژوهشى امام خمينى رحمت الله علیه ) انسان‏ها، انديشه‏ها و سليقه‏هاى گوناگونى دارند كه هر انديشه و سليقه براى صاحب آن، محترم است. به همين ترتيب، هيچ كس حق ندارد به پيروان ديگر به چشم حقارت بنگرد.
صاحبان اين انديشه در توجيه سخنان خود مى‏گويند: همان گونه كه پلوراليسم و تكثّرگرايى در عرصه‏هايى هم‏چون: سياست و اقتصاد، امرى مطلوب و مفيد است، در عرصه‏ى دين و فرهنگ نيز بايد وجود داشته باشد. بايد زمينه‏ى بروز و ظهور همه‏ى اديان را در جامعه كاملاً باز بگذاريم و بدانيم كه ميان اديان، هيچ گونه برترى وجود ندارد. پذيرش هر يك از اديان، كاركرد و ارزشى برابر با پذيرش ديگر اديان دارد و دسته‏بندى آن‏ها به حق و باطل، كامل و ناقص و خوب و بد و مانند آن، كاملاً بى‏اساس و بى‏معناست.
نتيجه‏گيرى:
خاتميّت مى‏گويد دين اسلام، آخرين دين و پيام الهى است كه از سوى حضرت محمّدصلَّى الله عليه وآله به مردم ابلاغ شده است و پس از آن، هيچ پيامبر و شريعتى، ظهور نخواهد كرد. اين سخن براى نفى تكثّر گرايى كافى نيست، بلكه ناسخ بودن دين اسلام نسبت به اديان گذشته نيز بايد اثبات شود؛ يعنى بايد اثبات شود كه با آمدن دين جديد، پاى بندى به اديان پيشين، روا نيست. اين سخن با مراجعه به آيات و روايات به دست مى‏آيد؛ زيرا بسيارى از آيات قرآن، اهل كتاب را براى ايمان آوردن به رسول خدا و قرآن فرامى‏خوانند، مانند: «و آمنوا بما انزلت مصدقالما معكم تكونوا اول كافر به».( بقره، 14: «ايمان بياوريد به آن چه نازل كردم، در حالى كه آن، كتاب‏هاى شما را تصديق مى‏كند و نخستين كافر به آن نباشيد». ) هم چنين روايات متعدّدى بر اين مطلب دلالت دارد. براى نمونه، پيامبر اكرم‏صلَّى الله عليه وآله فرموده است: «ان‏اللَّه عزوجل جعل كتابى المهيمن على كتبهم الناسخ لها.»( بحار الانوار، محمدباقر مجلسى، ج9، ص 292. «همانا خداوند عزّوجل، كتاب مرا مسلّط و حاكم و ناسخ كتاب‏هاى اديان گذشته قرار داده است». ) افزون بر آن، با توجّه به تحريف‏هايى كه در كتاب‏هاى اديان پيشين رخ داده است، عقل نيز حكم مى‏كند كه بايد به دين جديد روى آورد؛ زيرا اديان گذشته نمى‏توانند بشريت را به سر منزل مقصود برسانند.
از سوى ديگر، خاتميّت و كمال دو امر متلازم‏اند؛ يعنى ممكن نيست دين و آيينى، خود را خاتم اديان بداند و داعيه‏ى كمال نداشته باشد يا اين كه داعيه‏ى كمال داشته باشد، ولى خود را دين خاتم معرفى نكند.
ادعاى نظريه‏ى تكثّر گرايى اين است كه همه‏ى اديان حق هستند و نبايد از برترى ميان اديان، سخن گفت. اين نظريه، دسته‏بندى اديان به حق و باطل يا كامل و ناقص را نمى‏پذيرد، در حالى كه قرآن كريم با بيانى صريح، نداى خاتميّت سر مى‏دهد و از كمال و برترى دين اسلام سخن مى‏گويد. پس چگونه پلوراليسم دينى مى‏تواند با خاتميّت سازگار باشد؟( براى مطالعه‏ى بيشتر ر.ك:
1- شريعت درآينه‏ى معرفت، عبداللَّه جوادى آملى، قم، نشر اسراء.
2- اسلام و نسخ اديان، محمّد حسن قدردان قراملكى، كيهان انديشه، ش 38.
3- كاوش‏ها و چالش‏ها، محمّد تقى مصباح يزدى، مؤسسه‏ى آموزشى و پژوهشى امام خمينى رحمت الله علیه.
4- خاتميّت، مرتضى مطهرى، تهران، انتشارات صدرا.
منبع: فصلنامه صباح ، مرکز مطالعات و پژوهشهای فرهنگی حوزه علمیه

پیامدهاى مثبت پلوراليسم دينى عبارت است از:
1- هم زيستى مسالمت‏آميز پيروان اديان
ادعا شده است كه يكى از پى‏آمدهاى مثبت «پلوراليسم دينى»، مدارا و هم‏زيستى مسالمت‏آميز پيروان اديان و مذهب‏هاى گوناگون در يك جامعه است؛ يعنى در مقام عمل، همه با مسالمت و صلح و صفا در كنار هم زندگى كنند، به يكديگر احترام بگذارند و با هم درگير نشوند. اين گونه «پلوراليسم دينى» پيش از آن كه از سوى هواداران اين نظريه مطرح شود، به شكل كامل‏تر و منطقى در دين اسلام و سيره‏ى پيامبر اكرم و پيشوايان معصوم‏عليهم‏السَّلام وجود داشته است. براى نمونه، قرآن كريم مى‏فرمايد:
و لا ينهكم اللَّه عن الذين لم يُقاتلوكم فى الدين و لم يخرجوكم من دياركم ان تبَروُّهم و تقسطوا اليهم ان اللَّه يحب المقسطين.( ممتحنه، 8. )
خداوند، شما را از نيكى كردن و عدالت ورزيدن در حقّ كسانى كه در امر دين با شما پيكار نكرده و شما را از خانه و ديارتان، بيرون نرانده‏اند، باز نمى‏دارد؛ زيرا خداوند، عدالت‏پيشگان را دوست دارد.
2- گفت‏وگوى اديان
بر اساس اين روش، دين‏داران بايد با روشى منطقى و خردپذير، به بررسى اصول دينى همه‏ى اديان بپردازند و با ضوابط معرفت‏شناسى و منطقى به گفته‏ى آنان گوش فرادهند، تا به دين صحيح دست يابند. قرآن كريم نيز به اين مطلب اشاره دارد، چنان كه مى‏فرمايد:
فبشر عباد الذين يستمعون القول فيتبعون احسنه.( زمر، 71 و 81. )
پس بندگان را بشارت ده، همان كسانى كه سخنان را مى‏شنوند و از نيكوترين آن‏ها پيروى مى‏كنند....
در سيره‏ى پيامبر اكرم و پيشوايان معصوم‏عليهم‏السَّلام مى‏بينيم كه آنان هميشه در اين زمينه پيش گام بودند و با سعه‏ى صدر و اخلاق نيك، با انجام مناظره به جدال احسن مى‏پرداختند و به انديشه‏ى مخالفان خويش، احترام مى‏نهادند.( كلام جديد، ص 271. )
3- نجات اكثريت
گفته‏اند يكى ديگر از پى آمدهاى مثبت پلوراليسم دينى، نجات يافتن افراد بيشترى از مردم است. بايد گفت: هر چند يك دين حق است، ولى خداوند متعال در قيامت، افراد بسيارى را كه تقصيرى نداشته‏اند، مى‏بخشد؛ يعنى خداوند اين مستضعفان فكرى را هر چند پيرو دين‏هاى ديگرى باشند، از بخشش خود، بى‏نصيب نمى‏گذارد.
پس مسأله‏ى بخشش و نجات افراد بيشتر، بدون تكيه بر پلوراليسم دينى نيز تحقق يافتنى است.( عدل الهى، مرتضى مطهرى، صص 982 و 463. )
با توجه به اين گفته‏ها در مى‏يابيم كه بدون پلوراليسم دينى، مى‏توان به پى آمدهاى مثبت آن دست يافت.
تفاوت‏هاى جامعه اسلامى با جامعه‏اى كه در آن «پلوراليسم دينى» پذيرفته شده است، عبارتند از:
1- جامعه‏هايى كه پلوراليسم دينى را پذيرفته‏اند، در پى مسايل مشترك هستند
اين ديدگاه به وسيله‏ى نسبيّت گرايى، خودنمايى مى‏كند. جامعه‏هاى به اصطلاح «پلوراليستى»، از يك سو با اطلاق‏گرايى و طرد گرايى مخالف‏اند و از سوى ديگر، به دليل دگرگونى‏هاى تاريخى، معتقدند كه همه چيز به ويژه پديده‏هاى فرهنگى و نظريه‏هاى دينى و اخلاقى، وسيله‏ى رستگارى را در اختيار انسان مى‏نهند. پس به اختلاف‏ها و راه‏هاى متفاوت يكديگر نبايد انديشيد، بلكه بايد به مسايل مشترك توجه داشت و از اختلاف پرهيز كرد. اين رويكرد، در جامعه‏ى اسلامى، جايگاهى ندارد؛ زيرا اگر اين جامعه‏ها به تحوّل تاريخى همه‏ى پديده‏هاى و نسبيّت واقعى و خارجى گرايش دارند، پس نبايد به رستگارى اعتقادى داشته باشند. اين در حالى است كه اين عناصر هدف همه‏ى دين داران است. مى‏پرسيم: اگرهمه‏ى پديده‏هاى جهان، متحول و متغير باشند، پس چگونه مى‏توان يك يا چند امرمشترك و ثابت در همه‏ى اديان يافت؟ افزون بر اين، هيچ انديشمند واقعيت‏گرايى، تحول عمومى پديده‏ها را نمى‏پذيرد؛ چون در غير اين صورت، نخستين پديده‏اى كه با اين نظريه ذبح مى‏شود، نظريه‏ى نسبى گرايى صاحبان اين رويكرد است كه تحول، آن را به اثبات تبديل مى‏كند.( كلام جديد، ص 710. ) از همه مهم‏تر، سيره‏ى پيامبر اكرم و امامان معصوم‏عليهم‏السَّلام و قرآن كريم، شكاكيّت و نسبيّت را نفى مى‏كنند و رسيدن به حق را امكان‏پذير مى‏دانند. قرآن مى‏فرمايد:
و اذا قيل انَّ وعداللَّه حق و الساعة لاريب فيها قلتم ما ندرى ما الساعة ان نظن الا ظنا و ما نحن بِمستيقنين.( جاثيه، 23. )
و هنگامى كه گفته مى‏شد: «وعده‏ى خداوند حق است و در قيامت هيچ شكى نيست»، شما مى‏گفتيد: «ما نمى‏دانيم قيامت چيست؟ ما تنها گمانى در اين باره داريم و به هيچ وجه يقين نداريم».
2- وحدت جامع و كامل دين
بر اساس اين ويژگى، جامعه‏ى تكثّرگرا، ضرورت دين را در وجود گوهر دين پذيرفتنى مى‏داند و تكثّر اديان را براى پديدار گشتن جامع و كامل وحدت متعالى دين، ضرورى مى‏شمارد. به گفته‏ى آنان، هر دين خاص، بخشى از ذات و گوهر دين ازلى و ابدى را تجسم مى‏بخشد.
اين سخن نيز اشكال‏هايى دارد كه اينك بر مى‏شمريم.( تحليل و نقد پلوراليسم دينى، صص 531 - 631. ) ضمانتى وجود ندارد كه اديان، گوهر واحدى داشته باشند. افزون بر آن، گوهر واحد اديان نيز قابل كشف نيست. بايد دانست اگر وجود صدف براى اديان ضرورت نداشته باشد، گوهر اديان نيز نمى‏تواند تداوم يابد. حتى اگر ما تمايز صدف و گوهر اديان را بپذيريم، نمى‏توانيم ضرورت وجود صدف را انكار كنيم؛ زيرا هر انسان دين دارى كه مى‏خواهد به گوهر دين خود دست يابد تنها از راه صدف، به آن مى‏رسد. پس اين ويژگى به خواسته‏ى «پلوراليسم» تحقق نمى‏بخشد؛ زيرا هر دينى به ناچار، به انحصار صدف و گوهر خود فتوا مى‏دهد.( كلام جديد، صص 771 - 871. )
3- حجيّت مطلق و منحصر به فرد، در هيچ دينى وجود ندارد
در جامعه‏هايى كه نظريه‏ى «پلوراليسم دينى» حاكم است، سه عنصر اصلى در تجربه‏هاى دينى بشر وجود دارد كه عبارت است از: عنصر رازگونه، عنصر عرفانى و عنصر پيامبرانه. اگر اين سه عنصر با يكديگر هم آهنگ و متّحد شوند، چيزى به نام «دين روح عينى» فراهم مى‏آورند. اين پديده همان مطلوبى است كه اديان در جست و جوى آنند و در هر دين تاريخى، تنها بخشى از آن به ظهور رسيده است. پس حجيّت مطلق و منحصر به فرد، در هيچ دين خاصى وجود ندارد.( تحليل و نقد پلوراليسم دينى، ص 90. )
اين ويژگى نيز در جامعه‏ى اسلامى جايگاهى ندارد؛ زيرا همان گونه كه تفسيرهاى گوناگون درباره‏ى تجربه‏ى دينى از فرهنگ، سنّت، اوضاع اجتماعى و روح افراد متأثر است، حقيقت تجربه‏ى دينى نيز كه براى تجربه گر پديد مى‏آيد، از آن‏ها تأثير مى‏پذيرد. در نتيجه، تجربه‏هاى دينى همانند تفسير آن‏ها، متفاوت و گونه‏گون خواهند بود. اگر هر دينى تنها به بخشى از روح عينى دست مى‏يابد، چگونه وجود آن حقيقت اثبات مى‏شود و مى‏گوييم هر دينى به بخشى از آن رسيده است؛ زيرا ممكن است هر يك از اديان به واقعيتى مستقل از دين ديگر دست يافته باشد. پس اين ادعا كه همگى اديان به بخش‏هاى گوناگون يك حقيقت رسيده‏اند، بدون دليل است.( كلام جديد، صص 671 و 971. )
4- پيام‏هاى همه‏ى اديان معناى واحدى دارد
براساس اين ويژگى، اديان الهى همگى پيام‏هاى واحدى دارند؛ يعنى اديان، سخن يكديگر را نقض نمى‏كنند و مردم مى‏توانند با اديان گوناگون، به يك نتيجه برسند!
اين ويژگى نيز معتبر نيست؛ زيرا اديان، اختلاف ريشه‏دارى دارند و تفاوت آشكارى حتى ميان يهوديان و مسيحيان ديده مى‏شود. اختلاف‏هاى دينى به دو دسته‏ى عقيدتى و بنيادين تقسيم مى‏شود. در گروه اول، محمول‏هاى گوناگون، به يك موضوع واحد نسبت داده مى‏شود. اختلاف‏هاى گروه دوم نيز آن است كه موضوع‏هاى گوناگون به يك محمول پيوند مى‏خورد. براى نمونه، اين دو گزاره را در نظر بگيريد:
الف - «خداوند مبدأ هستى است».
ب - «طبيعت مبدأ هستى است».
اختلافى كه بين اين دو گزينه وجود دارد، باورمندان آن‏ها را به موحد و غير موحد تقسيم مى‏كند.( مجموعه‏ى آثار، علامه مرتضى مطهرى، انتشارات صدرا، ج 3، ص 061؛ كلام جديد، صص 971 - 810. )
5- محور بودن ايمان گرايى به جاى شريعت مدارى
ديگر ويژگى يك جامعه‏ى «تكثرگرا»، اين است كه شريعت گرايى در آن، جاى خود را به ايمان گرايى مى‏دهد. هرگاه سازمان‏ها و نهادهاى دينى در جامعه‏اى به وجود آمدند، ساختارهاى عقيدتى و عملى دگم و بسته‏اى را در قالب قوانين خشك و انعطاف‏ناپذير پديد مى‏آورند كه به نفى ديگران مى‏انجامد. در مقابل، ايمان دينى، تجربه‏اى سيّال است كه به نفى ديگران نمى‏انجامد.
اين ويژگى نيز مشكل دارد. اگر بتوان شريعت را به صورت آداب و رسوم و ساختار نظام ضد عقيدتى و اجتماعى ارايه كرد كه به صورت سيّال، با تجربه‏ى ايمانى و دينى، سازگار باشد، اين صورت سيال دين با جامعه و فرهنگى متناسب است كه از آن تأثير پذيرفته است. بدين ترتيب، دين با تجربه‏ى دينى كه در آن جامعه، تولد يافته است، سازگارى مى‏يابد. چون جوامع و فرهنگ‏ها گوناگون هستند، به ناچار اديان و تجربه‏هاى دينى آن‏ها نيز تفاوت پيدا خواهند كرد. آن گاه به آغاز نزاع بر مى‏گرديم؛ يعنى اين پرسش پيش مى‏آيد كه رستگارى و رسيدن به حقيقت از آنِ كدام دين و تجربه‏ى دينى است؟
6- همه‏ى اديان بدون هيچ تفاوتى بر حقّند
يكى ديگر از ويژگى‏هاى جوامع «پلوراليستى»، بر حق دانستن همه‏ى اديان آسمانى است. در اين ديدگاه، اسلام، مسيحيت، يهوديت و حتى در معناى گسترده‏تر، همه‏ى مكتب‏هاى غير آسمانى مانند:بوداييزم، هندوييزم، ماركسيسم و... رستگارى بشر را تضمين مى‏كنند و حقانيت و رسميت دارند!
اين ويژگى، با بحران منطقى و عقلى آشكارى رو به روست؛ زيرا اجتماع نقيضين و ضدّين را پيشنهاد مى‏دهد، در حالى كه هر دو محال هستند. انسان با پذيرش «توحيد» اسلام، «تثليث» مسيحيت و «الوهيت» برهما و بودا، به تناقض گويى آشكارى دچار مى‏شود كه بر هيچ كس پوشيده نمى‏ماند.( كلام جديد، ص 881. ) افزون بر آن، در درون دين نيز آيات و روايات اسلامى، به صراحت و صددرصد با آن مخالفند.( عدل الهى، ص 862. )
نتيجه‏گيرى:
تنها در عرصه‏ى هم زيستى مسالمت‏آميز پيروان مذهب‏ها و اديان در كنار يكديگر، نظريه‏ى نجات اكثريت و گفت و گوى اديان، رويكردى از پلوراليسم دينى ديده مى‏شود. با اين حال، همه‏ى پى آمدهاى مثبت، به شكل كامل و منطقى‏تر در آيات قرآن كريم، متون دينى و سيره‏ى پيامبر اكرم و پيشوايان معصوم‏عليهم‏السَّلام آمده است. اهل بيت‏عليهم‏السَّلام همواره با انجام مناظره و جدال احسن، با سعه‏ى صدر و اخلاق نيكو، اين كاركردها را تحقق بخشيده‏اند. ديگر ويژگى‏هاى پلوراليسم، اصولاً با مبانى اسلامى هم آهنگ نيست و جامعه‏ى اسلامى نيز به يارى جستن از آن‏ها، نيازى ندارد.
منبع: فصلنامه صباح ، مرکز مطالعات و پژوهشهای فرهنگی حوزه علمیه

پلوراليسم دينى به معناى «به رسميت شناختن دين‏هاى گوناگون و اعتقاد به اين كه همه‏ى آن‏ها حقيقت دارند»، برخى پى‏آمدهاى منفى دارد كه بر مى‏شماريم:
1- اجتماع نقيضين
هواداران پلوراليسم گفته‏اند: «پلوراليسم (تكثر و تنوع را به رسميت شناختن و به تباين و ناكاستنى و قياس ناپذيرى فرهنگ‏ها و دين‏ها و تجربه‏هاى آدميان، فتوا دادن...) به شكل كنونى آن متعلق به عصر جديد است.( صراطهاى مستقيم، عبدالكريم سروش، ص 2. ) على اىّ حال با تنوعى روبه رو هستيم كه به هيچ رو، قابل تحويل به امر واحد نيست و بايد اين نوع را به حساب آوريم و ناديده نگيريم و براى حصول و حدوث تنوع نظريه داشته باشيم.»( همان، ص 5. ) پلوراليسم مثبت، معنا و ريشه‏ى ديگرى هم دارد و آن اين كه، بديل‏ها و رقيب‏هاى موجود واقعاً كثير هستند؛ يعنى تباين ذاتى دارند.( همان، ص 10. ) اختلاف مؤمن و گبر و جهود، اختلاف حق و باطل نيست، بلكه اختلاف نظرگاه، آن هم نه نظرگاه پيروان اديان، بلكه نظرگاه پيامبران‏عليهم‏السَّلام است.( همان، ص 6. )
با توجه به اين رويكرد، هيچ مرزى براى اديان و تجربه‏هاى دينى و فهم‏ها و تفسيرهاى به رسميت شناخته شده، قايل نيستند؛ يعنى همه را «عين وحى حق» مى‏پندارند و همه‏ى اديان را حق مى‏دانند.( تحليل و نقد پلوراليسم دينى، صص 17 - 37. )
با توجه به اين كه اديان با يكديگر تقابل دارند، مى‏پرسيم: مى‏توان پذيرفت كه طرفين نقيض، حق و صحيح باشند؟ براى نمونه، آيا اعتقاد به اقانيم سه گانه (مسيحيان) و ثنويت (زرتشتيان) و خداى يگانه (مسلمانان و يهوديان) همه حق و صحيح است؟ آشكار است كه بر موضوع واحد، نمى‏توان محمول‏هاى متناقض را حمل كرد؛ زيرا به اجتماع نقيضين مى‏انجامد. از اين رو، وقتى مى‏گوييم مبدأ، يگانه و واحد است، بدان معناست كه دوگانه و سه گانه نيست. اگر هم بخواهيم همه‏ى اين ادعاها را بپذيريم، اجتماع نقيضين را پذيرفته‏ايم كه بطلان آن آشكار است.
2- پلوراليسم خويش برانداز
با توجه به ادعاى مدعيان پلوراليسم، مى‏توان گفت كه پلوراليسم خود ويران‏ساز است؛ زيرا پذيرش اين نظريه، مستلزم حق پنداشتن مرام‏هاى رقيب است كه آن‏ها پلوراليزم را نقض مى‏كنند.( لوازم فلسفى - كلامى پلوراليسم دينى، على اكبر رشاد، مجله‏ى كتاب نقد، ش 4، ص 89. )
3- امتناع ايمان
ايمان، عقد قلبى است كه بر يقين و نفى و شك استوار است. بنا بر مبانى پلوراليسم، آن چه نزد ماست «فهم و قشر» دين است، نه بطن و متن آن. فهم‏ها نيز ممكن است خطا و غلط باشند. اگر هم فهم درستى در ميان باشد، به دليل «تبيين ذاتى فهم‏ها» همه‏ى آن‏ها نمى‏توانند درست باشند. با تغيير در علم و فلسفه - كه سيال هستند - پيش فرض‏هاى ما نيز دگرگون مى‏شود. هم چنين فهم ما از متن صامت، جاى خود را به فهم مغاير مى‏دهد. البته اگر فرض كنيم كه علم و فلسفه و در پى آن، فهم ما تا ابد ثابت بماند، فهم صادق، مصدّق ندارد؛ زيرا فهم ما، فهم متن وحيانى و درك نفس الامر گزاره‏ها و آموزه‏هاى دينى نيست. در اصل، فهم ما چيزى جز پژواك انتظارها و پرسش‏ها و پيش فرض‏هاى ما نخواهد بود. اين گونه برخورد با مسأله‏ى دين به شكاكيت مى‏انجامد كه با ايمان سازگارى ندارد؛ زيرا ايمان بر پايه‏ى يقين بنا مى‏شود.
4- حجّيت نداشتن متون دينى و بى‏اعتبار شدن عمل به گزاره‏هاى دينى
بدين ترتيب، ظاهر متون و نصوص‏دينى از حجيت ساقط مى‏شود؛ زيرا دريافت ما از اين نصوص، فرآورده‏ى تعاطى ذهن و عين يا بازتاب انتظارها، پرسش‏ها و پيش فرض‏هاى ما است. يعنى در هر صورت، دريافت ما از متن است و هرگز حجّت نخواهد بود. بر همين اساس، عمل به گزاره‏هاى دينى، بى‏اعتبار خواهد شد؛ زيرا پلوراليسم، «فتوا دادن به تباين فرو ناكاستنى و قياس ناپذيرى فرهنگ‏ها، دين‏ها، زيان‏ها و تجربه‏هاى آدميان و همه را اهل فلاح و صلاح پنداشتن» است. بر اين مبنا، براى نجات و سعادت، نمى‏توان ملاكى ارايه داد؛ زيرا ارزش ايمان به «متعلق» آن بستگى دارد و صرف باور داشتن به چيزى، ارزش شمرده نمى‏شود.
5- نقش هدايت گرايانه‏ى دين
مبانى پلوراليسم با نقش هدايت گرى دين و خداوند سازگارى ندارد؛ زيرا اگر فهم آدميان از متون دينى متنوع و متباين است (اين، يكى از مبانى پلوراليسم است) و تفسيرهاى تجربه كنندگان تجربه‏هاى دينى نيز يكسره متكثر و متضاد است (مبناى ديگرى از پلوراليسم)، دين و تجربه‏ى تفسير ناشده‏اى نخواهيم داشت. پس همه‏ى اديان و تجربه‏ها، دستخوش تفسيرهاى گوناگون گشته و همگى تحريف شده‏اند.( صراطهاى مستقيم، ص 4. ) در اين صورت، دسترسى به جوهر دين و دين حق، انديشه‏اى بيهوده است و اين به معناى بسته بودن باب هدايت و بى‏مصداق شدن اسم هادى حق تعالى است. رسيدن به رستگارى نيز پندارى ساده‏لوحانه خواهد بود.( همان. ) در اين جا، اين پرسش مطرح مى‏شود كه چرا خداوند پيامبران را براى هدايت مردم فرستاده است، در صورتى كه خود مى‏دانست ممكن است وحى حق، ذهن آلوده شود و به «نظرها و منظرها» گرفتار گردد؟ يعنى با تأثير پذيرفتن از شرايط قومى، ذهنى و روحى شخصِ پيامبران، پيش فرض‏هاى مفسران، دستخوش «قبض و بسط تئوريك»( تحليل و نقد پلوراليسم دينى، صص 221 - 421. ) گردد و در اقيانوس تفسيرهاى متباين و متناقض، فرو رود.
6- جواز بدعت و تعطيلى شريعت:
بر اساس مبانى پلوراليسم، «در معرفت دينى هم‏چون هر معرفت بشرى ديگر، قول هيچ كس، حجت تعبدى براى كس ديگر نيست و هيچ فهمى، مقدس و فوق چون و چرا نيست.»( صراطهاى مستقيم، ص 4. ) اين سخن به معناى جواز «بدعت» و ظهور پياپى پيامبران دروغين است و بر همين اساس، شريعت‏ها تعطيل مى‏شوند؛ زيرا آن چه در اين جا راهزنى مى‏كند، عنوان كافر و مؤمن است كه عنوان‏هايى صرفاً فقهى و دنيوى هستند. نظير اين عنوان‏ها در همه‏ى شريعت‏ها وجود دارد و ما را از ديدن باطن امور، دور مى‏دارد.( همان، 21. ) اين عنوان‏ها كه «تمايزهاى ظاهرى» است، بايد از ميان برداشته شود؛ زيرا «عمل كردن به اين يا آن آداب، مايه‏ى سعادت و هدايت نيست».( لوازم فلسفى - كلامى پلوراليسم دينى، كتاب نقد، ش 4، صص 401 - 501.
براى مطالعه‏ى بيش‏تر ر.ك:
1- تحليل و نقد پلوراليسم دينى، على ربانى گلپايگانى، مؤسسه‏ى فرهنگى دانش و انديشه‏ى معاصر، صص36 و 771.
2- دين‏شناسى، محمّد حسين زاده، مؤسسه‏ى پژوهشى امام خمينى رحمه الله علیه .
3- تازه‏هاى انديشه، (پلوراليسم دين، حقيقت، كثرت)، هادى صادقى، معاونت امور اساتيد و دروس معارف اسلامى، صص 49 و 211.
4- لوازم فلسفى - كلامى پلوراليسم دينى، على اكبر رشاد، كتاب نقد، ش 4، صص 69 و 501. )
منبع: فصلنامه صباح ، مرکز مطالعات و پژوهشهای فرهنگی حوزه علمیه