اهل حق نام يكي از فرقه‌هاي غلات است كه علي اللهي نيز ناميده مي‌شوند، آنان قائل به حلول و تناسخ و... مي‌باشند و برخي از طوايف آنها حضرت علي را مظهر خدا مي‌شمارند و لقب علي اللهي را از آن جهت به آنها داده‌اند.[1]
مناطق زندگي اهل حق
آن گونه كه برخي از نويسندگان گفته‌اند: عمده‌ترين مركز اهل حق استان كرمانشاه است و بيشتر آنان در اسلام آباد غرب، كرند غرب و توابع اين شهرها ساكن هستند. در آذربايجان شرقي نيز در بخش كوچكي بنام ايلخچي سكونت دارند كه به نام (گوران) معروف هستند و طبق تحقيقات به عمل آمده اين عده از منطقه (گوران) به مركزيت گهواره (كرند غرب) به آذربايجان مهاجرت كرده‌اند.[2]
مرام اهل حق (علي اللهيان)
از آن جا كه عقايد اين فرقه مبتني بر خرافات است و بنا به گفته خودشان جوهركشي از تمام اديان مي‌باشد[3] ، ضروري است در اين بخش به اهم باورهاي ايشان اشاره شود:
الف. در مورد خداي متعال
اين مسلك به سلطان سهاك و قبل از او بابا خويشن (مبارك شاه) و ناعوث و حضرت علي ـ عليه السّلام ـ جنبه خدايي مي‌دهد، و نوعي الوهيت نسبت به آنها قائل است.[4]
در نقد و بررسي اين نوع طرز تفكر كه براي خداي متعال همتا و نظيري قائل است، متكلمان اسلامي و حكماي الهي براهين متعددي اقامه‌ كرده‌اند كه به يك مورد اشاره مي‌كنيم:
«هر گاه فرض كنيم كه براي خداي جهان، همتا و نظيري وجود دارد، لازمه‌اش اين است كه خداي جهان و همتاي او هر يك از دو جزء مركب باشند و تركيب شدن از دو جزء مستلزم نياز و احتياج است و احتياج با خداوندگاري سازگار نيست.»[5] علاوه بر اينها آيه شريفه (ليس كمثله شيء)[6] هر گونه نظير و شبيهي را از خداي متعال به صراحت نفي مي‌كند و اولين مرتبه از مراتب توحيد، توحيد ذاتي است كه مي‌گويد: «خدا واحد است، نه مثلي دارد و نه نظيري و نه شبيهي و نه عديلي».[7]
ب. نماز و روزه
نماز و روزه به شيوه اسلامي در مسلك اهل حق كاملاً مردود است و سلطان سهاك در مسائل عقيدتي تأكيد كرده كه روزه سه روز و نياز به جاي نماز قرار دارد.[8]
لذا در حقيقت مصداق دوزخيانند كه خداي متعال مي‌فرمايد: «بهشتيان از دوزخيان مي‌پرسند: چه چيز شما را به دوزخ وارد ساخت؟ مي‌گويند: ما از نمازگزاران نبوديم».[9] در مورد نياز هم بايد گفت: كه با وجود زكات (فطريه، زكات مال)، ‌خمس، صدقات، قرباني عيد قربان و... كه همه از انفاقات شرعي هستند، احتياجي به نياز كه بدعتي در دين است، نيست.[10]
ج. تناسخ و حلول
از اركان اصلي اعتقادات اهل حق، تناسخ و حلول است كه مي‌گويند: طبق نامه (سرانجام) هر صاحب روحي مظهر يا جامه روح ديگري از ماقبل است و انسان بايد هزار مرتبه متولد شود و هر مرتبه در قالبي زندگي كند تا در هزار و يكمين مرحله، بهشتي يا جهنمي شود و هر بار كه مي‌ميرد، لازم نيست به صورت انسان ديگري متولد گردد، گاهي به صورت گاو، گاهي به صورت شتر و... به دنيا مي‌آيند.[11]
و امّا در مورد حلول مي‌گويند: «خداوند به جسد پيامبران، امامان و رهبران اهل حق حلول كرده، به ميان مردم آمده و گفته است: «گهي بنده، گهي خالق كه مائيم».[12]
در ردّ انديشه حلول و اتحاد گفته‌اند كه لازمة اين سخن تركيب در ذات خداست كه ملازم با احتياج است و احتياج در ذات خدا راه ندارد.[13] علاوه بر اينها امام صادق ـ عليه السّلام ـ ، مي‌فرمايد: «تناسخي‌ها خيال مي‌كنند خدايشان از بدني به بدن ديگر مي‌رود.»[14]
در يك جمع بندي نهائي به اين نتيجه مي‌رسيم كه اهل حق بالاترين غلو را در حق پيشوايان خود قائل هست و اين مسلك جوهركشي از اديان مختلف وحياني و غيروحياني است، و آثاري از مذاهب مانوي و يهود و مسيحين در مذهب آنها به چشم مي‌خورد.[15] به تعبير ديگر مذهب آنها كشكولي است كه از هر مسلك و مذهبي يك مطلب اخذ كرده و بدون كمترين توجيه عقلاني و يا وحياني آنها را تبليغ مي‌كنند. اين عقايد نه تنها از ساختار مستحكمي برخوردار نيستند، بلكه در تناقض با هم ديگر مي‌باشند و هيچ تبيين عقلاني را بر نمي‌تابند.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. البدعة و التحريف، خراساني، جواد، ص 163 ـ 168.
2. فرهنگ فرق اسلامي، مشكور‌، محمد جواد، ص 8.
3. اسطوره اهل حق؛ بهرامي، ايراج، تهران، آتيه، 1378ه‍ ش.
4. سر سپردگان تاريخ و عقايد ديني اهل حق، خواجه الدين، محمد علي، تبريز، بينا، 1349ه‍ ش.


[1] . ر.ك: مرداني، محمد، سيري كوتاه در مرام اهل حق (علي اللهيان)، با مقدمه مرحوم داود الهامي، انتشارات مؤسسه دفاع از حريم اسلام، ص 3.
[2] . ر.ك: مجله تخصصي كلام اسلامي، شماره 14، ص 85 ـ 87.
[3] . مرداني، محمد، سيري كوتاه در مرام اهل حق (علي اللهيان)، ص 77 به نقل از آثار الحق، ج 1، ص 20، گفتار 42.
[4] . ر.ك به: مرداني، محمد، سيري كوتاه در مرام اهل حق (علي اللهيان)، ص 36.
[5] . سبحاني، جعفر، الهيات و معارف اسلامي، ص 109.
[6] . شوري/11.
[7] . سبحاني، جعفر، العقيدية الاسلاميه علي ضوء مدرسة اهل البيت، ص 45.
[8] . مرداني، محمد، سيري كوتاه در مرام اهل حق (علي اللهيان)، ص 38، به نقل از كتاب سرسپردگان، ص 64.
[9] . مدثر/41 ـ 44.
[10] . ر.ك‌: مالا ميري كجوري، احمد، اهل حق، تحقيقي پيرامون تاريخ، پندار و كردار اهل حق، ص 249.
[11] . ر.ك: مرداني، محمد، سيري كوتاه در مرام اهل حق (علي اللهيان)، ص 64، به نقل از شاهنامه حقيقت، جيحون آبادي، ص 44.
[12] . ر.ك‌: مالا ميري كجوري، احمد، تحقيقي پيرامون تاريخ، پندار و كردار اهل حق، ص 236.
[13] . ر.ك: سبحاني، جعفر، الالهيات و معارف اسلامي، ص 123.
[14] . ر.ك: بحار الانوار، ج 4، ص 320 ـ 321، باب ابطال تناسخ.
[15] . ر.ك: مرداني، محمد، سيري كوتاه در مرام اهل حق، ص3.
( اندیشه قم )

براي فهم بيشتر ارتباط اين دو فرقه توجه به دو نكته اساسي ضروري است: اول: پيدايش دوم: افكار ها و باورها. در تاريخ پيدايش فرقه اهل حق اختلاف نظر فراواني وجود دارد به طوري كه برخي پيدايش آن را قرن اول توسط نصير غلام حضرت علي ـ عليه السلام ـ مي دانند كه آن حضرت را خدا مي دانسته است.[1] اما بحراني اين قول را به محمد بن نصير در زمان امير المؤمنين ـ عليه السلام ـ نسبت مي دهد و سپس مي گويد: اين داستان مجهول است و در كتاب هاي معتبر نيامده است و سند خوبي نيز ندارد.[2]
در ضمن هر چند در زمان امير المؤمنين ـ عليه السلام ـ عده اي غلو كردند، اما تاريخ براي آن حضرت غلامي به نام نصير بيان نكرده است. عده اي ديگر اين فرقه را به بهلول شاگرد برجسته امام صادق در قرن دوم نسبت مي دهند كه اين نيز صحيح نمي باشد؛ چرا كه بهلول تا آخر عمر جزو شيعيان خالص بود نه غالي.[3]
عده اي هم پيدايش اهل حق را به سلطان اسحاق اوراماني كردستاني نسبت داده اند، ولي اين نيز به خاطر وجود باورهاي اهل حق در بين مردم قبل از قرن هشتم درست نيست و آنچه باعث اين تفكر گشته اين است كه سلطان اسحاق، عقايد و احكام اهل حق را كه سينه به سينه مي گشت، در قالب كتابي با همراهي يارانش جمع آوري نمود كه امروزه از آن «سرانجام يا كلام خزانه» ياد مي شود؛ پس وي مؤسس مكاتبه اي اهل حق است.[4]
به هر حال آنچه مسلم است اينكه: اهل حق مخلوطي از اعتقادات هندوئي در تناسخ، تصوف التقاطي و مسايلي برگرفته از اديان باستاني، مانند زرتشت و نيز يهود و مسيحيت و غلو در اولياء الله است، كه هيچ گونه مطابقتي با اسلام راستين ندارد.
اما در مورد فرقه نصيريه نيز هر چند برخي گفته اند: نصير غلام امير المؤمنين ـ عليه السلام ـ آن را پايه گذاري كرده است، ولي بطلان اين سخن آشكار است.[5] و آنچه مشهور است اينكه محمد بن نصير نميري از شاگردان امام حسن عسكري ـ عليه السلام ـ راه غلو را در پيش گرفته و مقام ائمه اطهار را به الوهيت رساند و مورد لعن و طرد آن حضرت و شيعيان قرار گرفت.[6]
بنا بر اين هرچند تاريخ هر دو فرقه چندان زياد روشن نيست، ولي عده اي مي گويند: اين دو در حقيقت يك فرقه هستند؛ منتهي در كشور ايران با نام اهل حق و در كشورهاي ديگر مانند سوريه و ... نصيريه ناميده مي شوند.[7]
افكار و انديشه هاي نصيريه و اهل حق:
در نگاه كلي به افكار و باورهاي اهل حق و نصيريه معلوم مي گردد كه اينها رابطه ي تنگاتنگ با هم دارند و اختلاف چنداني با هم نداشته و ندارند در اينجا به چند نمونه از افكار اين دو فرقه اشاره مي كنيم:
1. الوهيت امير المؤمنين ـ عليه السلام ـ : محمد بن نصير رهبر نصيريه مدعي شد كه خداوند در اين زمان در جسم علي ـ عليه السلام ـ ظاهر گشته، و او امروزه خداي خالق، ميراننده و زنده كننده است.[8]
اهل حق نيز حضرت علي ـ عليه السلام ـ را مظهر ذات خدا دانسته، با اين تفاوت كه در نظر اهل حق، خداوند در هر زماني در جسم و بدن يكي ظاهر مي شد و در صدر اسلام در علي ظاهر گشت و او خداي خالق، قادر و ... مي باشد. و اينها رهبران بعدي را نيز خدا مي دانند.[9]
2. اباحي گري: در نگاه نصيريه هيچ يك از فروعات دين واجب نيست و هيچ حلال و حرامي هم وجود ندارد.[10]
اهل حق نيز با انكار نماز و روزه و برخي ديگر از ضروريات دين مانند حجاب و صيغه عقد در ازدواج با اين ادعا كه اينها از نظر قانون كشور لازم است و گرنه شرع مقدس چنين دستوري را نداده است، در واقع به سوي اباحي گري پيش مي روند.[11]
3. تكثر گرايي: تكثر گرائي تفكري قديمي است كه منحرفان از مسير حق همواره به آن دامن مي زدند و مي زنند و با اين كار مي خواهند دين حق را انكار كنند اما در لباس حقانيت بقيه اديان، نه اينكه بگويند: ما دين را قبول نداريم نصيريه نيز براي اين كه افكار خودشان را حق جلوه دهند هم دين اسلام و هم بقيه اديان و تفكرات از جمله يهود و مسيح امروزه را بر حق دانسته و باورشان بر اين است كه: پيروان اينها در راه راست حركت مي كنند.[12]
در نظر رهبران اهل حق نيز هر گرايشي ولو بت پرستي به شرطي كه به آنچه اعتقاد دارد، عمل نمايد بر حق است: و جزو هدايت يافته گان خواهد شد.[13]
4. تناسخ: عده اي بر اين باورند كه روح انسانها پس از مرگ، به بدن ديگري انتقال مي يابد نه اينكه برود به عالم برزخ. و اين كار بستگي به اعمال انسان دارد كه اگر نيكو كار بوده به بدن انسان منتقل مي شود و اگر بدكار بوده ممكن است در مرحلة ديگر آن روح وارد بدن حيوان شود. و در احوالات محمد بن نصير رهبر نصيريه آمده است: او بعد از غلو قائل به تناسخ شد.[14]
فرقه اهل حق نيز قائل به تناسخند. البته گاهي رهبران اين فرقه مي گويند: اين انتقال روح از بدني به بدن ديگر فقط هزار بار تكرار مي شود و بعد از آن، آن روح به حقيقت رسيده و ذات خدائي مي شود. وقتي هم مي بينند تناسخ منجر به انكار معاد مي شود (چون در نظريه تناسخي روح در اين دنيا ابدي است و از بدني به بدن ديگر مي رود.) مي گويند بعد از آنكه روح انسان به ذات خدايي رسيد و خدا شد به عالم برزخ انتقال يافته به بهشت مي رود.[15]
با توجه به دقيق نبودن تاريخ پيدايش نصيريه و اهل حق چنين به نظر مي رسد كه هر دو فرقه به دليل زياده روي در مقام اهل بيت و كج روي هاي ديگر از مسير اسلام منحرف گشته اند و نمي توان اين دو را با هم ديگر مرتبط دانست، هر چند در برخي عقايد با هم اتفاق نظري داشته باشند، چرا كه شباهت اعتقادي و انديشه اي به تنهايي دليل بر ارتباط نمي شود.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. شناخت فرقه هاي اهل حق؛ خدا بنده، تهران، امير كبير، 1382 هـ ش.
2. سرسپردگان، تاريخ و عقايد ديني اهل حق؛ محمد علي خواجه الديني، تبريز، 1349 هـ ش.


[1] . جيحون آبادي، نعمت الله؛ شاهنامه حقيقت، تهران، جيحون، 1373 هـ ش، ص 135.
[2] . صفي زاده بوركه اي، صديق؛ نوشته هاي پراكنده درباره يارسان اهل حق، تهران، مؤسسه مطبوعاتي عطائي، اول، 1361 ش، ص 6.
[3] . همان، ص 24.
[4] . بحراني، هاشم؛ مدينه المعاجز، مؤسسه معارف الاسلاميه، چ اول، 1413 هـ ق، ج 1، ص 255.
[5] . ابن كثير دمشقي، حافظ ابي الفداء اسماعيل؛ البدايه و النهايه، بيروت، دار احياء التراث العربي، 1408 هـ ق، ج 14، ص 95.
[6] . طبرسي؛ الاحتجاج، بيجا، دار النعمان، ج 2، ص 291.
علي عزيز ابراهيم؛ العلويون بين الغلو و الفلسفه و التصوف و التشيع، بيروت ، مؤسسه الاعلمي للمطبوعات، ص 14.
[7] . رباني گلپايگاني، علي؛ فرق و مذاهب كلامي، قم، امير، اول، 1377 هـ ش، ص 323.
[8] . نباطي بياضي، علي؛ الصراط المستقيم، نجف، كتابخانه حيدر، 1384 هـ ق، ج 3، ص 61.
ابن طاووس؛ سيد رضي الدين علي؛ الطرائف، قم، چاپخانه خيام، 1400 هـ ق، ج 1، ص 68.
[9] . خواجه الدين، محمد علي؛ سرسپردگان، تهران، كتابفروشي منوچهري، 1362 هـ ش، ص 97. و مالاميري كجوري، احمد؛ اهل حق، تحقيقي پيرامون تاريخ پندار و كردار اهل حق، قم، نشر مرتضي، چاپ اول، 1376 هـ ش، ص 99.
[10] . مچلسي، محمد باقر، بحار الانوار، بيروت، مؤسسه الوفاء، 1404 هـ ق، ج 25، ص 285، باب 10، نفي الغلو.
ابن شهر آشوب مازندراني، محمد؛ المناقب، قم، مؤسسه انتشارات علامه، 1379 هـ ق، ج 1، ص 265.
[11] . الهي، نور علي؛ برهان الحق، تهران، جيحون، 1373 هـ ق، ص 139، فصل 18، و ملحقات، ص 560، سوال 1. و الهي، بهرام؛ آثار الحق، تهران، جيحون، ج1، ص 353، گفتار 1124.
[12] . بحار الانوار، ج 25، ص 285، باب 10 نفي الغلو.
[13] . الهي، بهرام؛ آثار الحق، تهران، جيحون، ج 1، ص 174، گفتار 612.
[14] . حلي، حسن بن يوسف؛ رجال العلامة الحلي، قم، دار الذخائر، 1411 هـ ق، ص 274.
[15] . صفي زاده بوركه اي، صديق؛ نامه سرانجام يا كلام خزانه، تهران، هيرمند، اول، 1375 هـ ش، ص 190.
و الهي، نور علي؛ معرفت الروح، تهران، جيحون، سوم، 1371 هـ ش، ص 69.
و مالاميري كجوري، احمد؛ اهل حق، تحقيقي پيرامون تاريخ، پندار و كردار اهل حق، قم، نشر مرتضي، اول، 1376 هـ ش، ص 91
( اندیشه قم )

براي روشن شدن مطلب نياز است كه سؤال فوق به شرح ذيل تفكيك شود:
1. آيا فرقه علي اللهي همان غاليان است؟
2. سني هستند و يا شيعه؟
3. آيا احكام اسلامي از قبيل روزه و نماز و حرام و حلال الهي را قبول دارند؟
4. از نگاه فقهي حكم آنها چگونه است آيا نجس و كافرند؟
در رابطه با سؤال اول بايد گفت كه: برخي از پژوهشگران معتقدند كه فرقه هاي«اهل حق»، «نصيريان»،«علي اللهيان» و «علويان» از فرقه هاي غلات مي باشند كه بعدها در اسلام پيدا شده و آثاري از مذاهب مجوس و مانوي در عقايد و باورهاي آنها وجود دارند، و قائل به حلول و تناسخند.[1]
لقب«علي اللهي» را از آن جهت انتخاب نموده اند كه معتقد به الوهيت امام علي ـ عليه السّلام ـ هستند، اين گروه در ايران تركيه و سوريه زندگي مي كنند، در هر منطقه اي به يك نام خوانده مي شوند، مثلاً در تركيه، «علوي» و در سوريه«نصيري» و در شهرهاي مختلف ايران به نام هاي گوناگون ناميده شده اند، در مشهد«علي اللهي» و در تبريز«گوران» در لرستان«غلات» و گاهي در ايران خودشان را«اهل حق» نيز ناميده اند.[2]
برخي ديگر معتقدند كه: گر چه فرقه علي اللهي جزء فرقه هاي غلات به حساب مي آيد و با فرقه«نصريه» هم عقيده اند و هر دو معتقد به الوهيت امام علي ـ عليه السّلام ـ مي باشند و لكن در بسياري از عقايد و تشريفات مذهبي به هيچ وجه با يكديگر يكسان نمي باشند و تفاوت هاي اساسي دارند.[3]
در نتيجه اكثر پژوهشگران معتقدند كه: فرقه هاي«نصيريه»،«علي اللهي» و «علويان» جزء فرقه هاي غاليان مي باشند.
از آنچه گذشت پاسخ سؤال دوم نيز روشن گرديد كه اين گروه ها نه شيعه هستند و نه سني، زيرا شيعه و سني هيچكدام قائل به الوهيت امام علي ـ عليه السّلام ـ نيستند هر چند برخي اين گروه ها را منتسب به شيعه دانسته و تعبير به«غلات» شيعه كرده اند و برخي از آنها نيز اصرار دارند كه فرقه اي از ريشه اثني عشريه مي باشند.[4]
از ديدگاه آنها نماز و روزه بر شيوه اسلامي كاملاً مردود است در كتب اهل حق«علي اللهي» درباره نماز كمتر سخن به ميان آمده است و آنها پولي را كه به عنوان نياز و«سرانه دادن» مي دهند، كافي از نماز مي دانند و مي گويند: ما نياز مي دهيم و آن نياز غالباً يك گوسفند قرباني است. و باور دارند كه اگر نياز نباشد نماز بي سود است اگر نياز دهي پس نماز بيهوده است.[5]
روزه علي اللهيان در سال سه روز و سه شب طول مي كشد و در روز سوم يعني شب چهارم با آداب مخصوص روزة خود را مي شكنند و با صرف «شام حق» افطار مي كنند. و اين شام به منزله جشني است و آن را«جشن خاوند گار» مي نامند و منشاء اين قسم روزه، داستان سه روز گرسنه ماندن سلطان اسحاق و يارانش در«غار نور» مي باشد.
اين گروه همه چيز از خوردنيها و نوشيدنيها را حلال مي دانند و هيچ چيز بر آنها حرام نيست، حتي گوشت خوك و شراب.[6]
و اينكه آيا آنها كافر و نجس هستند يا نه، بهتر است كه پرسش يكي از مؤمنين در رابطه با اهل حق«علي اللهيان» از يكي از مراجع تقليد و پاسخ ايشان را بدون هيچ گونه دخل و تصرف ذكر نمائيم:
س: گروهي از مردم كه آنان را اهل حق و يا علي اللهيان مي گويند، طريقي براي خود قرار داده اند، مثلاً روزه ماه مبارك رمضان را سه روز مي دانند و نماز نمي خوانند و شيطان را از جمله خوبان مي دانند و شارب گذاشتن را بر خود لازم و واجب مي دانند و گرفتن آن را حرام مي دانند. منكر قيامت هستند و كيفر اخروي را در دنيا معتقد اند مثلاً اعتقادشان اينست: اگر كسي عملش خوب باشد به قالب حيوان خوب و اگر عملش بد باشد به قالب حيوان بد انتقال مي يابد، حضرت علي ـ عليه السّلام ـ را نعوذ بالله خدا مي دانند، آيا اينگونه افراد مسلمان هستند يا نه؟ و شرعاً از«نياز» آنها خوردن چه صورت دارد؟ و زن دادن و زن گرفتن اشكال شرعي دارد يا نه؟
حضرت آيت الله گلپايگاني در پاسخ فرموده است: اگر نعوذ بالله علي ـ عليه السّلام ـ را خدا بدانند و همچنين اگر منكر معاد و يا يكي از ضروريات دين مثل نماز و يا روزه بوده باشند كافر و نجس مي باشند و زن دادن و يا زن گرفتن از ايشان جائز نيست.[7]
لازم به ذكر است كه از ديدگاه همه مراجع چنين كسي با چنين اعتقادي كافر و نجس مي باشد و اين سخن تنها ديدگاه آيت الله گلپايگاني نمي باشد.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. اهل حق، ولاديمير ايوانف، طبع تهران.
2. رحله ابن بطوطه، ابن بطوطه سيّاح.


[1] . مشكور، محمدجواد، تاريخ الشيعه، تهران، كتابفروشي شراقي، 1368 ش، ص170.
[2] . مرداني، سير كوتاه در مرام اهل حق، قم، مؤسسه دفاع از حريم اسلام، ص4.
[3] . مشكور، محمدجواد، فرهنگ فرق اسلامي، مشهد، آستان قدس رضوي، 1375، ص 443.
[4] . همان.
[5] . سير كوتاه در مرام اهل حق، ص38.
[6] . دهخدا، لغت نامه، تهران، دانشگاه تهران، بي تا، ج35، ص 142.
[7] . گلپايگاني، محمدرضا، مجمع المسائل، قم، دارالقرآن، بي تا، ج1، ص44.
( اندیشه قم )

نذر آن است كه كسي بر خود واجب گرداند چيزي را مانند روزه گرفتن، نمازهاي مستحبي خواندن، صدقه و... و بگويد: اگر حاجت و مشكلم حل شد، بر عهده من باشد كه در راه خدا، اين احسان يا عمل را انجام دهم. البته آنچه را هم كه انسان به برخي از بزرگان سادات و... مي دهد نيز، نذر است كه گاهي به اين، نياز هم گفته مي شود. گاهي هم نذر مي شود كه با گرفتن حاجتش يا بدون حاجت و فقط براي رضايت الهي، چيزي و عملي را در يكي از حرم ائمه اطهار ـ عليهم السّلام ـ امامزاده ها و... انجام دهد.[1]
نذر و نياز در ديدگاه شيعيان:
شيعيان با اعتقادي كه به توسل بر ائمه هدي ـ عليهم السّلام ـ دارند، علاوه بر اينكه انجام تمام واجبات الهي را بر خود لازم مي دانند و دوري از هر گناهي را وظيفه اسلامي خويش قلمداد مي كنند، گاهي براي گرفتن حاجتي يا نشان دادن علاقه بيشتر شان به معصومين ـ عليهم السّلام ـ ، عملي و مالي را نذر مي كنند كه در راه رضاي الهي انجام داده و به مصرف برسانند و اين نذر بايد در مواردي باشد كه از نظر شرع مقدس منع و نهي اي وجود نداشته باشد و نذر هر چه قدر هم بيشتر و بزرگتر باشد نمي تواند جايگزين حتي يك قسمت از واجبات الهي گردد. بنابراين اگر كسي نذر كند و با بجا آوردن آن، نماز را ترك گويد، و يا بر كاري كه شرع دستور نداده، حتي اگر مباح هم باشد، نذري كند و آن نذر را واجب بداند، از مسير ائمه اطهار كه همان مسير اسلام ناب محمدي ـ صلّي الله عليه و آله ـ است، جدا گرديده است. كه امام صادق ـ عليه السّلام ـ اين چنين نذرها را از وسوسه هاي شيطان و كارناروا مي شمارند.[2]
از ديدگاه علماي شيعه نيز اگر كسي نذر كند كه كار حرامي را مرتكب شود، يا نذر كردن را واجب بداند (اين بدعت است) و يا با نذر كردن، كار واجب و مستحبي را ترك كند، نذر او صحيح نيست.[3]
نذر و نياز در ديدگاه اهل حق:
بر خلاف عقايدي كه شيعيان درباره نذر دارند و آن را يك عبادتي جداگانه از ديگر عبادات مانند نماز، روزه و... مي دانند و معتقدند كه با نذر كردن نمي توان هيچ كدام از اينها را ترك كرد، اهل حق بر اين باور پافشاري مي كنند كه بايد هر از چندي، مخارجي را به نام نذر و نياز بر خود تحميل كرد (كه شامل برنج، خروس، نان، قرباني و.. مي باشد) تا از خير فروع دين گذشت. يعني با نذر دادن، ديگر نماز خواندن واجب نيست، بلكه كاري عبث مي باشد كه عاقل بايد از كارهاي بيهوده خود را دور سازد و اين بيت را دست آويز خود قرار داده اند كه:
اگر نياز نباشد نماز بي سود است
اگر نياز دهي پس نماز بيهوده است.[4]
بزرگ ترين اشتباه و انحراف اهل حق در اين است كه به قرآن كريم نظر ندارند وگرنه در اين كتاب الهي، همواره نماز را با زكات قرين ساخته و انفاق را يكي ديگر از صفات پرهيزكاران دانسته كه در اوائل سوره بقره فرموده است:
اين كتاب مايه هدايت پرهيزكاران است. و آنها كساني هستند كه ايمان به غيب داشته، نماز را به پا مي دارند و از آنچه ما به آنها روزي داده ايم، انفاق مي كنند.[5]
وقتي هم اهل بهشت از جهنميان مي پرسند: چرا شما وارد عذاب الهي شديد؟ مي گويند:
نماز نمي خوانديم، و به بيچارگان طعام نمي داديم.[6]
از اهل حق وقتي پرسيده مي شود: چرا نماز نمي خوانيد؟ جواب مي دهند: ما به مغز قرآن عمل مي كنيم و با دادن نذر و نياز، ديگر نماز خواندن واجب نيست.[7]
شيعيان هر چند ارزش زيادي به انفاق و احسان كه نذر هم يكي از آنهاست، دارند؛ ولي به هيچ وجه حاضر نيستند به خاطر اين نذر، دست از نماز و مسجد بكشند. در حالي كه براي اهل حق چون نذر در بيرون جمخانه جايز نيست، مسجد را رها مي كنند و رفتن به جمخانه كه همراه با ساز و آواز شروع به مراسم پيش ساخته خود مي كنند و اين را از مهمترين عبادات بلكه تنها ترين عبادت مي دانند و با نذر دادن و هديه كردن چيزي به بزرگ جمخانه و ديگر افراد حاضر، نماز را ساقط شده قلمداد مي كنند و مي گويند: براي چه نماز بخوانيم؟ آيا غير از اين است كه با نماز، خدا را ياد مي كنيم؟ ما با ترك نماز و دادن نذر و نياز همواره به ياد خدا هستيم.[8]
اهل حق لازمه عبوديت را فقط در جمخانه كه هيچ پيشينة اسلامي ندارد و نذر دادن مي پندارند؛ در حالي كه يك مسلمانان بايد قرآن را اساس عبادت خود قرار دهد و قرآن از مردم خواسته هميشه نماز را بپا دارند و با نماز خدا را به ياد داشته باشند.[9] و با نماز است كه جامعه اسلامي از فساد و فحشا دور مي ماند و نماز از همه عبادات بزرگتر است. براي همين خداوند متعال فرمود: (اي پيامبر) آنچه از كتاب قرآن براي تو وحي مي شود بر مردم بخوان و نماز را به پا دار كه نماز از فحشا و منكر باز مي دارد و ياد خدا (با نماز) بزرگتر از همه عبادتهاست، و خداوند آنچه را انجام مي دهيد مي داند.[10]
با توجه به ديدگاه اهل حق، بايد گفت كه: آنها با نذر كردن، فروع دين را زير پا مي گذارند و شيعه نمي تواند با كسي كه فروع دين (كه نماز از اركان اصلي و ستون اسلام است) را انكار مي كند، موافق باشد و گرنه هيچ وقت شيعيان، اهل حق را به خاطر نذر كردن خالي مورد مذمت قرار نمي دهند، بلكه چون اينها نذر را واجب مي دانند و در نظر شيعه اين يك بدعت محسوب مي شود. و از سوي ديگر نذر شيعه فقط براي رضاي خداوند متعال است و گرنه قبول نيست و نمي تواند جايگزين نماز باشد، در حالي كه نذر اهل حق به جاي نماز است تا جائي كه اين را عمل مغز قرآن مي پندارند. در حالي كه قرآن كريم انفاق و نذري را باعث نجات مي داند كه همراه نماز باشد:
(اي پيامبر) به بندگانم كه ايمان آورده اند، بگو: قبل از آني كه روزي رسد كه هيچ دوستي و شفاعتي مؤثر نيست، نماز را بپا دارند و از آنچه روزي شان كرديم، در نهان و آشكار انفاق كنند.[11]
از سوي ديگر نذر و نياز و انفاق براي كساني است كه تمكين مالي دارند و مي خواهند به ثواب بيشتري برسند و نمي توان كسي را كه قدرت اقتصادي ضعيفي دارد به انفاق و نذر وادار نمود. پس اعتراض شيعيان براي اهل حق، نذر دادن شان نيست؛ بلكه انكار ضروريات دين مي باشد.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. آثار الحق؛ بهرام الهي، تهران، جيحون، چهارم، 1373 هـ . ش.
2. شاهنامه حقيقت؛ نعمت الله جيحون آبادي، تهران، ‌جيحون، 1373 هـ . ش.
3. نوشته هاي پراكنده درباره يارسان اهل حق؛ صديق صفي زاده بودكه اي.
4. خاكسار و اهل حق؛ نور الدين مدرسي چهاردهي.


[1] . دهخدا، علي اكبر؛ لغت نامه دهخدا، واژه نذر، تهران، موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، چاپ اول، (برنامه رايانه اي.)
[2] . طوسي، محمد؛ استبصار، تهران، دارالكتب الاسلاميه، 1390 هـ .ق، ج 4، ص 470 - 480.
[3] . راشدي، لطيف؛ رساله توضيح المسائل چهار مرجع، تهران، پيام عدالت، چاپ دوم، 1382 هـ ش، ص 629.
[4] . دائره المعارف تشيع، تهران، مقاله اهل حق، 1371 هـ . ش، ج 3، ص 661. و خواجه الدين، محمد علي، ‌سرسپردگان، ‌ص 64.
[5] . بقره/3-2.
[6] . مدثر/44 - 41.
[7] . ايوانف، ولاديمير الكسويچ؛ مجموعه رسائل و اشعار اهل حق، بمبئي، انجمن اسماعيلي، ص 109.
[8] . نور علي الهي، برهان الحق، تهران، جيحون، چاپ هشتم، 1373ه‍ ش، ص 70، و سايت اينترنتي يارسان، بحث نذر و نياز www.yarsan.com
[9] . طه/14.
[10] . عنكبوت/45.
[11] . ابراهيم/31.
( اندیشه قم )

حضرت علي _ عليه السّلام _ مي‎فرمايد: يهلك في اثنان: محبّ غال و مبغض قال:[1] و ما با مطالعة تاريخ اين سخن اميرالمؤمنين _ عليه السّلام _ را به عينه مي‎بينيم كه گذشته از دشمنان آن حضرت، عده‎اي نيز بر اثر افراط و غلو در مورد حضرت علي _ عليه السّلام _ به بيراهه كشيده شده و از نيل به هدايت بازمانده‎اند؛ اين افراد كه در اصطلاح علماي ملل و نحل به غاليان معروف هستند، فرقه‎هاي متعددي را تشكيل مي‎دهند كه معروفترين و نامي‎ترين اين فرقه‎ها، فرقة اهل حق مي‎باشد. اهل حق به معني لفظ نام گروهي است كه به ايشان با نوعي تسامح، علي اللهي نيز مي‎گويند، اينان حضرت علي _ عليه السّلام _ را تجلي خداوند مي‎دانند[2] و در مورد تجلي خداوند و حلول عقايدي دارند كه در كتابهاي مفصل بدان اشاره شده است؛ با اين همه آنان علي اللهي واقعي نيستند، بلكه عقايدشان آميخته‎اي از اعتقادات مانوي و اديان كهن ايماني و مذهب اسماعيلي و تناسخ هندي و ديگر اديان سري است.[3]
بنابر ادعاي بزرگان اهل حق، اساس مذهب اهل حق كوشش براي وصول به حق و خداوند مي‎باشد و در اين راه بايد نخست مرحلة شريعت يعني انجام آداب و مراسم ظاهري دين و مرحله طريقت يعني رسوم عرفاني و مرحله معرفت يعني شناخت خداوند و مرحله حقيقت يعني وصول به خداوند را بپيمايند.[4]
اختلاف موجود بين اهل حق‎ها زيادتر از آن است كه بتوان از يك گروه واحد اهل حق سخن گفت، برخي از محققان با توجه به اسناد و مدارك منتشره، اهل حق‎هاي امروزي را به سه گروه تقسيم كرده‎اند:
1. گروه شيطان پرستان: اينان شيطان را تقديس مي‎كنند و خوك را مقدس مي‎شمارند و از گوشت آن مي‎خورند و با طهارت مخالفند.
2. گروه علي اللهي: كه شامل تعداد بسياري از طائفه‎هاي اهل حق مي‎شود، اينان تصور مي‎كنند كه حضرت علي - عليه السّلام - جسماً و ذاتاً خداست. دين خود را جدا از اسلام مي‎دانند؛ واجبات شرعي را قبول ندارند.
3. گروه اهل حق‎هاي به ظاهر مسلمان كه خود را شيعه امامي مي‎دانند .[5]
با همه اين گروه‎بندي‎ها همه اهل حق در پنج مورد با هم اشتراك دارند كه عبارت است از:
1. سرسپردن. 2. داشتن پير و دليل. 3. نياز دادن به جاي نماز. 4. روزه سه روزه گرفتن. 5. شارب داشتن.[6]
الف) انتقادهاي اعتقادي
مذهب اهل حق را بايد التقاطي از عقايد گوناگون مذاهب مختلف دانست كه از هر مذهبي و هر فرقه‎اي نكته‎اي و مطلبي را اخذ كرده و با آميختن همة آنها، مذهب جديدي را به وجود آورده است:
1. انحراف از توحيد
اهل حق در مورد خداوند دچار تشبيه و تجسيم و... مي‎شوند و عقايد بي‎ارزش در اين مورد دارند، آنان مي‎گويند: خدا قبل از آفرينش درون درّي بوده و آن درّ در قعر دريا قرار داشت.[7] و فرشتگان نيز از خداوند صادر شده‎اند. نخستين ايشان از زير بغل خداوندگار پيدا شد، دومين آنها از دهان او، سومين آنها از نفسش، چهارمين از عروقش، پنجمين از نورش...[8] و...
در حالي كه طبق آموزه‎هاي اسلامي، خداوند منزه از جسم، مكان، زمان و... بوده و خالق همة ممكنات است و حضرت علي _ عليه السّلام _ در وصف خداوند مي‎فرمايد: برتر و بالاتر است از گفتار كساني كه او را بر مخلوقاتش تشبيه مي‎كنند يا راه انكارش را مي‎پويند.[9] و در خطبه‎اي ديگر مي‎فرمايد: «... تغيير و گوناگوني در او راه ندارد و گذشت زمان هيچ گونه تبديل و دگرگوني براي او به وجود نياورد. آمد و شد شب‎ها و روزها او را كهنه نسازد و روشنايي و تاريكي تغييرش ندهد، او به اجزاء و جوارح و اعضا و به عوارض و ابعاض به هيچ كدام توصيف نگردد. حد و نهايتي براي او نيست و انقطاع و انتهايي ندارد.»[10]
2. انكار معاد و اعتقاد به تناسخ
اهل حق معاد مورد نظر دين اسلام را قبول ندارد و تناسخ مأخوذ از اديان هندي را جايگزين آن قرار داده است و معتقدند «روح هر كسي هزاربار با بدن‎هاي مختلف متولد مي‎شود؛ گاه به صورت انسان و گاه به صورت حيوان، زماني به شكل پرنده و زماني ديگر به شكل درنده و خزنده.[11] و انسان بايد هزار مرتبه متولد شود و هر مرتبه در قالبي زندگي كند تا در هزار و يكمين مرحله بهشتي يا جهنمي شود.[12] و نام اين نقل و انتقال را به جاي تناسخ، تكامل مي‎نهند.
گذشته از ايرادهاي عقلي و منطقي كه در كتاب هاي كلامي و فلسفي به آنها اشاره شده، سؤال اين است كه: اين نقل و انتقال‎ها چرا صورت مي‎گيرد؟ و چرا در همان دفعه اول روح به جهنم يا بهشت نمي‎رود، و هزار بار بايد عوض شود؟ و اگر اين مراحل براي تكامل لازم است، پس در طول اين هزار بار نقل و انتقال بايد همه به تكامل برسند كه در آن صورت همگي بهشتي خواهند بود و اگر به تكامل نرسند هزار بار نقل و انتقال بي‎خود خواهد بود.
ب) انتقادهاي عملي
با اين كه اهل حق خود را مسلمان و متدين به دين اسلام مي‎دانند، اما نه تنها در اصول دين همانند ساير مسلمانان نيستند؛ در فروع دين هم مانند ساير مسلمانان عمل نمي‎كنند كه به چند مورد از اين موراد اشاره مي‎شود:
1. ترك نماز و روزه
اهل حق، نماز و روزه بر شيوه اسلامي را كاملاً مردود مي‎دانند، سلطان سهاك در مسائل عقيدتي اكيداً اعلام داشته كه روزه سه روز و نياز به جاي نماز. اينها پولي را كه به عنوان نياز و سرانه دادن، مي‎دهند كافي از نماز مي‎دانند و مي‎گويند: ما نياز مي‎دهيم و آن نياز غالباً يك گوسفند قرباني است كه آن را رئيس ديگ جوش كند و به اهل حق بخوراند و مي‎گويند اگر نياز نباشد نماز بي‎سود است اگر نيازدهي پس نماز بيهوده است.[13]
و بدين ترتيب با آيات قرآن كه روزه را يك ماه[14] و نماز را واجب مي‎داند، مخالفت مي‎كنند و با اين همه ادعاي مسلماني هم مي‎كنند.
2. تغيير قبله
اهل حق كعبه را قبله نمي‎دانند و «پي‎ديور» كه محلي در غرب شهرستان پاوه يعني جايگاه سلطان سهاك را قبله خود مي‎پندارند. و مردگان را رو به اين منطقه خاك مي‎كنند و قربانيها را هم رو به اين منطقه قرباني مي‎كنند. و البته در مقام شعر نيز قلب را قبله هر شخصي معرفي مي‎كنند.
3. منع از كوتاه كردن شارب (سبيل)
اهل حق شارب (سبيل) زدن را كاملاً ممنوع مي‎شمارند. و اهل حق واقعي را كسي مي‎دانند كه شارب او دست نخورده باقي مانده باشد. از يكي از بزرگان آنها نقل شده است كه: صاحبكار فرمود: در دوره مرتضي علي (دوره‎اي كه خدا در جسد حضرت علي حلول كرده بود) قرار چنين بوده هر كسي كه ما را خواست سبيل نگيرد، از نان و آب روزه نباشد، اهل حق قليان نكشد؛ آن وقت قرار چنين بود، چه بر طريقت چه بر حقيقت، ما اقرار داديم در پيش محمد مصطفي هر كساني از اين سه چيز بيرون باشد ما از او جدا باشيم، نشانه ياري (احل حق بودن) همين است.[15]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. خاكسار و اهل حق، نورالدين مدرسي، چهاردهي.
2. سرسپردگان، سيد محمد علي خواجه الدين.
3. اهل حق، احمد مالاميري كجوري.


[1] . مجلسي، محمد باقر، بحارالانوار، ج 25، ص 270.
[2] . مرداني، محمد، سيري كوتاه در مرام اهل حق، انتشارات مؤسسه دفاع از حريم اسلام، چاپ اول، 1377، ص 39 و 47 تا 55.
[3] . مشكور، محمد جواد، فرهنگ فرق اسلامي، انتشارات آستان قدس رضوي، چاپ سوم، 1375، ص 78.
[4] . همان، ص 79.
[5] . مقدمه داود الهامي بر كتاب سيري كوتاه در مرام اهل حق تأليف محمد مرداني، انتشارات مؤسسة دفاع از حريم اسلام، چاپ اول، 1371، ص 10 و 11
[6] . سيري كوتاه در مرام اهل حق، ص 56.
[7] . مالاميري كجوري، احمد، اهل حق، نشر مرتضي، چاپ اول، 1376، ص 192.
[8] . فرهنگ فرق اسلامي، ص 80.
[9] . نهج‎البلاغه، خطبة 49.
[10] . همان، خطبه 1860.
[11] . اهل حق، ص 15.
[12] . سيري كوتاه در مرام اهل حق، ص 64.
[13] . ر. ك: سيري كوتاه در مرام اهل حق، ص 38.
[14] . بقره/181.
[15] . اهل حق، ص 127.
( اندیشه قم )

مسلمين در طول تاريخ به فرقه ها و گروه هاي مختلفي تقسيم شده اند كه برخي از اين گروه ها، با توجه به عقايدي كه داشتند، جزو فرقه هاي انحرافي محسوب مي شوند كه اغلب با نام غلاة يا غاليان شناخته مي شوند. اين گروه ها براي ائمه ـ عليهم السلام ـ و برخي از رهبرانشان، مقام و مرتبه اي مافوق بشري قائلند و حتي آنها را در حد اولوهيت مي رسانند. تعداد اين گروه ها با توجه به اينكه سعي مي كنند، عقايدشان را پنهان و مخفي نگه دارند و آن را فقط به افراد مورد اطمينان بگويند، معلوم نيست و اطلاع دقيقي از تعداد‌ آنها وجود ندارد.
اما فرقه ي سر طالبي در هيچ يك از منابع فرقه شناسي كه در رابطه با گروه ها و فرقه هاي اسلامي اعم از شيعه و سني و يا از غلاة است پيدا نشد و اين عدم وجدان يا به دليل اين است كه اينها اسم ديگري دارند و اسم سرطالبي اسم محلي و عرفي آنهاست و يا اينكه از غلاه بوده و به خاطر مخفي كاري، اين اسم را براي خود انتخاب كرده اند. اين گروه اغلب در منطقة انگوران و چند روستاي ديگر در اطراف زنجان زندگي مي كنند و آداب و رسوم خاصي دارند با توجه به ظاهر افراد مذكور و همچنين اظهارات افراد مطلع، مي توان گفت كه اينان از گروه هاي غالي بوده و در حق ائمة اطهار بالاخص حضرت علي ـ عليه السلام ـ غلو مي كنند و مقام اولوهيت به آن حضرت قائلند و به تعبيري از گروه هاي علي اللهي مي باشند كه از آنها تعبير به اهل حق مي شود. به همين خاطر در منطقه بعضا به اين نام ها هم ناميده مي شوند.
آداب و عقايد:
اين گروه همچنان كه از ظاهرشان مشخص است، سبيل (شارب) خود را كوتاه نمي كنند و به آن اهميت خاصي مي دهند و كوتاه كردن آن را حرام دانسته و از تراشيدن آن منع شده اند.
همچنين اين گروه در رابطه با روزه مثل شيعيان، يك ماه روزه نمي گيرند، بلكه در سال فقط سه روز روزه مي گيرند و آنرا هم در فصل زمستان در موعد معين و به صورت پشت سر هم. عقايد ديگري هم دارند كه هر چند يك گروه يا اهالي يك منطقه سعي مي كنند از خود دور كرده و به ديگر گروه ها منسوب مي دارند و به خاطر پنهان كاري سعي مي كنند، آداب و عقايدشان را مخفي نگه دارند.
با توجه به اين اطلاعات كه از مطلعين كسب شده، مي توان اين گروه را جزو غاليان شمرد و به طور مشخص از علي اللهي ها دانست. زيرا كه علي اللهي بر اين عقيده مي باشند. يعني از زدن سبيل منع شده اند و كوتاه كردن آنرا گناه بزرگ مي دانند و همچنين در سال به مدت سه روز به صورت متوالي و در زمستان هر فرد مكلف از زن و مرد بايد روزه بگيرد و يك سري عقايد ديگر كه شباهتشان به سرطالبي ها بيشتر است كه امروزه به اهل سر يا ( يارسان) هم معروفند.[1]
اهل حق را گوران نيز مي گويند و اين نام از ناحيه اي كه در آن هستند، گرفته شده كه در كردستان است و يكي از مراكز مهم اين فرقه به شمار مي رود كه در اصل از مردمان كرمانشاه هستند و به اين منطقه كوچ كرده اند و لهجه اي خاص دارند و در حال حاضر در شهرهاي غربي ايران به صورت پراكنده ديده مي شوند و دين آنها آكنده از اسرار و مخفي كاري است.[2]
و به خاطر همين مخفي كاري هاست كه نمي شود به طور دقيق علل گرايش به اين عقيده را بررسي كرد، فقط از ظاهر و برخي از عقايدي كه سرطالبيان دارند، مي توان گفت كه از گروه هاي غلاه به حساب مي آيند و از نظر علماي شيعه، عقايدشان باطل است.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. اهل حق؛ احمد مالاميري كجوري، قم، مرتضي. 1376ه‍ ش.
2. اسطوره اهل حق؛ ايرج بهرامي، تهران، آتيه، 1378 ه‍ ش.
3. بزرگان پارسان؛ صديق صفي زاده بوركه اي.
4. سلوك در تاريكي؛ خليفه مازنداراني، تهران، مهتاب، 1378ه‍ ش.


[1] . خواجه الدين، سيد محمد علي، سرسپردگان، تاريخ و شرح عقايد ديني و آداب و رسوم اهل حق، تهران، كتابفروشي منوچهري، 1362، ص 66 تا 70.
[2] . مشكور، محمدجواد؛ فرهنگ فرق اسلامي، مشهد، آستان قدس، چاپ دوم، 1373ه‍ ش، ص 132.
( اندیشه قم )

«مشهور اين است كه اهل حق نام يكي از فرقه هاي غلات است، كه علي اللهي نيز ناميده مي شوند. آنان دربارة‌ حضرت علي ـ عليه السلام ـ راه غلو را پيموده و براي او مقام الوهيت اثبات كرده اند.»[1] چيزي كه در ميان اهل حق پذيرفته شده اين است كه اين فرقه توسط سلطان سحاك (اسحاق) در قرن هفتم تجديد حيات يافته است و اين گسترش و تجديد حيات به اين صورت بود كه سلطان اسحاق براي تشكيلات اين فرقه جانشيناني تعيين كرد و براي هر يك از آنها وظيفه اي مقرر نمود و به هر يك لقب مخصوصي داد. ابتداء «پير بنامين» را به سمت پيري و «داود» را به سمت «دليل» براي همه اهل حق منصوب كرد. آنان براي تداوم رهبري، هفت نفر از ياران خود را به عنوان هفت خاندان يا هفت سرسلسله اهل حق به پيروان خود معرفي كرد.
و در قرن هاي (12 ـ 11) به بعد چهار خاندان يا شاخه به آنها افزوده شد. مجموعه اين هفت خاندان با آن چهار خاندان ديگر عبارتند از:
1. خاندان شاه ابراهيم، فرزند سيد محمد بزرگ سوار، به شاه ابراهيمي معروف هستند.
2. خاندان سيد ابوالوفا.
3. خاندان عالي قلندر.
4. خاندان سيد مير سور.
5. خاندان بابا يادگار.
6. خاندان سيد مصطفي.
7. خاندان حاجي بابو عيسي.
و آن چهار خاندان الحاقي عبارتند از:
1. خاندان آتش بيگي.
2. خاندان شاه حياسي.
3. خاندان بابا حيدر.
4. خاندان، خاندان ذوالنور.[2]
اما آنچه كه از اين تشكيلات و خاندان ها كه به اين صورت هستند، استفاده مي شود، نمي توان به اينها فرقه هاي اهل حق اطلاق كرد. چرا كه همه اين خاندانها فقط يك فرقه محسوب مي شوند كه همان فرقه اهل حق يا علي اللهي مي باشند.
علت اينكه اينها را نمي شود فرقه هاي متعدد به شمار آورد، اين است كه ملاك انشعاب در يك فرقه و مذهب آن است كه پيروان آن آئين و مسلك با هم اختلاف اساسي پيدا كنند، چنانكه ديگر نشود آنها را تحت يك ايده و عقيده و آداب و رسوم به حساب آورد. به عبارت ديگر ملاك انشعاب در يك فرقه بايد موجود باشد تا بشود بر آن گروه دوم فرقه جداگانه اطلاق كرد؛ «در حالي كه در ميان خاندان ها و شاخه هاي اهل حق، چنين اختلاف اساسي كه بشود بر آنها اسم فرقه اطلاق كرد، به وجود نيامده است؛ هر چند كه اكثر خاندانها با هم اختلافاتي هم دارند. مثلاً خاندان آتش بيگي در مراسم خود خروس مي كشند و به خروس كشان معروفند. اما خاندان ذوالنور از خوردن گوشت خروس كراهت دارند و بر اين باورند كه وي به جسم خروس حلول كرده است. يا اينكه خاندان بابا يادگار معتقدند كه: بابا يادگار داخل انار است و هر كس سر انار را ببرد، قاتل بابا يادگار محسوب مي شود، اما خاندان شاه ابراهيمي سر انار را مي برند، با اينكه هر دو خاندان بنا به عقيده اهل حق از انار به وجود آمده اند! عده اي از اهل حق نيز شيطان را ملك طاووس مي نامند و به ملك طاووسي و شيطان پرست معروف شده اند.[3] ولي برخي از رهبران كنوني آنان چنين نسبتي را مردود مي دانند.
اما گفتيم كه اين اختلاف ها موجب انشعاب در فرقه نمي شود، پس همه خاندان هاي اهل حق چه اصلي و چه آنهائي كه بعدها ملحق شدند با هم يك فرقه محسوب مي شوند و بنابر قول بعضي محققين از غلات شيعه به حساب مي آيند.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. شناخت فرقه هاي اهل حق؛ خدا بند، تهران، اميركبير، 1382ه‍ ش.
2. تاريخ خاندانهاي حقيقت و مشاهير متاخر اهل حق در كرمانشاه؛ محمد علي سلطاني، تهران، 1381ه‍ ش.


[1] . رباني گلپايگاني، علي، فرق و مذاهب كلامي، قم، امير، چاپ اول، 1377، ص 323.
[2] . الهي، نورعلي، برهان احلق، تهران، ديبا، هشتم، 1373ه‍ ش، ص65، فصل11.
[3] . مالاميري كجوري، احمد، اهل حق، قم، انتشارات مرتضي، چاپ اول، 1374، ص 172.
( اندیشه قم )

فرقه مكتب يكي از فرقه‌های اهل حق مي‌باشد. در تاريخ پيدايش اهل حق اختلاف نظر زيادي وجود دارد كه برخي پيدايش اين فرقه را در قرن اول دانسته‌اند كه شخصي به نام نصير در اين قرن قائل به الوهيت حضرت علي ـ عليه السّلام ـ شد و فرقة اهل حق را به وجود آورد. برخي ديگر آن را مربوط به قرن دوم مي‌دانند و مؤسس آن را بهلول ماهي معرّفي مي‌كنند و برخي تاريخ پيدايش آن را به قرن سوّم و توسط شاه فضل ولي و عده‌اي هم اوائل قرن هشتم توسط شيخ اسحاق و ... مي‌دانند.[1]
اين فرقه‌ها امروزه در ايران در استان‌هاي كرمانشاه، لرستان، آذربايجان شرقي، حوالي تهران، مازندران، زنجان، همدان و كشورهاي عراق در مناطق كردنشين، تركيه، آلباني به نام بكتاشيه، و در سوريه به نام‌هاي علويين، نصيريه، علي اللهي، و در افغانستان قسمت شمالي با رهبري سيّد منصور نادري زندگي مي‌كنند.[2]
وقتي نور علي الهي ديد كتاب‌هاي اين فرقه با عقايد شيعه سازگاري ندارد، فرقة مكتب را پايه‌گذاري كرد و خود را اصلاح طلب دانست و ادّعا كرد، كتاب‌هاي نوشته شدة اين فرقه‌ها به علّت بي‌سوادي نويسندگان اهل حق و ... تحريف شده است و از اينجا سخنان نعمت‌الله يعني پدرش را توجيه كرد تا در ظاهر خود را شيعه و عارف قلمداد كند و از اين طريق به ترويج اهل حق بپردازد.[3]
نور علي الهي، مؤسس فرقة مكتب در سال 1274 هـ ش در روستاي جيحون آباد كرمانشاه به دنيا آمد و در سال 1353 هـ ش در تهران مُرد و در هشتگرد كرج مدفون گرديد، وي علاوه بر رهبري فرقة اهل حق با نام فرقة مكتب، 28 سال در كرمانشاه، مازندران، تهران، قم، و ... قاضي رسمي حكومت پهلوي بوده است. او كتاب‌هايي مانند: برهان الحق، معرفت الروح و ... نوشته و اهل حق را مسلمان به تمام معنا دانسته است، وي به طوري حرف مي‌زد كه كمتر كسي به او شك كند و خودش هم مي‌گفت: طوري حرف مي‌زنم كه نه مردم عادّي و نه عرفا نمي‌توانند، ردّ كنند.[4] وي در اين كتاب‌ها گفته، به تمام آنچه اسلام مي‌گويد، اعتقاد داشته و قبول داريم و شيعة دوازده امامي هستيم. امّا پس از مرگ او، دكتر بهرام الهي فرزند نور علي، گفتارهاي پراكندة او را جمع كرده و در دو جلد به نام آثار الحق به چاپ رسانيده كه در لابه‌لاي سخنانش بوي كفر و الحاد استشمام مي‌شود. كه به نمونه‌هايي از اعتقادات و احكام و آداب نور علي الهي اشاره مي‌كنيم:
1. تناسخ: نور علي الهي هر چند مي‌گويد: تناسخ باطل است، ولي در كتاب آثار الحق مي‌بينيم، گفته است: روح من سيّد بوده و در هندوستان مي‌زيسته، بعد از مردن آن سيّد، روحم به بدن پادشاه برگشته، بار ديگر به بدن سردار و باري به بدن درويش وارد شد و چند بار هم شهيد شده است.[5]
2. مقام امير المؤمنين ـ عليه السّلام: اهل حق آن حضرت را ذات خدا دانسته و گاهي او را كرام‌الكاتبين كه حساب مردم را مي‌نويسد و در روز قيامت حساب مي‌كشد، دانسته و مي‌گويند: جسم آن حضرت ذات خداست و ذات علي ـ عليه السّلام ـ هم بعدها در رهبران فرقة اهل حق وارد شده است لذا يك خدا داريم نه اينكه رهبران فرقه هم خدا باشند.[6]
3. عصمت انبياء: نور علي مي‌گويد: همه غير از خدا ضعيف هستند و من مخالف اين مطلب هستم كه مي‌گويند: انبياء معصومند و مرتكب گناه نمي‌شوند.[7]
4. فروع دين: آن‌ها فروع دين را قبول ندارند، بلكه مي‌گويند: اگر يك سيب نذر دهي بهتر از هزار ركعت نماز است، و ما مغز قرآن هستيم، و قرآن پوست ماست.[8]
5. تكثرگرائي: در نظر نور علي الهي همة اديان اعم از الهي و غير الهي و حتّي بت‌پرستي و ... اگر از روي اعتقاد باشند، اهل نجات هستند و به جهنّم نخواهند رفت.[9]
6. قرآن و ناقص شدن آن: در اعتقاد نور علي الهي قرآن كريم بيشتر از اين بود و آن مقدار كه راجع به مولا حضرت علي ـ عليه السّلام ـ بود بر اثر دشمني با آن حضرت، حذف گرديده است؛ هر چند در بقيّه هيچ اشكالي وجود ندارد.[10]
7. روزه: اين فرقه در سال سه روز روزه مي‌گيرند و برخي از رهبرانشان از جمله نور علي چنين استدلال مي‌كنند كه: روزه واجب، سه روز است نه سي روز، و اين را بقيّة مسلمانان نفهميده‌اند.[11] (البته اين سه روز به مناسب گرسنه ماندن سلطان اسحاق در غاري به مدت سه روز مي باشد نه اين كه شرعاً روزه واجب باشد.)
8. سبيل گذاشتن: در نظر اينها حضرت علي ـ عليه السّلام ـ هيچ وقت سبيل خود را نتراشيد و بر پيروان هم جايز نيست، بتراشند؛ نور علي الهي بنيان گذار فرقة مكتب نيز سبيل گذاشتن را واجب مي داند، اما مي‌گويد: براي اينكه مورد آزار ديگران قرار نگيريم، كوتاه كردن شارب اشكال ندارد.[12]
9. جمع خانه يا جمخانه: اين فرقه به جاي عبادت‌هاي روزانه، هفته‌اي يك روز در يك جا جمع مي‌شوند و با نواختن تنبور و آداب ديگر به عبادت مي‌پردازند.[13]
نور علي مؤسس فرقة مكتب، خود را مسلمان بلكه شيعة ناب دانسته و در حالي كه هيچكدام از باورهايش با شيعه نمي‌سازد و برخي ديگر، فرقة اهل حق را مستقل از اديان مي‌دانند و مي‌گويند: هر كس بگويد: ما مسلمانيم، كافر شده است.[14] بنابراين فرقه‌هاي اهل حق و به خصوص فرقة مكتب، دين نيست بلكه محملي است براي رسيدن به خواسته‌هاي مادّي اعم از مالي، جنسي، و سياسي كه براي رهبران اين گروه جز موسيقي و كارهاي هنري و ... چيز ديگري مطرح نيست.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. گنجينة ياري، سيد كاظم نيك نژاد.
2. سلوك در تاريكي، خليفه مازندراني.
3. برهان الحق، نور علي الهي.


[1] . صفي‌زادة بوركه‌اي، صديق، مشاهير اهل حق، كتابخانة طهوري، 1360 هـ. ش، ص 2.
و مدرسي چهاردهي، نورالدين، خاكسپار و اهل حق، تهران، اشراقي، بي‌تا، ص 177.
و ايليا پالويچ، پطروشفسكي، اسلام در اديان، ترجمة: كريم كشاورز، تهران، پيام، 1354 هـ .ش، ص 355.
و سايت تبيان به نقل: از شاهنامة حقيقت، ص 239، كلام شيخ امير، بند 96، ص 50، مجموعة آئين و اندرز ورمزياري، ص 7.
[2] . قبادي، اسماعيل، تحقيقي پيرامون فرقة اهل حق، مجلة تخصص كلام اسلامي، سال 4، ش 14، ص 84، 1374 هـ .ش.
[3] . الهي، نور علي، حاشيه بر شاهنامة حقيقت پدرش، بي‌جا، بي‌نا، 1346 هـ .ش، ص 505.
و سايت خبري، فرهنگي سياسي، www.yarsan.com به مناسبت ترور سيّد خليل عالي نژاد تنبورزن و از اهل حق.
[4] . الهي، بهرام، آثار الحق، تهران، جيحون، چهارم، 1373 هـ ش، ج1، ص 706، گفتار، 2073.
[5] . همان، ج2، ص 128.
[6] . همان، ج1، ص 285، ص 437، ص 442، ص 513، ص 536.
[7] . الهي، بهرام، آثار الحق، تهران، جيحون، چهارم، 1373، هـ ش، ج1، ص 149، ص 271.
[8] . سايت اينترنتي تبيان، فرقة اهل حق، به نقل از: مجموعة رسائل و اشعار اهل حق، نوشتة ايوانف، ص 109.
[9] . الهي، بهرام، آثار الحق، ج1، ص 20، ص 134، ص 174، ص 180، ص 199، ص 205، ص 439.
[10] . الهي، بهرام، آثار الحق، تهران، جيحون، چهارم، 1373 هـ ش، ج1، ص394، ص427، ص461.
[11] . همان، ص 510، گفتارهاي 1649، 1672، 1711، 1715، 1708.
[12] . همان، ص 442، گفتارهاي 1432، 1446، 1677 تا 1680.
[13] . همان، ص 500، گفتار 1592 تا 1603، و سايت www.yarsan.com گفتگو با ارسلان كاوه نوازندة و از اهل حق.
[14] . سايت تبيان، به نقل از كتاب بيا الحق، نويسنده قادر طهماسبي، ص 111.
( اندیشه قم )

اهل حق به معني مردان حق است و آن يك مذهب باطني است كه معتقدان آن بيشتر در مغرب ايران زندگي مي كنند. بعضي ديگر از فرق اسلام نيز، مانند: حروفي ها و متصوفه، خود را اهل حق و حقيقت ناميده اند. امّا اهل حق به معني اخص نام گروهي است كه به آن ها علي اللهي هم مي گويند.
«مذهب اهل حق مجموعه اي از آراء و عقايدي است كه تحت تأثير افكار اسلامي، زردشتي، يهودي، مسيحي، مهرپرستي و مانوي و هندي و افكار فلاسفه قرار گرفته است.
از نشانه هاي خاص آنها «شارب» است. يعني موي سبيل را نمي زنند تا بلند شود و لب بالا را بپوشاند. آنان شارب را معرّف مسلك حقيقت مي دانند و معتقدند كه شاه ولايت علي ـ عليه السلام ـ نيز شارب خود را نمي زده است، از اين جهت زدن شارب را گناه بزرگ مي دانند»[1]، مركز شان تا قرن هفتم هجري لرستان بوده، سپس اين مركز به كردستان و كرمانشاهان منتقل گرديد.
اهل حق به چهار مرحله براي رسيدن به كمال باور دارند كه در مرحله اول عمل به واجبات ديني را، لازم مي دانند و از اين به مرحله شريعت ياد مي كنند، ولي در مراحل بعدي، يعني طريقت، معرفت و حقيقت است كه نيازي به عمل كردن بر واجباتي كه در اسلام آمده، و ترك كارهاي حرام، نيست.[2]
اهل حقّ يك سري رهبران اصلي دارند كه مورد قبول همة خاندانهاي آنهاست. كه عبارتند از : 1- نصير، 2- بهلول ماهي،3- شاه فضل ولي،4- باباسرهنگ، 5- شاه خوشين،6- بابا نااوس، 7- سلطان اسحق ،8- شاه ويسقلي قرمزي.[3]
همه اينها همراه با ياران و ساداتي كه براي آنان ذكر شده است، مربوط به قبل از قرن هشتم هجري مي باشند. امّا از قرن هشتم به بعد، خاندان ها و دودمان هاي ديگري به وجود آمده اند، به گونه اي كه امروزه يازده خاندان مجزّا را تشكيل مي دهند كه عبارتند از:
1- خاندان شاه ابراهيم،2- خاندان عالي قلندر،3- خاندان بابا يادگار،4- خاندان خاموش،5- خاندان مير سور،6- خاندان سيّد مصطفي (مصفّي)،7- خاندان حاجي بابو عيسي،8- خاندان ذوالنور،9- خاندان آتش بيگي،10- خاندان شاه حياس،11- خاندان بابا حيدر».[4]
فرقه اهل حق هم اكنون به دو گروه، محافظه كار و اصلاح طلب تقسيم مي شوند و اين طرز تفكر توسط سادات آنها كه متأثر از فرهنگ كشورهاي غربي بوده، وارد مذهب و آئين آنها شده است.
با توّجه به مطالب ياد شده، بايد گفت: در مورد اينكه اين فرقه در چه زماني، به وجود آمده و موسس آن چه كسي است؟ نظرات و آراء مختلفي وجود دارد. طبق نظر جيحون آبادي، نصير مؤسس و بنيان گذار فرقه اهل حق مي باشد. بعد هم ادّعا مي كند كه نصير غلام حضرت علي ـ عليه السلام ـ بوده است.[5]
و نحوه قابل جمع بودن اين نظريه با آراء ديگر اين است كه: همه آنها كه به نوعي ادّعا مي كنند كه بنيان گذار اهل حق هستند، بعد از زمان نصير بوجود آمده اند و به گسترش مكتب او پرداخته اند. امّا بيشتر رهبران و نويسندگان جديد اين فرقه زرنگي كرده، نامي از نصير نمي برند.
وجه مشترك اينها با فرقه نصيريّه هم، همان زياده روي در بالا بردن مقامات معصومين است. همچنين فرقه اهل حق مسلك و آئين خود را، آئين ياري مي نامند و اين هم وجه مشترك فرقه اهل حق با نصيريّه مي باشد؛ چرا كه معني نصير كه كلمه اي عربي است، همان ياري و كمك مي باشد. در نتيجه نصيري هاي ايران نام خود را به فارسي تبديل كرده و خود را يار و يارستان و مسلك جديد را دين ياري ناميدند.[6]
بنابراين مي توانيم بنيان گذار اين فرقه را نصير معرفي كنيم و ديگران را گسترش دهندة مكتب نصير. امّا نه آن چنان كه جيحون آبادي افسانه سرائي كرده است. زيرا تاريخ وجود چنين صحابه اي را براي حضرت علي ـ عليه السلام ـ ذكر نكرده است و نه حضرت علي به مصر سفر كرده است، نه در بين راه از قرقر بن كركر آدرس خواسته و نه گردن زده و پشيمان شده.
امّا در اواخر عصر ائمه ـ عليهم السلام ـ شخصي به نام محمد بن نصير وجود داشته است. شيخ طوسي هم در كتاب الغيبه او را از ياران امام عسكري - عليه السلام - شمرده است و مي گويد: چون آن امام درگذشت، نصير، دعوي بابيّت و مقام محمد بن عثمان را كه از نوّاب اربعه است، كرد و از سعد بن عبدالله روايت مي كند: محمد بن نصير نميري دعوي نبوت مي كرد و مي گفت: امام حسن عسكري ـ عليه السلام ـ وي را بدان كار برانگيخته و او خداست. محمد بن نصير زناشوئي با محارم و نزديكي با مردان را روا مي شمرد و آن را نوعي فروتني و خدمت گذاري مي دانست و مي گفت: اين كار از شهوتراني نيك است و خداوند آن را ناروا نشمرده است.[7]
امّا اينكه در عصر حاضر رهبري اين فرقه به عهده چه كسي مي باشد؟ بايد گفت: از مطالب بالا هم روشن شد كه اين فرقه از يازده خاندان و دوده (دودمان) تشكيل شده، در نتيجه رهبري هر خاندان را رهبران و سادات آنها برعهده دارند. البته در مورد سادات فرقه اهل حق، بايد گفت: آنها نه سيد نسبي هستند و نه حسبي به اين معني كه سادات آنها سيّد واقعي و هاشمي نيستند، بلكه هر يك از بزرگ خاندان كه رهبري آنها را به عهده دارند، سيد هم محسوب مي شوند. امّا عده اي از اهل حق خودشان بعضي از بزرگان و رهبران خود را سادات حسبي و نسبي مي دانند. خصوصاً در مورد سه خاندان 1- شاه ابراهيمي و 2- خاندان آتش بيگي و 3- خاندان خاموشي.[8]
در پايان به عنوان مثال بايد گفت: رهبري خاندان آتش بيگي الآن بر عهده سام مشعشعي است و ديگر خاندان ها هر كدام رهبران خاص خود را دارند. و رهبري خاندان شاه حياس نيز به عهده بهرام الهي فرزند نور علي الهي رئيس فرقه مكتب، مي باشد.
اجمالي از بزرگان فعلي اهل حق كه رهبري دوده ها و خاندانهاي آنان را بر عهده دارند آورده مي شود.
خاندان شاه ابراهيمي سيّد قاسم افضلي متوفي 1377- سيد عليار ثاني معروف به سيد عزيزي- سيّد جمشيد - سيّد عليار بزرگ- سيّد اسماعيل - سيد فضل الله بيك- افضل خان- شمسعلي بيك- رضا بيك ثاني- فتح الله بيگ- رضا بيگ بزرگ و ....[9]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. آئين ياري؛ مجيد القاضي، تهران، 1359ه‍ ش.
2. مجموعه رسائل و اشعار راهل حق، ايوانف، بمبئي، انجمن اسماعيلي.
3. شاهنامه حقيقت؛ نعمت الله جيحون آبادي، تهران، 1345ه‍ ش.
4. دفتر رموز يارستان، گنجينه سلطان صحاك؛ قاسم افضلي شاه ابراهيمي، تهران، راستي، 1350ه‍ ش.


[1] . مشكور، محمد جواد، فرهنگ فرق اسلامي، انتشارات آستان قدس رضوي، چاپ سوم، ص87.
[2]. الهي، نورعلي، برهان الحق، تهران، جيحون، هشتم، 1373ه‍ ش، ص139.
[3] . مالاميري كجوري، احمد، اهل حقّ، بيجا، سرّ مرتضي، چاپ اوّل، 1376، ص23.
[4] . الهي، نورعلي، برهان الحق، تهران، انتشارات جيحون، چاپ هشتم، 1373ه‍ ش، ص52و56.
[5] . جيحون آبادي، نعمت الله، شاهنامه حقيقت، تهران، جيحون، 1373ه‍ ش، ص135.
[6] . مالاميري كجوري، احمد، اهل حق، بيجا، انتشارات مرتضي، چاپ اول، 1376، ص163.
[7] . طوسي، محمدبن حسن، الغيبه، قم، موسسه معارف اسلامي، 1411ه‍ ق، ص244.
[8] . سلطاني، محمدعلي، خاندانهاي حقيقت در كرمانشاه، تهران، سها، چاپ دوم، 1381ه‍ ش، ص18.
[9] . سلطاني، محمد علي، تاريخ خاندانهاي حقيقت، تهران، انتشارات: سها، چاپ دوم، ص25.
( اندیشه قم )

كلمه ی ميترا يا (مهر) را دار مستتر به معني دوستي و محبت مي داند. در (گات ها) كلمة ميترا به معني عهد و پيمان آمده است.[1]
مهر در اوستا از آفريدگان اهورا مزدا محسوب شده و ايزد محافظ عهد و پيمان است و از اين رو فرشته فروغ و روشنائي است تا هيچ چيز بر او پوشيده نماند. ماه هفتم و روز شانزدهم هر ماه و يشت دهم اوستا و جشن مهرگان مخصوص اوست. در كتيبه هاي هخامنشي نيز اين اسم به املاء و تلفظ اوستائي آن، (ميثر) Mithra آمده است. در سانسگريت (ميترا) Mitra و در پهلوي (ميتر) Mitr و در پارسي مصطلح امروز (مهر) خوانده مي شود.[2]
«ميترا» يعني خداي نور و خورشيد، خدايي كه در خورشيد جاي دارد، نه خود خورشيد.[3]
ميترا، خداوند آبها و درياها نيز هست و يكي از صفاتش اود ـ دام يعني محاصره كننده است و همسرش واروني الهة شراب است و در اساطير گاهي با نام هايي چون (سورا) يا (ماد) نيز خوانده مي شود.[4]
ميترائيسم (Mithraism) به مهر پرستي گفته مي شود كه، مقارن استقرار آئين زردشت در اواخر دورة هخامنشيان در ايران رونق گرفت و از اين سرزمين به آسياي صغير گسترش يافت.[5] اين آئين را آريائيها به ايران آوردند، آنگونه كه به هند نيز بردند.[6] مهر پرستان معتقد بودند كه خداي مهر يك بار به صورت انساني در يك غار ظهور كرد و شباناني كه در آن مكان به چرانيدن گوسفند مشغول بودند، به وي ايمان آوردند. آنگاه خداي مهر، گاو نري را كشت و خون او را بر روي زمين افشاند. هر جا كه قطره اي از خون او افتاد، سرسبز و بارور شد.[7]
عقايد مهر پرستان (آداب و رسوم و عقايد):
مهر پرستان هر سال در ماه مهر گاوي را زينت كرده و با جلال و جبروت به ميدان آورده، آن را ذبح مي كردند، پس از عزاداري گوشت گاو را پخته و مي خوردند. فلسفه اين كار اين بود كه مي خواستند از وجود معبود در آنان چيزي بماند تا آنها را به سوي معبود راهنمايي كند.[8]
... ميترا مظهر پاسداري و ايمان بوده است ... او خدايي است كه حافظ عهد و پيمان و ميثاق و نگهبان قول و قرار در برابر غَدر و فريب و نقض پيمان است.[9]
كسي كه به دين مهر پرستي روي مي آورد، لازم بود از هفت مرحله بگذرد و در هر مرحله به وي نامي مي دادند: «كلاغ» ، «عروس»، «سرباز»، «شير»، «پارسي»، منسوب به قمر (ماه)، «پيك خورشيد» و «پدر».[10]
اساس «مهر پرستي» يا «ميترائيسم» بر اين اعتقاد است كه «مهر» خداي بزرگ است و خدايان ديگر كوچكتر از او. و دو فرشته به نامهاي «راشنو» و «سرائوشا» زير فرمان ميترا هستند كه مجازات گناهكاران را بر عهده دارند. و در مقابل خدا و ملكوت (روشنايي و فراواني)، تاريكي و پليدي قرار دارد كه در آن «ديوان» فرمانروائي دارند. اعتقاد به قواي دوگانه از خصوصيات ايرانيان باستان بوده است.
قداست اعداد در بيشتر اديان كهن به چشم مي خورد. در ميترائيسم عدد «هفت» مقدس است: هفت طبقه زمين، هفت مقام، هفت سياره و در معبد هفت طاقچه، هفت در و ...
«پير» عالي ترين مقام و منصب در آئين «ميترا» و نمايندة وي در روي زمين است.
آنان ... ماه و آتش و زمين و باد و آب را بسيار محترم مي داشتند.[11]
خرم آباد لرستان يكي از مراكز بزرگ و عمدة مهر پرستي ايران باستان بوده است.[12]
اما اهل حق يا علي اللهي: يك مذهب باطني است كه معتقدان آن بيشتر در مغرب ايران زندگي مي كنند. اهل حق به معني اخص نام گروهي است كه به ايشان با نوعي تسامح علي اللهي مي گويند، ... مذهب اهل حق، امروز يكي از فرقه‌هاي وابسته به شيعه به شمار مي رود، و آنان را غلات شيعه به حساب مي آورند.[13]
درباره تاريخ پيدايش فرقه هاي اهل حق اختلاف نظر وجود دارد ... اگر ملاك اهل حق بودن را صرفاً غلو دربارة امام علي ـ عليه السّلام ـ بدانيم در اين صورت، تاريخ پيدايش اين فرقه به زمان امام علي ـ عليه السّلام ـ مي رسد، زيرا در زمان آن حضرت، برخي او را به درجه خدائي رساندند و حضرت با آنها برخورد شديدي كرد.
كتاب شاهنامه حقيقت كه از كتابهاي اهل حق به شمار مي رود، مؤسس و پايه گذار اهل حق را «نصير» معرفي مي‌كند. و او را غلام حضرت علي ـ عليه السّلام ـ مي داند.
برخي معتقدند اين آئين در قرن دوم توسط بهلول ماهي (م. 219 ق) و يارانش با استفاده از عقايد و آراء و ذخاير معنوي ايران مانند: آئين زردشتي، مانوي و مزدكي و با بهره گيري از دين مبين اسلام و آئين مسيحي و كليمي و افكار فرقه هاي غالي پس از اسلام پي ريزي شده است ....
در قرن هشتم سلطان اسحاق (سحاك يا صحاك) در مناطق كُرد نشين بين ايران و عراق ظهور كرد، .... اگر او را مؤسس فرقه اهل حق ندانيم، لااقل بايد او را بزرگترين مجدد و احياگر اين آئين دانست.[14]
عقايد و رسوم اهل حق:
در خوردنيها و نوشيدنيها محرمات ندارند. بنابراين از خوردن گوشت خوك يا نوشيدن شراب ممنوع نيستند.[15]
اهل حق دربارة حضرت علي ـ عليه السّلام ـ مي گويند كه او تجلي ذات خداست، و وي را «مظهر» تمام و كامل خدا مي دانند.
... به عقيدة آنان مخلوقات اين عالم، بر حسب عنصر اوليه دو قسم متمايز و متضادند، قسمتي از گِل زرد و قسمتي از گِل سياه ... «زرد گلان» اهل نورند .... اما قسم دوم از آتش و تاريكي اند .... [16]
از جمله آداب و رسوم اهل حق سر سپردگي، گرفتن سه روز روزه، مراسم جمخانه و نياز مي باشد. و نماز هم نمي‌خوانند.
در جهان شناسي اهل حق و چگونگي تكوين عالم از ديدگاه ايشان، خداوند از پيشاني گاو، ماه را آفريد و از پيشاني شير، خورشيد را ... در انديشة ايرانيان باستان نيز گاو با ماه رابطة مستقيم دارد و شير با خورشيد.[17]
نتيجه بحث اينكه:
1. از آنجايي كه مركز اصلي طوايف اهل حق، تا قرن هفتم هجري در لرستان بوده و همچنين مذهب مهر پرستي ايران باستان نيز در اين منطقه بوده؛ طبق اظهارات محققين، آئين مهر پرستي اثر مستقيمي بر مذهب اهل حق داشته است.
2. از جمله مواردي كه تأثير مهر پرستي بر مذهب اهل حق را مي توان نام برد: 1. اعتقاد به قواي دو گانه (روشنائي و فراواني ـ تاريكي و پليدي)
2. پير كه يكي از درجات بالا در رسيدن به خدا در مذهب مهر پرستي است، در مذهب اهل حق هم ديده مي شود.
3. اعتقاد و احترام خاص به گاو و ماه كه در مذهب مهر پرستي وجود دارد، در اين مذهب نمايان است.
4. قداست عدد هفت نيز همچنين در هر دو مذهب به خوبي مشخص مي باشد، كه اين موارد نشان از تأثير آئين ميترائيسم بر مذهب اهل حق دارد.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. دايرة المعارف بزرگ اسلامي، ج 10، بابا طاهر، البيري.
2. تاريخ اديان و مذاهب جهان، ج 1 و ج 3، عبدالله مبلغي آباداني.
3. فرهنگ فرق اسلامي، محمد جواد شكور.
4. اصل و نسب و دينهاي ايرانيان باستان، عبدالعظيم رضائي.


[1] . رضائي، عبد العظيم، اصل و نسب و دين هاي ايرانيان باستان، تهران، موج، 1372 ش، ص 77 تا 78.
[2] . همان.
[3] . مبلّغي آباداني، عبد الله، تاريخ اديان و مذاهب جهان، قم، سينا، 1373 ش، ج 1، ص 291.
[4] . رضائي، عبد العظيم، اصل و نسب و دينهاي ايرانيان باستان، ص 82.
[5] . توفيقي، حسين، آشنايي با اديان بزرگ، تهران، ص 62.
[6] . تاريخ اديان و مذاهب جهان، ج 1، ص 291.
[7] . آشنايي با اديان بزرگ، ص 62.
[8] . تاريخ اديان و مذاهب جهان، ج 1، ص 291.
[9] . بي ناس، جان، تاريخ جامع اديان، تهران، انتشارات آموزش انقلاب اسلامي، 1370 ش، ص 300.
[10] . آشنايي با اديان بزرگ، ص 63.
[11] . تاريخ اديان و مذاهب جهان، ج 1، ص 290 تا 297.
[12] . مشكور، محمد جواد، فرهنگ فرق اسلامي، مشهد، بنياد پژوهش هاي آستان قدس رضوي- عليه السلام- ، 1368 ش، ص 78.
[13] . تاريخ اديان و مذاهب جهان، ج1، ص300.
[14] . برنجكار، رضا، آشنائي با فرق و مذاهب اسلامي، ص 143.
[15] . دهخدا، علي اكبر، لغت نامه، ج 10، ص 14255.
[16] . مشكور، محمد جواد، فرهنگ فرق اسلامي، مشهد، بنياد پژوهش هاي آستان قدس رضوي ـ عليه السّلام ـ ، 1368 ش، ص 81.
[17] . بابا طاهر، البيري، دايرة المعارف بزرگ اسلامي، تهران، مركز دايرة المعارف بزرگ اسلامي، ج 10، ص 474.
( اندیشه قم )

در ديدگاه شيعه، امامت يكي از اصول دين اسلام است كه ايمان و عمل هيچ كس، بدون قبول كردن اهل بيت عصمت و طهارت ـ عليهم السّلام ـ قبول نيست. چرا كه قرآن كريم اتمام دين و اكمال آن را در ساية امامت دانسته و براي همين، وقتي پيامبر اسلام ـ صلّي الله عليه و آله ـ به امر الهي، اميرالمؤمنين علي ـ عليه السّلام ـ را به جانشيني و امامت مسلمين بعد از خود به مردم معرّفي نمودند، خداوند متعال فرمود: امروز دين را كامل كردم و نعمت را تمام ساختم، (با امامت) راضي شدم كه دين اسلام، دين كامل و نهايي باشد.[1]
شيعيان در حقّ ائمة اطهار ـ عليهم السّلام ـ كه جانشينان رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ و بندگان شايستة خداوندان،د زياده‌روي نمي‌كنند و از مقام بندگي آنها را بالاتر نمي‌برند. بلكه مي‌گويند: امامان معصوم هم مثل بقية مردم هستند و هر آنچه ديگران دارند، آنها نيز دارند و خداوند آنها را بندگان خالص قرار داده و كرامت داده و آنها با بندگي خداوند، به درجة اعلي كمال، تقوي و شجاعت و ... رسيده‌اند. و به خاطر فضايل‌شان است كه از سوي خداوند متعال استحقاق امامت و هدايت جامعه را بعد از پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ پيدا كردند. و لذا ائمة اطهار ـ عليهم السّلام ـ همواره هشدار مي‌دادند كه مبادا در حقّ ما زياده‌روي كنيد. چنانچه امام صادق ـ عليه السّلام ـ فرمود:
برحذر باشيد از اينكه زياده‌روي در مقام ما، شما را فاسد كند، زيرا غلو بدترين كاري است كه عظمت خدا را پايين آورده و ادعاي ربوبيت براي بندگان خدا مي‌كنند و همانا غلات از يهود و نصاري و مجوس و مشركين هم شرورترند.[2]
وقتي هم سدير به امام عرض كرد: كه قومي خيال مي‌كنند شما ائمه، خدا هستيد! فرمود: اي سدير، گوش، چشم، پوست، گوشت، خون و موي من از اينها بيزار است و خداوند هم از آنها بيزار است؛ اينها بر دين من نيستند و بر دين پدرانم هم نيستند و خداوند در روز قيامت ما را با آنها جمع نخواهد كرد، و آنها در روز قيامت در عذاب الهي خواهند بود.[3]
پس قبول كردن ائمه و ايمان آوردن به آن حضرات ـ عليهم السّلام ـ در صورتي بيان‌گر ايمان واقعي است كه فقط ائمة اطهار، بزرگان شايسته و باتقواي الهي دانسته شود، كه خداوند براي پيامبرش دستور داده، آنها را براي هدايت مردم بعد از خودش به جامعة اسلامي معرّفي كند؛ نه اينكه در مقام آنها غلو شده و به خدايي و مظهر اللهي رسانده شوند و هر كس به ديدگاه اهل حق توجّه كند، در مي‌يابد كه آنها از مسير اصلي منحرف گشته و ائمه را به مقامي رسانده‌اند كه امام صادق ـ عليه السّلام ـ بيزاري خود و خدا را از آنها اعلام نموده و فرمود: اينها در دين من و پدرانم نيستند! پس كسي كه ائمه را خدا بداند، از دين امام صادق ـ عليه السّلام ـ و پدرانش خارج گشته است و در اين نوشتار فقط اشاره‌اي گذرا به باورهاي انحرافي اهل حق در امامت مي شود تا جواب سؤال روشن‌تر گردد:
نور علي الهي يكي از رهبران اهل حق كه تا حدودي سعي دارد، در ظاهر خود را شيعه قلمداد كند و مي‌گويد: من طوري حرف مي‌زنم كه تهمت غير شيعه بودن را به من نزنند. مي‌نويسد؛ خداوند در اميرالمؤمنين علي ـ عليه السّلام ـ ظاهر گشت، و از آن زمان به بعد آن حضرت، خداي روي زمين شده و پس از او فرزندان معصومش تا امام مهدي ـ عليه السّلام ـ به ترتيب خدا بودند، و پس از امام زمان ـ عليه السّلام ـ روح ائمة اطهار ـ عليهم السّلام ـ در بدن رهبران فرقه اي اهل حق وارد گشته و خدايي به آنها رسيده است. و لذا نمي‌گويند: ما چند خدا داريم بلكه باورشان بر اين است كه خداوند يگانه است و در هر عصري وارد بدن يكي از انسان‌ها مي‌شود و جامعه را هدايت مي‌كند.[4]
حاج نعمت الله جيحون آبادي پدر نور علي و از رهبران اهل حق نيز مي‌نويسد: خدا در علي ظاهر گشته و پس از او در فرزندانش و پس از ائمة اطهار، روح امامان معصوم كه خدا بودند، در بدن رهبران اهل حق از جمله بابا يادگار، ابراهيم ادهم و ... وارد گشته و آنها خدا شدند.[5]
گاهي نيز ادعا مي‌كنند: چون خداوند متعال از نظرها غايب است، و شناخت او براي مردم مشكل شده، لذا خداوند در جسم علي ـ عليه السّلام ـ و ائمة اطهار ـ عليهم السّلام ـ ظاهر گشت تا مردم خدا را بهتر بشناسند و ايمان‌شان قوي گردد. و لذا علي ـ عليه السّلام ـ را ذات خدا مي‌دانند كه با كشته شدن او كه در حقيقت جسم مادّي او از بين رفت، روح خدايي‌اش به ائمة بعدي منتقل گشت و روح ائمة اطهار نيز به بدن رهبران اهل حق وارد شد تا جامعه را بهتر بتوانند به خدا نزديك كنند.[6]
البته عقايد و باورهاي انحرافي ديگري نيز دارند كه هر چند مربوط به امامت نيست، ولي ضروريات مسلم بين شيعه و سنّي را انكار مي‌كنند كه از جمله نماز و روزه و بقيه فروع دين را واجب نمي‌دانند و باورهاي انحرافي نيز دربارة معاد و نبوت و ... دارند كه براي طولاني نشدن مطلب از ذكر آنها خودداري مي‌شود و لذا شيعيان، اهل حق را به خاطر زياده‌روي و خدا دانستن ائمة اطهار ـ عليهم السّلام ـ را از غلات و منحرفين و غير مسلمان مي‌دانند. هر چند خود آنها نيز در كتاب‌هايشان اعتراف مي‌كنند كه ما از اسلام جدا هستيم و دين مستقلي داريم و مي نويسند: هر كس با داشتن دين اهل حق، ادعاي مسلماني كند كافر شده است.[7]
يا مي‌گويند: اهل حق به هيچ وجه نمي‌توانند خود را پيرو اسلام محمّدي بدانند.[8]
با اين وجود بايد گفت: اهل حق نه تنها مقام ائمة اطهار را به خدايي رسانده، بلكه آنها دين اسلام را نمي‌پذيرند و براي خود دين مستقلي قائلند، و كسي كه اسلام را باعث كفر خود بداند، چگونه متصوّر است، بگوييم: او همة دوازده امام را قبول دارد؟ آيا قبول كردن ائمة اطهار لازمه‌اش پذيرفتن اسلام و پيرو حضرت محمّد ـ صلّي الله عليه و آله ـ بودن نيست؟ پس چرا اهل حق به پيروانش اجازه نمي‌دهند كه خود را مسلمان بدانند، و شيعه از اين لحاظ كه آآنها خود را مقيد به آموزه‌هاي اسلام نمي‌دانند، آنها را غالي و بلكه بيرون از جامعة اسلامي مي‌دانند.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. اهل حق چه مي‌گويند؟ يونس تمدن زاده، كرمانشاه، انتشارات كرمانشاه.
2. شناخت فرقه‌هاي اهل حق، خدابنده.
3. بزرگان يارسان، صديق صفي زاده بوركه‌اي. (در كتابخانة عمومي مرعشي نجفي موجود است.)
4. خاكسار و اهل حق، نور الدين مدرّسي چهاردهي، (در كتابخانة عمومي مرعشي نجفي موجود است.)


[1] . ماتده/3، طباطبايي، محمّد حسين، الميزان، تهران، دار الكتب الاسلاميه، سوم، 1397 ق، ج5، ص 173.
[2] . خرازي، محسن، بداية المعارف الالهيه، قم، نشر اسلامي، چاپ اول، ج2، ص 96.
[3] . همان.
[4] . ر.ك: الهي، بهرام، آثار الحق نور علي الهي، تهران، جيحون، چهارم، 1373 هـ ش، ج1، ص285، 437، 442، 513، 536، 704آ.
[5] . جيحون آبادي، حاج نعمت الله، شاهنامة حقيقت، تهران، جيحون، 1373 هـ ش، ص 125 و 128.ب
[6] . رباني گلپايگاني، علي، فرق و مذاهب كلامي، قم، امير، اول، 1377 هـ ش، ص 32.
[7] . دهخدا، علي اكبر، لغت‌نامه دهخدا، كلمة اهل حق، برگرفته از سي دي يارانه‌اي دهخدا.
[8] . نيك نژاد، كاظم، گنجينة ياري، ص 103، نقل از سايت اينترنتي تبيان.
( اندیشه قم )