از آنجا كه فرقة نصيريه طايفه‌اي از جمعيت شيعة اثني عشري است، كه راه غلو را در پيش گرفتند و با اين سلوك، از مسير اصلي منحرف گشتند. دانستن مذهب تيمور و نحوة سلوك وي با شيعيان زمانه خود مي‌تواند پاسخي براي سوال باشد.
در مذهب تيمور، گفته شده كه وي سني و پيرو فقه حنفي است و عمده تحصيلات رسمي وي در مكتب علماي حنفي بوده است و اگر بعضي از مورخين مذهب وي را شيعه پنداشته‌اند، بعلت عدم تتبع كافي در احوالات اين شخصيت شگفت‌آور تاريخي است.
نويسندة كتاب برآمدن و فرمانروايي تيمور مي‌نويسد: « تيمور به دلايل ذيل شيعه نيست. 1ـ محل تولد وي سني‌نشين بود. 2ـ مشاور رسمي، فقهي او عبدالجبار خوارزمي حنفي بود كه تيمور در نمازهاي جماعت به وي اقتدا مي‌كرد. 3ـ روشهاي مذهبي او تركيبي از عناصر شمني تركي و مغولي بود و ريشه در سنت صوفيان داشت. »[1]
هم چنين با وجود آنكه تيمور به ظاهر در تكريم علما و خطبا مي‌كوشيد، هرگز در ميان خطيبان وي يك خطيب شيعه ديده نمي‌شود.
يكي ديگر از محققين در مذهب تيمور مي‌نويسد: تيمور در خراسان سني‌گري را رواج داد، لذا محبت او به اهل بيت و سادات و علويان نشانة تعصب او در تشيع نيست، هر چندكه در مناظراتش در شام، علي ـ عليه السّلام ـ را بر حق دانسته و معاويه را ظالم و يزيد را فاسق شمرده است. اما اينها تشيع او را ثابت نمي‌كند، چرا كه ارادت به اهل بيت در ماوراءالنهر به نحو چشمگيري در ميان اهل سنت وجود داشته و دارد،[2] امروز سنيان تركمن كه حنفي مذهب هم هستند، علاقة خود را به اهل بيت آشكارا اعلام مي‌دارند و امام رضا ـ عليه السّلام ـ را به عنوان «غزل امام» مي‌ستايند. اين مطلب اخير اگرچه صحيح است، اما در مورد تيمور چنين نيست و اگر رگه‌هايي از تشيع مطابق آنچه در ذيل مي‌آيد از تيمور ديده مي‌شود، دلايل ديگري دارد كه اجمالاً به آن پرداخته خواهد شد. در مورد اعمال تيموري آمده است: و امر كردم كه به روضة اميرالمؤمنين شاه مردان علي بن ابيطالب ـ عليه السّلام ـ و امام حسين ـ عليه السّلام ـ و شيخ‌‌‌عبدالقادر و ابوحنيفه و امام موسي كاظم ـ عليه السّلام ـ و امام محمد تقي ـ عليه السّلام ـ و امام علي بن موسي الرضا ـ عليه السّلام ـ در طوس فرش و روشنايي و آش يوميه مقدر سازند.[3]
اينگونه نمايش‌ها از تيمور براي بدست آوردن دل شيعيان و علويان كه در شهرهاي مختلف ايران از جمله سبزوار، ري، قم، طبرستان زندگي مي‌كردند، بوده است تا ضمن آنكه از نيروي قابل توجه آنان در سپاه خود استفاده كند، از خطر قيام و شورش آنها نيز در امان باشد كه در اين راه توفيقاتي نيز بدست آورد. اگرچه بسياري از شيعيان هم عملاً از وي دوري مي‌جستند. اصولاً تيمور ازعنصر مذهب فقط و فقط براي رسيدن به مطامع و اهداف خود استفاده مي‌كرد و چه بسا كه در واقع اعتقاد چنداني هم به دين و مذهب نداشت و اين از برخي اعمال و رفتار وي قابل مشاهده است از جمله آنكه وي در مجالس بزم خود علناً شراب مي‌نوشيد و در يك زمان در حرم خود هشت زن عقدي به طور دائم داشت كه همة اين اعمال طبق نص صريح قرآن، خلاف شرع و حرام است و از شواهد ديگري كه به ابزاري بودن دين براي تيمور حكايت دارد، نحوة تعامل او با گروه‌هاي مختلف شيعي است.
سيد ظهيرالدين مرعشي در مورد علت حمله تيمور به سادات مرعشي چنين مي‌نگارد:
امير، سيد كمال‌الدين را مخاطب كرده، فرمود: من به ولايت شما جهت مال و ملك دنيا نيامدم، به سبب آن آمدم كه مذهب شما بد است، حيف باشد، شما دم از سيادت بزنيد و مذهبي داشته باشيد كه لايق مسلمين نباشد. سيد پرسيد: اي امير ما را چه مذهب است كه بد است؟ امير فرمود: شما سب صحابه مي‌كنيد و رافضي مذهب هستيد.
سيد فرمود: ما متابعت جد و آبادي خود مي‌كنيم، اگر مخالفان جد خود را بد گفته باشيم، غالباً عجب نباشد،[4] نبرد با سادات مرعشي به دلايل ديني مذهبي از تيمور منطقي به نظر نمي‌رسد. ميرخواند اعتقاد دارد كه: امير تيمور در اينجا عوام‌فريبي كرده است و شيعه بودن آنها را بهانه لشكر‌كشي خود به مازندران قرار داده است، چرا كه نمونة ي ديگري در اين دوره داريم و آن خواجه علي مؤيد سربداري، شيعه مذهب است كه تسليم تيمور مي‌شود و تيمور هم با وي خوش‌رفتاري مي‌كند و شيعه بودن وي را، بهانه براي حمله به متصرفات او قرار نمي‌دهد.[5]
نهايت آنكه سندي از ارتباط نصيريه با امير تيمور پيدا نشد، اما از مجموع آنچه گذشت، مي‌توان چنين نتيجه گرفت كه تيمور هرگز علاقه‌اي به شيعه نداشته است و ديني مورد علاقة او بوده كه او را به اهدافش هر چه بيشتر نزديك نمايد و اگر ارتباطي با نصيريه چه نفياً و چه اثباتاً با تيمور گوركاني[6] تصور شود در همين راستا قابل ارزيابي است.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. زندگي شگفت‌آور تيمور، احمد بن محمد بن عربشاه، ترجمة نجاتي.
2. قيام شيعي سربداران. يعقوب آژند.
3. برآمدن و فرمانروايي تيمور، بئاتريس فوربرمنز، محمود صفت‌گل.


[1] . بئاتريس فوربرمنز، برآمدن و فرمانروايي تيمور، ترجمة منصور صفت‌گل. تهران. انتشارات خدمات فرهنگي رسا، چاپ اول. ص 23.
[2] . بارتولد الغ بيك و زمان اوـ ترجمة حسين احمدي‌پور. تبريز، انتشارات چهر، 1336. ص44.
[3] . حسيني تربتي، ابوطالب، تزوكات تيموري، تهران، انتشارات اسلامي، 1342. ص358.
[4] . مرعشي، سيد ظهيرالدين، تاريخ گيلان و ديلمستان، تحقيق منوچهر ستوده، تهران، فرهنگ ايران، 1374، ص 430.
[5] . ميرخواند، روضة الصفا، بينا، بيتا، ج 5، ص 625.
[6] . گوركان در لسان مغولي به معناي داماد است ( تيمور علاقة وافري داشت كه خود را به چنگيز منتسب نمايد و با ازدواج با نوادگان چنگيز اين افتخار را كه مشروعيت سياسي تيمور در قبايل مغول تضمين مي‌كرد براي خود كسب نمايد.)
( اندیشه قم )

با توجه به اختلاف اقوالي که در مورد نصيريه وجود دارد، پاسخ صريح به اين سئوال مشکل مي نمايد. لذا لازم است به اجمال به اقوالي که درباره وجه تسميه اين فرقه گفته شده پرداخته شود.
اما در مورد وجه تسميه اين فرقه به نصيريه، عده اي بر اين باورند که نام نصيريه اسم تصغير از لغت عربي نصارا (مسيحيان) است و نصيريان معني «مسيحيان کوچک» مي دهد و دشمنان نصيريان به طور تحقيرآميزي آنها را به واسطه کثرت اعمال و فرايض مسيحيان به اين نام خواندند.[1] و عده اي معتقدند اين فرقه منسوب به محمد بن نصير است که يکي از اصحاب يا ابواب امام حسن عسگري ـ عليه السلام ـ بوده است. و برخي مي گويند: اين فرقه منسوب به نصير غلام علي بن ابي طالب ـ عليه السلام ـ است.[2]
اين چند وجهي که ذکر شد مربوط به نظر متقدمين و متأخرين است. اما علويان فعلي که خودشان را همان نصيريان مي دانند، اين سخنان متقدمين و متأخرين را قبول ندارند و خودشان معتقدند نام اين فرقه از جبل النصير، جايي که آنها زندگي مي کردند ناشي شده است.[3]
اما در مورد افکار و عقايد اين فرقه ديدگاه ها را به طور کلي به دو قسم مي توان تقسيم کرد که يک نگاه مربوط به متقدمين و متأخرين و ديگري نظر معاصرين است.
بنابر نظر متقدمين و متأخرين اين فرقه يکي از فرقه هاي غلات به حساب مي آيد که به حلول و تناسخ هم معتقدند.[4] و همچنين متأخرين مانند: نوفل نوفل، محمد بهجت، و رفيق تميمي، نظرشان اين است که اين فرقه معتقدند الوهيت در علي ـ عليه السلام ـ حلول کرده است و معتقدند منظور از اوقات پنج گانه نماز اشخاص پنج گانه مقدس است که نماز ظهر را به نام محمد ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و عصر را به اسم فاطمه(س) و نماز مغرب را به اسم امام حسن ـ عليه السلام ـ و نماز عشاء را به اسم امام حسين ـ عليه السلام ـ و نماز صبح را به اسم محسن اقامه مي کنند و معتقدند که الوهيت در اين پنج نفر تمثيل پيدا کرده است.[5]
اما بنا به نظر معاصرين، نصيريه همان علويون هستند و تمام آن چه از عقايد و اعمال که به نصيريه نسبت مي دهند بهتاني بيش نيست. عارف الصوص در کتاب «من هو العلوي» مي نويسد: براي من روشن است که علويون فرقه اي اسلامي هستند و به اينکه خدايي جز خداي يگانه نيست اقرار دارند، و به نبوت پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و به امامت امام علي ـ عليه السلام ـ و اولاد يازده گانه آن حضرت معترفند و نمازشان را به سوي قبله مي خوانند و ماه رمضان را روزه مي گيرند و زکات مي دهند و وقتي مستطيع شدند به حج مي روند و تمام واجبات الهي را انجام مي دهند.[6]
و صاحب کتاب الانباء الخفية عن الشيعة العلوية مي نويسد: ما معتقديم اصول دين ما پنج تا است، توحيد، عدل، نبوت، امامت و معاد، که اينها را با برهان و دليل مي شناسيم و ادله تشريع در نزد ما، قرآن، سنت، اجماع و عقل است و به تمام فروع دين معتقد هستيم که از جمله آنها نماز است که هر روز هفده رکعت در پنج وقت واجب است و همچنين نماز جمعه و عيدين با وجود شرايط واجب مي شود و ساير نمازهاي مستحبي را معتقد هستيم. و يکي ديگر از فروع دين روزه است که براي هر مکلفي در صورت استطاعت امتثالش واجب است، ساير فروع دين را به طور مشروح ذکر مي کنند و مي نويسند: اکثر مستندات فقهي فقهاي ما کتاب هاي چهارگانه (کافي، تهذيب، استبصار، من لايحضره الفقيه) است و مقلدين هم به رساله هاي عمليه که فتواهاي فقهاست مراجعه مي کنند.[7] و در ادامه مي گويد: اين اعتقادات ما مسلمانان علوي است و مذهب ما مذهب جعفري است.
ايشان در اين کتاب نظر چندين نفر از علماء و نويسندگان ديگر را شاهد بر ادعاي خودشان ذکر مي کنند.
با توجه به مباحثي که ذکر گرديد، اگر نظر متقدمين و متأخرين را در نظر بگيريم که عقايد و اعمالي را به اينها نسبت مي دهند که از جمله آنها الوهيت و غلو در امامان ـ عليهم السلام ـ است، نمي توان اينها را از مسلمانان به حساب آورد که تا احکام عملي داشته باشند و در اين احکام از مرجع خاصي تقليد داشته باشند.
اما اگر نظر معاصرين مورد قبول واقع شود به طوري که معاصرين در حال حيات به اين عقايد و احکام اقرار دارند، در اين صورت در مباحث فقهي طبق نوشته هاي خودشان از مراجع تقليد شيعي تقليد مي کنند به فتاواي مراجع عمل مي کنند و از مقلدين اين مراجع به حساب مي آيند.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ محمد غالب الطويل، تاريخ العلويون، بيروت، دارالاندلس، 1981م.
2ـ اداني، سليمان، البکورا السليمانية في کشف اسرار الدينية النصيريه، بيروت، بي تا.
3ـ منير الشريف العلويون منهم و عينهم، دمشق، المکتبة الکبري، 1946م.


[1] . متي موسي، غلاة شيعه، ترجمه حسين مفتخري، آمريکا، 1982م، فصل 22.
[2] . صفري، نعمت الله، غاليان، مشهد، آستان قدس رضوي، 1378 هجري، ص135.
[3] . هاشم عثمان، العلويون بين الاسطورة و الحقيقة، بيروت، مؤسسه الاعلمي للمطبوعات، چاپ دوم، 1414ق.
[4] . محمد بن عبدالکريم الشهرستاني، الملل و النحل، ص24ـ26.
[5] . العلويون بين الاسطورة و الحقيقة، همان، ص130.
[6] . همان، ص165ـ166.
[7] . يوسف خليل محمد، الانباء الخفية عن الشيعة العلوية، بيروت، الدار الاسلاميه، 1417ق، ص179ـ180.
( اندیشه قم )

ديدگاه هاي متفاوت درباره نصيريه، پاسخ صريح به اين پرسش را با مشکل مواجه مي کند. بر اين اساس لازم است اجمالي از اقوالي که درباره وجه تسميه اين فرقه به نصيريه و همچنين عقايد و احکام عملي که به اين فرقه نسبت مي دهند آورده شود.
اما در مورد وجه تسميه اين فرقه به نصيريه، عده اي بر اين باورند که نام نصيريه اسم تصغير از لغت عربي نصارا (مسيحيان) است و نصيريان معني «مسيحيان کوچک» مي دهد و دشمنان نصيريان به طور تحقيرآميزي آنها را به واسطه کثرت اعمال و فرايض مسيحيان به اين نام خواندند.[1] عده اي معتقدند اين فرقه منسوب به محمد بن نصير است که يکي از اصحاب يا ابواب امام حسن عسگري ـ عليه السلام ـ بوده است. و برخي مي گويند: اين فرقه منسوب به نصير غلام علي بن ابي طالب ـ عليه السلام ـ است.[2]
اين چند وجهي که ذکر گرديد مربوط به نظر متقدمين و متأخرين است. اما علويان فعلي که خودشان را همان نصيريان مي دانند، اين سخنان متقدمين و متأخرين را قبول ندارند و خودشان معتقدند نام اين فرقه از جبل النصير، جايي که آنها زندگي مي کردند ناشي شده است. و اينکه چرا اين کوه را جبل النصير ناميده اند؟ به اين علت است که وقتي اين منطقه به دست مسلمانان فتح شد عده اي از انصار که به پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ ايمان آورده بودند و در غدير خم حضور داشتند و پيرو علي ـ عليه السلام ـ بودند، براي ياري لشکريان اسلام به منطقه سوريه آمدند و چون حدود چهارصد تن بودند نُصير يعني لشکر کوچک ناميده شدند و بعد از فتح منطقه، در اين منطقه ساکن شدند و اين کوه به نام اينها معروف شد.[3]
اما در مورد افکار، عقايد و احکام عملي اين فرقه ديدگاه ها را به طور کلي به دو قسم مي توان تقسيم کرد که يک نگاه مربوط به متقدمين و متأخرين و ديگري نظر معاصرين است.
بنابر ديدگاه اول، اين فرقه يکي از فرقه هاي غالي به حساب مي آيد که به حلول و الوهيت علي ـ عليه السلام ـ و بعضي از امامان ديگر قائل هستند. حمزة بن علي (ت 433ق) که يکي از مؤسسان مذهب دروزي است در رساله خود که در رد نصيريه نوشته است، اين فرقه را به تناسخ و حلال دانستن کذب و بهتان و اعتقاد به الوهيت علي ـ عليه السلام ـ متهم مي کند و همچنين مي نويسد اينها دروغ، افتراء و زنا را حرام نمي دانند.[4] و شهرستاني مي نويسد: نصيريه و اسحاقيه از غلات شيعه هستند و آنها معتقدند که بعد از رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ شخصي برجسته تر از علي ـ عليه السلام ـ و فرزندانش (امامان) وجود ندارد و حقيقت خدايي در چشمشان ظاهر شد و با زبانشان سخن گفت و با دستشان لمس کرد. به اين دليل نصيريان و اسحاقيان هر دو الوهيت را به امامان ـ عليهم السلام ـ نسبت مي دهند.[5] و همچنين متأخرين مانند: نوفل نوفل، محمد بهجت، و رفيق تميمي، نظرشان اين است که اين فرقه به الوهيت علي ـ عليه السلام ـ قائل هستند و معتقدند منظور از اوقات پنج گانه نماز اشخاص پنج گانه مقدس است که نماز ظهر را به نام محمد ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و عصر را به اسم فاطمه(س) و نماز مغرب را به اسم امام حسن ـ عليه السلام ـ و نماز عشاء را به اسم امام حسين ـ عليه السلام ـ و نماز صبح را به اسم محسن اقامه مي کنند و معتقدند که الوهيت در پنج نفر تمثل پيدا کرده است.[6] با توجه به نظر متأخرين اين فرقه تفاوت اساسي با شيعه اثني عشريه دارند. براي اين که اعتقاد به چنين نمازي و اعتقاد به الوهيت اين ذوات مقدسه از نظر شيعه مردود و سر از شرک و کفر در مي آورد.
اما بنا بر نظر معاصرين، نصيريه همان علويون هستند و تمام آن چه از عقايد و اعمال که به نصيريه نسبت مي دهند بهتاني بيش نيست. عارف الصوص در کتاب «من هو العلوي» مي نويسد: براي من روشن است که علويون فرقه اي اسلامي هستند و به وحدانيت خداي يگانه شهادت مي دهند و به نبوت پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و به امامت امام علي ـ عليه السلام ـ و اولاد يازده گانه آن حضرت معترفند و نمازشان را به سوي قبله مي خوانند و ماه رمضان را روزه مي گيرند و زکات مي دهند و وقتي مستطيع شدند به حج مي روند و تمام واجبات الهي را انجام مي دهند.[7]
و صاحب کتاب الانباء الخفية عن الشيعة العلوية مي نويسد: ما معتقديم اصول دين ما پنج تا است، توحيد، عدل، نبوت، امامت و معاد، که اينها را با برهان و دليل مي شناسيم و ادله تشريع در نزد ما، قرآن، سنت، اجماع و عقل است و به تمام فروع دين معتقد هستيم که از جمله آنها نماز است که هر روز هفده رکعت در پنج نوبت واجب است و همچنين نماز جمعه و عيدين با وجود شرايط واجب مي شود و ساير نمازهاي مستحبي را هم قبول دارند. و يکي ديگر از فروع دين روزه است که براي هر مکلفي در صورت استطاعت بدني امتثالش واجب است، ساير فروع دين را به طور مشروح ذکر مي کنند و مي نويسند: اکثر منابع فقهي فقهاي ما کتاب هاي چهارگانه (کافي، تهذيب، استبصار، من لايحضره الفقيه) است و مقلدين هم به رساله هاي عمليه اي که فتواهاي فقهاست مراجعه مي کنند.[8] و در ادامه مي گويد: اين اعتقادات ما مسلمانان علوي است و مذهب ما مذهب جعفري است. در اين کتاب نظر چند نفر از نويسندگان معاصر را در تأييد ادعاي خود ذکر مي کنند.
پس بنابراين دو ديدگاهي که در مورد فرقه نصيريه ذکر گرديد، اگر نظر متقدمين و متأخرين صحيح باشد در اين صورت با چنين عقايد و افکاري نمي توان اينها را جزئي از مسلمانان دانست، به طوري که علويون تمام نظريات متقدمين و متأخرين را بهتان مي دانند.
اما با توجه به نظر معاصرين، اينها مسلمان شيعي هستند و طبق اصرار خودشان فقهشان فقه جعفري ـ عليه السلام ـ است و در نماز و روزه هم از مکتب فقه جعفري پيروي مي کنند و به مراجع شيعه رجوع مي کنند.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ شريف يحيي امين، فرهنگ نامه فرقه هاي اسلامي، ترجمه محمد رضا موحدي، نشر باز، 1387.
2ـ سبحاني، جعفر، بحوث في الملل و النحل، قم، موسسه امام صادق ـ عليه السلام ـ ، 1418ق، ج8.
3ـ مشکور، محمد جواد، فرهنگ فرق اسلامي، مشهد، آستان قدس رضوي، 1368.


[1] . متي موسي، غلاة شيعه، ترجمه حسين مفتخري، آمريکا، 1982م، فصل 22.
[2] . صفري، نعمت الله، غاليان، مشهد، آستان قدس رضوي، 1378ق، ص135.
[3] . هاشم عثمان، العلويون بين الاسطورة و الحقيقة، بيروت، مؤسسه الاعلمي للمطبوعات، چاپ دوم، 1414ق، ص241.
[4] . همان، ص45ـ46.
[5] . محمد بن عبدالکريم الشهرستاني، الملل و النحل، ص24ـ26.
[6] . العلويون بين الاسطورة و الحقيقة، همان، ص130.
[7] . همان، ص165ـ166.
[8] . يوسف خليل محمد، الانباء الخفية عن الشيعة العلوية، بيروت، الدار الاسلاميه، 1417ق، ص179ـ180.
( اندیشه قم )

بنابر آنچه مورخان نوشته‌اند: نصيريه نام ديگر علويون مي‌باشد.[1] كه غالباً در شمال لبنان و ساحل سوريه و كوه‌هاي علويين و مناطق اسكندرون و بعضي مناطق جنوبي تركيه ساكن مي‌‌باشند.[2] و ليكن با اين وجود مي‌توان فرقة نصيريه را به دو گروه غلات و شيعيان اثني عشري تقسيم كرد.[3] گروه اثني عشري در مناطق شامات (سوريه، لبنان و تركيه) سكونت دارند و نصيريه‌هاي غالي غالباً در پاكستان و اطراف شبه قاره منزل و مأوي دارند.
از اين رو براي بهتر شدن مطلب به معرفي اعتقادات هر كدام از اين دو گروه به اختصار مي‌پردازيم.
و اما گروه اول يا نصريه‌هاي غالي
اين گروه كه تعاليم و معتقداتشان التقاطي از معتقدات شيعه، مسيحيت و ... است.[4] تاريخ پيدايششان به قرن پنجم هجري قمري و به شخصي به نام نصير مي‌رسد.[5]
عقايد اساسي نصيريان غالي را مي‌توان در امور زير خلاصه كرد:
1. علي بن ابي طالب خداست يا خدا در او حلول كرده است.
2. سلمان فارسي فرستادة علي ـ عليه السّلام ـ است.
3. كلمة سرّ عبارت است از سه حرف ع (علي)، م (محمد) و س (سلمان فارسي).
4. ارادت به ابن مجلم، زيرا او لاهوت را از بند ناسوت رها كرد، از اين رو، كساني را كه به ابن ملجم لعنت مي‌فرستند بر خطا مي‌دانند.
5. شراب از نور است، و بر اين اساس درخت مو را بزرگ مي‌‌دارند و كندن آن را گناه مي‌شمارند.[6]
و اما گروه دوم يا نصيريان كه شيعة اثني عشري هستند.
اين گروه همان علويون ساكن در شمال لبنان و ساحل سوريه و كوه‌هاي علويين و مناطق اسكندرون و بعضي مناطق جنوبي تركيه مي‌‌باشند.[7]
اين گروه شيعة اماميه و پيرو فقه جعفري (مذهب جعفري) هستند. فلذا در اعتقادات، فروع الدين و ادلة تشريع چيزي غير از آنچه شيعيان اثني عشري مي‌گويند قائل نيستند.[8] و ليكن با اين وجود انتقاداتي بر آنها وارد است كه ذيلاً به برخي از آنها اشاره مي‌شود.
1. عدم اتحاد و عمل كرد قبيله‌اي
اين در صورتي است كه خداوند متعال در قرآن كريم مي­فرمايد: «به ريسمان الهي چنگ زنيد و متفرق نشويد»[9] و در جاي ديگر مي‌فرمايد: «كساني كه ولايت خدا و پيامبر او و افراد با ايمان را بپذيرند (پيروزند زيرا) حزب و جمعيت خداوند پيروز مي‌‌باشند.»[10]
از اين دو آية شريفه به روشني مي‌توان فهميد كه
اولاً آنهايي كه داراي يك عقيده و يك دين و مذهب هستند همگي آنها حزب آن دين مي‌‌باشند. ثانياً كساني كه پيرو يك دين و مذهب شدند حق ندارند متفرق و گروه، گروه شوند. زيرا شرط پيروزي يك جمعيت و پيروان يك مذهب و آيين، ايمان محكم، تقوا، عمل صالح و از همه مهمتر اتحاد و همبستگي است[11] فلذا متحد نبودن و قبيله‌اي عمل كردن باعث شكست و نابودي مي‌شود.
2. محروم كردن زنان از ارث و مهر زن را حق ولي او دانستن
اما خداوند كريم در كتاب آسماني فرموده است: «حكم خدا در حق فرزندان شما اين است كه پسران دو برابر دختران ارث مي‌برند ... »[12] فلذا مي‌بينيم كه خداوند متعال زنان را از ارث محروم نكرده است.
3. مشايخ آنها دوست دارند عوام دستشان را ببوسند.
ما وقتي به روايات نگاه مي‌كنيم مي‌بينيم كه در آموزه‌هاي اهل بيت ـ عليهم السّلام ـ بوسيدن دست بزرگان قبايل بخاطر رئيس قبيله بودنشان مذموم و مطرود است، چرا كه امام رضا ـ عليه السّلام ـ در حديثي مي‌فرمايند: هيچ مردي دست مرد ديگري را نبوسد؛ چرا كه بوسيدن دست ديگران مانند نماز خواندن به آن شخص است»[13]
4. مشايخ آنها زكات را حق اختصاصي خود مي‌دانند:
ليكن در قرآن كريم خداوند متعال موارد مصرف زكات را چنين بر شمرده است: «زكات فقط از آن فقرا و تنگدستان و عاملان آنست و آنهايي كه جلب دلهايشان كنند و براي آزاد كردن بردگان و قرض دادن و صرف در راه خدا و به راه ماندگان است و اين قراري از جانب خداست و خدا داناي شايسته كار است»[14]
5. مشايخ آنها اقدام به بر پايي نماز جماعت نمي‌كنند.
در صورتي كه خداوند سبحان در قرآن كريم در آيات متعددي اقامه نماز را از ويژگيهاي بارز يك مؤمن دانسته است.
6. اهمال در قيام به واجبات.[15]
در صورتي كه امام علي ـ عليه السّلام ـ در خصوص واجبات مي‌فرمايند: هيچ عبادتي مانند انجام واجبات نيست.[16] و در جايي ديگر مي‌فرمايد: «بدرستي كه خداي سبحان واجب كرده بر شما فريضه‌اي چند، پس ضايع مگرانيد آنها را ...»[17]
نتيجه آنكه نصيريه‌هايي كه شيعة اثني عشري هستند اگر چه انتقادات و ايراداتي بر برخي آداب و رسوم آنها وارد است منتها در عقايد و احكام مذهبشان جعفري بوده و همانند ساير شيعيان مي‌‌باشند.
اما نصيريه‌هايي كه غالي هستند، خارج از اسلام و مذهب جعفري مي‌‌باشند و ما هم به پيروي از ائمه اطهار ـ عليهم السّلام ـ از آنها بيزاري مي جوييم و انتقادات وارد بر غاليان بر آنها وارد است.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. هل العلويون شيعة، هاشم عثمان.
2. تاريخ العلويون، محمد امين.


[1] . هاشم عثماني، هل العلويون شيعه، بيروت، مؤسسة الاعلمي للمطبوعات، چاپ اول، 1414ق، ص10.
[2] . شريف يحيي الامين، فرهنگنامه فرقه‌هاي اسلامي، ترجمه محمد رضا موحدي، تهران، انتشارات باز، چاپ اول، 1378ش، ص202.
[3] . هل العلويون شيعه، همان، ص41.
[4] . مشكور، محمد جواد، فرهنگ فرق اسلامي، با مقدمه كاظم مدير شانه چي، مشهد، آستان قدس رضوي، چاپ سوم، 1375ش، ص442.
[5] . فرق و مذاهب كلامي، علي رباني گلپايگاني، ص 325، مركز جهاني علوم اسلامي، ط 3، 1383 ش.
[6] . همان، ص 326.
[7] . فرهنگنامه فرقه‌هاي اسلامي، همان، ص202.
[8] . العلويون شيعه اهل البيت ـ عليهم السّلام ـ ، گروهي، بيروت، دار الصادق، صفحات 16 الي 26 نيز 78 و 77.
[9] . آل عمران/ 103.
[10] . مائده/56.
[11] . مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، ج4، ص433ـ434 (ذيل آية 56 / مائده).
[12] . نساء/11.
[13] . مجلسي، محمد باقر، بحارالانوار، تهران، المكتبة الاسلاميه، 1386ق، ج78، ص345، ح46 (كتاب الروضه، باب 26 مواعظ الرضا(ع) ).
[14] . توبه/60.
[15] . هل العلويون شيعه، همان، ص102ـ105.
[16] . محدث، سيد جلال الدين، شرح فارسي غرر و درر آمدي، دانشگاه تهران، 1373ش، ج6، ص365، ح10552.
[17] . همان، ج2، ص572،‌ ح3597.
( اندیشه قم )

نصيرية سوريه كه به نام علويون[1] نيز شناخته شده اند، شيعة دوازده امامي و پيرو فقه جعفري[2] مي باشند. اين گروه علاوه بر سوريه در مناطق جنوبي تركيه و مناطق شمالي لبنان نيز حضور دارند.[3]
همانطور كه گفته شد آنها در اصول اعتقاديشان داراي معتقدات شيعة اثني عشري مي باشند و همچون اماميه، ادلة تشريع را قرآن، سنت، اجماع و عقل مي دانند.[4]
در باب فروع الدين نيز به نماز، اذان و اقامه، روزه، زكات، خمس، حج، جهاد، امر به معروف و نهي از منكر و تولي و تبري معترف و مقر مي باشند.[5]
از اين رو حساب نصيريه هاي دوازده امامي را از حساب نصيريه هاي غالي بايد جدا كرد.[6] زيرا نصيريان غالي مسلك به حلول الوهيت در حضرت علي ـ عليه السّلام ـ و اينكه سلمان فارسي فرستادة آن حضرت است و ارادت به ابن ملجم و اينكه شراب از نور است قائل مي باشند.[7]
در خصوص نصيريان دوازده امامي بايد گفت، با وجود عينيت و يگانگي اي كه بين آنها و ساير شيعيان دوازده امامي وجود دارد ولي باز هم بر آنها انتقادات و ايراداتي وارد است كه از جملة آنها اهمال در انجام فرائض و واجبات مي باشد.[8] البته اين ايراد و منقصت با تمام بزرگيش باعث نمي شود كه كسي را متهم به خروج از اسلام و مذهب بكنيم چرا كه چه بسيار افرادي هستند، كه اموري را معتقد و معترف هستند امّا در انجام آنها كوتاهي و سستي مي كنند به عنوان مثال چه بسيار افرادي كه نماز را به عنوان يكي از واجبات دين قبول دارند امّا در بجا آوردن آن كوتاهي مي كنند. يا چه بسيار مسلماناني كه روزه را به عنوان يكي از فرائض ديني قبول دارند، امّا از انجام آن به هر طريق كوتاهي مي كنند.
علاوه بر اين، انتقادات ديگري بر نصيرية سوريه وارد است كه به دو نمونه از آن اشاره مي كنيم:
1.عدم اتحاد و عملكرد قبيله اي.
2. محروم كردن زنان از ارث.[9]
و موارد ديگر كه بيشتر آنها از قبول نداشتن شريعت مقدس اسلام و مذهب جعفري ناشي نمي شود بلكه عدم تقيد به شرع بين آنها بر مي گردد به آداب و رسوم غلطي[10] كه در آن مناطق در ميان آن مردم رسوخ كرده است.
شايد مهمترين عامل اين رويکرد در ميان نصيريه دو امر ذيل باشند.
1ـ تسلط طولاني مدت حکومت عثماني بر مناطق نصيريه نشين که آنها را به شدت از مراکز شيعي دور نگه داشته و با ظلم و ستم خود آنان را در فقر مالي و فرهنگي گرفتار کرده بودند و اين عقب ماندگي و دور نگه داشتن از مراکز علمي و فرهنگي منجر به ضعف شريعت شده بود.
2ـ دوري از مراکز علمي و حوزه­هاي علميه شيعه و عدم ترويج شريعت توسط علماي فرهيخته که اين هم ريشه در تسلط عثماني­ها داشت.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. فرهنگنامه فرقه هاي اسلامي، شريف يحيي الامين، ترجمة محمدرضا موحدي.
2. فرهنگ فرق اسلامي، محمد جواد مشكور
3. تاريخ العلويون، محمد امين.
4. تاريخ الشيعه في ساحل بلاد الشام الشمالي، هاشم عثمان.


[1] . هاشم عثمان، هل العلويون شيعة، بيروت، موسسه الاعلمي للمطبوعات، چاپ اول، 1414ق، ص10.
[2] . علي عزيز ابراهيم، العلويون، مقدمة محمد مهدي شمس الدين، بيروت، موسسه الاعلمي للمطبوعات، 1415ق، ص52.
[3] . حياة الشهيد الاول، گروهي، ص358، پاورقي 2، مركز المصطفي ـ صلّي الله عليه و آله ـ .
[4] . العلويون، همان، ص77ـ78.
[5] . همان، ص78 الي 80.
[6] . هل العلويون شيعة، همان، ص41.
[7] . رباني گلپايگاني، علي، فرق و مذاهب كلامي، قم، مركز جهاني علوم اسلامي، چاپ سوم، 1383ش، ص326.
[8] . هل العلويون شيعة، همان، ص102.
[9] . همان، ص 104.
[10] . همان، ص 98.
( اندیشه قم )

نصيريه فرقه‌اي است كه در به وجود آمدن آن آراء و نظريات مختلف و متناقضي ارائه شده است. بنابر اظهارات برخي از نويسندگان اين فرقه به محمد بن نصير كه ابتداء از اتباع و اصحاب امام حسن عسكري ـ عليه السّلام ـ بود، منسوب است.
امّا گروه ديگري اين فرقه را به نصير غلام امام علي ـ عليه السّلام ـ منتسب مي‌دانند؛ گر چه به تصريح عده‌اي از نويسندگان غلامي بدين نام و نشان براي آن حضرت نه در كتاب‌هاي تاريخي و نه در غير آن ضبط نگرديده است.
گروه سومي، اين نام را براي فرقه‌اي با اعتقادات خاص منسوب به كوهي در منطقه‌ي شمالي سوريه كه كوه نصيريه نام دارد، مي‌دانند كه قبل از تهاجم صليبي‌ها به تاريخ 488 هـ به نام كوه «لكام» معروف بود.
به هر حال وجه نام‌گذاري اين فرقه هر چه باشد نتيجه آن در سال پيدايش و ظهور اين فرقه ظاهر مي‌شود كه بنابر نظريه اول اين فرقه مابين سال 232 و 259 هـ ق پيدا شده است؛ زيرا «محمد بن نصير» در سال 259 هـ ق وفات كرده است. امّا بنابر نظر دوم مابين سال‌هاي 23 - 40 هـ پيدا شده و بنابر نظر سوم به قرن پنجم برمي‌گردد.[1]
پس از شناخت وجه نامگذاري اين فرقه و تاريخ پيدايش آن، به ذكر نام برخي افراد كه ادعا شده جزو علماي اين فرقه هستند اشاره مي شود:
با اين توضيح که اين مطلب فقط يک ادعا است اگر نصيريه را جزو شيعيان اماميه بدانيم در آن صورت تمام علماي شيعه اماميه از بزرگان نصيريه هستند ولي اگر آنان را از غاليان به حساب آوريم بسياري از افرادي که در ذيل به نام آنها اشاره خواهد شد نصيري نبوده و جزو علماي اماميه هستند.
1. ابو عبدالله مفضل بن عمر جعفي كوفي درگذشت 180 هـ ق.
2. يونس بن ظبيان كوفي.
3. ابوجعفر محمد بن حسن بن سنان زاهري از اولاد زاهر مولي عمرو بن حمق خزاعي مي‌باشد، وي پدرش را در بچگي از دست داد و پدربزرگ او سرپرستي‌اش را به عهده گرفت، فلذا به نام محمد بن سنان معروف است.[2]
4. جعفر بن محمد بن مفضل جعفي.
باز لازم به ذكر است كه افراد نامبرده شده جزو بزرگان شيعه بوده و نسبت دادن آنها به فرقه نصيريه صحيح نيست و ما تنها به دليل ذكر در منابع نام آنها را آورديم.
5. ابو شعيب محمد بن نصير نميري بصري، وي از موالي بني نمير و فارسي الاصل بوده و در بصره و كوفه ساكن گشته و پس از سلطه‌ فرانسوي‌ها به سوريه در اثر جنگ جهاني مشهور شد که علويون همان نصيريه بوده و منسوب به محمد بن نصير هستند. فرقه‌ منسوب به وي ادعا مي‌كنند كه شيعه 12 امامي هستند و براي هر امامي بابي است كه ابن نصير باب امام يازدهم ـ عليه السّلام ـ و وارث علمش بوده و اين صفت بعد از غيبت امام مهدي ـ عجل الله تعالي فرجه الشريف ـ باقي ماند.[3]
6. ابو محمد عبدالله بن محمد بن جنّان جنبلاني متولد 235 هـ درگذشت 287 هـ مقيم بخش عجم نشين عراق، شهر جنبلان بوده و فارسي الاصل است.
7. ابو عبدالله حسين بن احمد بن حمدان خصيبي مصري، پس از وفات جنبلاني شهر جنبلان را ترك گفت و به عراق رفت. بيشتر كارهاي ديني او در بغداد انجام مي‌گرفت. او به شهرهاي علوي نشين از جمله خراسان و ديلم سفر كرد و در آخر شهر حلب پايتخت سيف الدوله را وطن خويش ساخت. اين مرد در سال 260 هـ ق به دنيا آمده و در سال 346 هـ پس از 86 سال عمر، چشم از جهان فروبست و در شمال حلب مدفون شد. وي به شيخ يبراق ملقب است.
8. ابوالقاسم جنيد بن محمد بن جنيد خزار قواريري، ريشه‌اش از نهاوند يكي از شهرهاي فارس نشين متولد در بغداد و درگذشته به سال 297 هـ ق مي‌باشد.
9. محمد بن علي جليّ جانشين خصيبي مصري.
10. ثامن ابوالفتح محمد بن حسن بغدادي قطيعي.
11. علي بن عيسي جسري، ناظر پل بغداد و وكيل خصيبي در امور ديني بوده و 20 مرتبه حج رفته كه دو بار آن قبل از بلوغ بوده است.
12. ابوالحسن طوسي صغير، اين مرد پيوسته در حال عبادت و رياضت بود. به گونه‌اي كه در اثر آن قامت‌اش خم شده بود وي از 40 روز فقط يك روز روزه‌دار نبود.
13. ابوالحسن طرسوسي كبير، از بزرگان علويين «كيليكيا» از پايتخت‌‌هاي آن زمان بود.
14. ابو ذهبيه اسماعيل بن خلاّد، وي بعلبكي و از فرقه‌ اسحاقيه بوده كه پس از آمدن بزرگان و رؤساي بني هلال به لاذقيه براي زيارت سيد جليل ابي سعيد، احساس خطر نمود و به انطاكيه فرار كرد. امّا به خاطر تعقيب دياب بن غانم امير زغبه كه با 80 پهلوان به دنبال او بود، دو مرتبه به لاذقيه برگشت، توسط امير كشته شد و در آنجا مدفون گشت و قبرش نزد اهل لاذقيه به قبر شيخ قرعوش معروف است. عقيده وي تا آمدن امير حسن مكزون سنجاري به طرف لاذقيه باقي بود.[4]
15. ابو سعيد سرور بن قاسم ملقب به ميمون متولد 358 هـ ق در طبريه و درگذشت به سال 426 هـ مي‌باشد. وي در هفت سالگي حافظ قرآن بود و كتاب‌هاي زيادي نگاشت و سلامة بن احمد هدّي شاگردش بود. و از قرن پنجم تا قرن حاضر علمايي نيز براي اين فرقه مضبوط است كه از جمله آنان آل شعبه حرّانيون مي باشند.
16. ابو محمد حسن بن علي بن حسين بن شعبة الحرّاني صاحب كتاب ارزشمند تحف العقول عن آل الرسول و ابو محمد زيد بن شعبه، عالم و دوستدار خير كه با امير ابي الفتح عبدالكريم الكرماني صاحب جزيره كرمان اجتماع نمود، و وي را تا جزيره مصاحبت كرد و در نشر تعاليم اسلام تلاش‌ها نمود و از جزيره كرمان به جبال يمن منتقل شد.[5]
17. ابو طيب احمد بن حسين، وي درباره‌ معجزه‌هاي پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ و اهل بيتش شعر انشاء مي‌كرد كه به نام منشد معروف گشت. با دست وي بسياري از يهود و نصاري اسلام آوردند او در «جزيم» سكونت داشت و در 60 سالگي درگذشت و در مشهد امام جواد ـ عليه السّلام ـ مدفون شد.
18. ابو حمزه‌ كتاني، حافظ قرآن، عالم به لغت و نحو، دانشمند در اديان بود. وي از نظر اقامه‌ دليل و برهان هنگام مجادله و مناظره با اهل ملل قوي بود و در حمص درگذشت.
19. ابو حسن علي بن بطه حلبي، حافظ قرآن، مجهز به علم لغت و نحو بود و به اسكندريه مصر سفر كرده است.
20. حيدر بن محمد قطيعي، از بزرگان حديث بود كه جماعتي از نصاراي بغداد به دست وي اسلام آوردند. و در «كرخ» هنگام 60 سالگي وفات كرد و نزد احمد بن حنبل مدفون گشت.
21. عبدالرحمان جرجري، قاري قرآن بود. توسط وي 9 نفر از يهوديان به اسلام ايمان آوردند و با آنها به حج مشرف شد.
22. ابوذر سهل ابن محمد كاتب، استاد ملك سيف الدوله، شاعر و اديب. ابو عبدالله حاكم محمد بن عبدالله نيشابوري، پيشواي حافظان و محدثين و صاحب هزار جزء كتاب از جمله بزرگان نصيريه به شمار مي‌رفتند.
همچنين بزرگاني نظير، محمد بن مقاتل قطيعي، ابو الفتح محمد بن عصمت الدوله بن معز الدوله بن عيسي الكويلح و علي عَلَم الدوله شاگردش، ابو نصر منصور جلّي، ابراهيم بن عثمان بن المستلق، سوّاق بصري، سيد صدر الدين المرتضي المجتبي موفق الدين السابري، ابوالحسن الجوهري، صفي الدين حيدر بن محور فارقي، ملقب به عبد مؤمن صوفي، ابو صالح ديلمي، محمد بن اسماعيل جزري، ابوالفضل محمد بن حسن منتجب الدين، شيخ امير حسن بن مكزون سنجاري از آل مهلّب بن ابي صفرة غسّاني متولد 583 هـ درگذشت 646 يا 638 هـ كه در سال 617 هـ به طرف لاذقيه آمد و كتاب‌هاي اسحاقيه را جمع‌آوري كرده و آتش زد؛ حاتم طوباي جديلي متولد 667 هـ در طرطوس استاد امير حماة ابي اهداء، يوسف بن عجوز حلبي نشابي، يوسف الرداد حلبي، ابو عبدالله محمد بن عبدالله بن محمد خطيب خصيبي كه قاضي امير ابي عشائر حمداني در انطاكيه بود، ابو الفتح عثمان بن جني نحوي، ابو محمد عبدالله بن عمرو بن محمد فياضي، شيخ محمد حمدان الخير و ... از جمله بزرگان نصيريه و علويه مي‌باشند.[6]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. فرهنگ فرق اسلامي، دكتر محمد جواد مشكور، با مقدمه استاد كاظم مدير شانه‌چي، بنياد پژوهش‌هاي اسلامي، آستان قدس رضوي، سوم، 1375 ش.
2. النصيريه دراسة تحليليه، تقي شرف الدين، بيروت، 1983 م.


[1] . هاشم عثمان، العلويون بين الاسطوره و الحقيقة، بيروت، مؤسسة الاعلمي للمطبوعات، چاپ دوم، 1414 هـ / 1994 م، ص 30 ـ 34.
[2] . نجاشي، رجال نجاشي، ص 416، رقم 1112 و 448، رقم 1210 و 328، رقم 888.
[3] . مهدي عسكري، سيد عبدالحسين، العلويون او النصيريه، ص 31 ـ 78.
[4] . غالب الطويل، محمد امين، تاريخ العلويين، بيروت، دارالاندلس، ص 257 ـ 265.
[5] . شيخ علي عزير ابراهيم، العلويون و التشيع، بيروت، دار الاسلاميه، چاپ اول، 1413 هـ ، 1992 م، ص 107.
[6] . العلويون و التشيع، ص 110 ـ 117؛ و همچنين به: عبد الرحمان بدوي، مذاهب الاسلاميين، دار العلم الاسلاميين، چاپ اول.
( اندیشه قم )

دربارة فرقة نصيريه ديدگاه‌هاي مختلف و متعارض بيان شده است. عدّه‌اي اين فرقه را پيروان محمّد بن نصير نميري دانسته‌ و اعتقاد دارند كه آنها امامان معصوم ـ عليهم السّلام ـ را خدا دانسته و به تناسخ و حلال بودن محارم اعتقاد دارند و بنيانگذار آن را محمد بن نصير نميري مي‌دانند، نميري به امامان اماميه تا امام دهم اعتقاد داشته و دربارة امام حسن عسکري ـ عليه السّلام ـ غلو كرده و او را خدا ‌دانسته و خود را پيامبر مي‌دانست. او در سال 395 هـ .ق درگذشت.[1]
ولي امروزه كساني كه از نصيريه در سوريه و لبنان زندگي ‌مي‌كنند، خود را شيعة دوازده امامي دانسته و خود را علويّون معرفي كرده و موارد بالا مثل تناسخ و غلو را ردّ كرده و اعتقادات شيعة اماميّه را كاملاً قبول داشته و مي‌گويند: محمد بن نصير نميري، رئيس فرقة نميريه بوده و در ميان نصيريه و علويّون فقط عدّة‌ كمي غلو كرده‌ و ائمه را خدا دانسته و به تناسخ اعتقاد دارند. آنها تأسيس علويّون را در سال 488 تا 690 دانسته‌اند، اين در حالي است كه محمد بن نمير در سال 359 درگذشته بود.[2]
از بزرگان اين فرقه در گذشته اطّلاعات زيادي در دست نيست. علويّون سوريه و لبنان در ضمن كتابي كه[3] در ردّ غلوّ و تناسخ و معرفي خود نگاشته‌اند عدّه‌اي از بزرگان خود را نام برده‌اند. از اين كتاب و منابع ديگر بزرگان آنها را در دو قسمت مي‌توان نام برد: بزرگان ديني و علمي و بزرگان سياسي و حكومتي.
بزرگان ديني عبارتند از: 1. ابراهيم جمال از لاذقيه 2. استاد ابراهيم سعود از جبله، 3. استاد ابراهيم صالح4. ابراهيم حرخوش مقيم لاذقيه 5. شيخ ابراهيم حسن نجّار 6. شيخ ابراهيم كامل، خطيب مسجد امام علي ـ عليه السّلام ـ طرابلس لبنان 7. شيخ احمد علي حلوم استاد و مقيم در لاذقيه 8. شيخ احمد محمّد رمضان 9. شيخ اسماعيل شحّود 10. شيخ حسين سعود از جبله 11. شيخ حسن عباس آل عباس 12. شيخ حمدان خير 13. شيخ حسن محمّد علي 14. شيخ حيدر محمّد حيدر 15. شيخ سلمان خليل وقاف 16. شيخ سلمان حسن 17. شيخ احمد خضر 18. شيخ احمد سلمان 19. شيخ سليمان عيسي مصطفي 20. استاد علي صالح علي صالح و عدّة زيادي كه ذكر همة آنها موجب اطالة‌كلام است. پيروان و بزرگان آنها معمولاً در سوريه و لبنان ساكن هستند.[4]
و از بزرگان سياسي آنها مي‌توان به افراد زير اشاره كرد: 1. ترفيع محمّد نبهان، از مبارزين نصيريه قبل از استقلال و به حكومت رسيدن آنها 2. جاسم علون از مبارزين 3. محمّد عمران وشّاح بابي اقدس4. حافظ اسد، كه در ابتدا به لقب و رتبة «نجيب» رسيده و بعد به وزارت دفاع منسوب و سپس با تشكيل حزب بعث در سال 1965 م در سوريه به حكومت رسيده و مدّت زيادي رئيس جمهور سوريه بوده و در آنجا از محبوبيّت والائي برخوردار بود. 5. ابراهيم ماخوس، قبل از رياست جمهوري حافظ اسد، رئيس وزراي دولت بود. 6. احمد سويداني كه از بزرگان و مبارزين نصيريه در سياست و حكومت بود. [5]
هم اكنون در سوريه بشّار اسد رئيس جمهور مي‌باشد. او و پدرش از فرقه‌ نصيريه بوده و قبل از تشكيل حكومت، حافظ اسد را از مبارزين اين فرقه نام برده‌اند. تمام فعاليّت‌هاي اين فرقه سرّي بوده و قبل از تشكيل حكومت كاملاً سرّي عمل مي‌كردند.[6]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ فرق و مذاهب كلامي، علي ربّاني گلپايگاني.
2ـ آشنايي با فرق و مذاهب، رضا برنجكار.


[1] . ربّاني گلپايگاني، علي، فرق و مذاهب كلامي، قم، مركز جهاني علوم اسلامي، چاپ دوم، 1381ش، ص 325؛ و نوبختي، حسن بن موسي، فرق الشيعه، نجف، حيدريه، 1355، ص93؛ و برنجكار، رضا، آشنايي با فرق و مذاهب اسلامي، نشر كتابخانه طه، چاپ پنجم، 1382ش، ص 160.
[2] . همان.
[3] . شيرازي، سيد حسن مهدي، العلويون شيعه اهل بيت، بيروت، دار الصادق، 1392، ص30.
[4] . العلويون، شيعة اهل البيت، ص 30 و 31.
[5] . شرف الدّين، تقي، النصيريه دراسة التحليليه، بيروت، 1983 م، ص 169.
[6] . النصيريه، دراسة التحليليه، ص 171.
( اندیشه قم )

در اكثر كتاب هاي منتشره كه پيرامون فرقه ها و مذاهب نوشته شده است، نصيريه را گروهي از غلات شيعه محسوب داشته اند كه به الوهيت ائمه اطهار خصوصاً مولي الموحَدين اعتقاد دارند و در بيان وجه تسميه آنها به نصيريه انتساب آنها به محمد بن نصير نميري را عامل اين نام گذاري دانسته اند.[1] يا به قول دكتر عبد الرحمن بدوي، بعضي آنان را به نصير كه غلام حضرت علي ـ عيله السَلام ـ بود، منسوب مي دانند.[2]
هاشم عثمان دانشمند علوي سوري سخنان فوق را رد كرده و مي گويد:
در باره اصل اين فرقه سه قول است:
1. اين فرقه منسوب به محمد بن نصير نميري هستند كه اين قول نادرست است؛ زيرا محمد بن نصير متوفي 359 در قرن چهارم است در حالي كه اصطلاح نصيريه 200 سال بعد يعني در اواخر قرن ششم ظهور پيدا كرد، و علاوه بر اين پيروان وي را نميريه گويند، نه نصيريه.
2. منسوب به غلام حضرت علي ـ عيله السَلام ـ به نام نصير مي باشند كه اين قول هم صحيح نيست؛ زيرا اساساً امير المؤمنين غلامي بنام نصير نداشته است.
3. منسوب به كوهي به نام «النصيريه» «Nasarie» مي باشند كه گروهي با عقايد خاص در اطراف اين كوه زندگي مي كردند و از نظر تاريخي بعد از سال 488 وجود داشته اند. كه با توجه به قراين، وجه تسميه اخير مناسب تر به نظر مي رسد:[3]
فرقه نصيريه كه افراد آن دوست دارند، علوي خوانده شوند، بنابر آنچه از كتب دانشمندان معاصر علوي بدست مي آيد، تمام عقايدشان همانند عقايد شيعيان اثني عشريه است. شيخ عزيز ابراهيم علوي مي گويد:
علويان همان شيعيان اماميه اثني عشري هستند، آنها فرائض را أداء مي كنند، نماز و روزه و حج زير سايه ايمان و اسلام، آنگونه كه شايسته است و خدا در قرآن امر فرموده است و در سنَت مطهره كه از رسول اكرم و ائمه اطهار كه اولين آنها امام علي بن ابيطالب و آخرين آنها محمد بن الحسن الحجه المهدي (عج) است، ثابت شده، بدون هيچ تحريف و تغيير و تبديل به انجام مي رسد و اگر چه منكر برخي از شطحيات غلوّ گونه نمي شويم كه علَت آنها انزواي صد ساله در غار ها و كوه ها و دوري از مدارس و علم و علماء و فقه و حديث نبوي، بعلَت ظلم سلاطين خصوصاً در زمان ملوك و تركهاي عثماني بوده است، اضافه بر اين مخفي كاري هايي كه بعلَت دستور برخي از مشايخ صورت مي گرفته، هم مي باشد،[4]
حضرت آيه الله سبحاني مي فرمايد: « علويان مذهب خاصَي ندارند كه بتوان آن را وجه تمايز مذهب اهل بيت دانست، آنها شيعيان امامي و اثني عشري هستند كه رفتار هاي مذهبي آنها طبق مذهب اهل بيت است. كه هميشه در معاملات شرعي و احكام ديني بر آن تكيه دارند و فقط در دومسئله قدري متمايز مي شوند:
الف) طريقت جنبلائيه
گفته مي شود كه اين طريقت را فردي به نام ابو محمد عبدالله جنبلائي معروف به جنان ايجاد كرد و برخي از علويان اعتقاد دارند، وي يكي از رؤساي بزرگ آنهاست و از دانا ترين متصوفه زمان خود است. او در عراق عجم در سرزميني به نام جنبلاء اقامت داشت و به همين علَت به فارس شهرت يافت و گفته مي شود او به مصر مسافرت كرد و در آنجا حسين بن حمدان خصيبي را ديد، وارد طريقت او شد و با او به جنبلا بر گشت و از او احكام تصوف و فلسفه، علوم ستاره شناسي و هيئت و ساير علوم زمان خود را آموخت. خصيبي يكي از مشايخ بزرگ علويين است و جانشين جنبلديي در رياست طريقت شد. محمد أمين غالب الطويل در تاريخ العلويين مي نگارد:
روش حسين بن حمدان خصيبي و نمايندگانش در دين، راهنمايي افراد ساير اديان به دين اسلام بود و آنها مثل ساير مردم مسلمان شيعه طبق دستورات معمولي باقي مي ماندند و كساني را كه در آنها شايستگي هاي لازم را مي ديد در طريقت جنبلايي وارد مي كرد.
و از اينجا دانسته مي شود كه هدف وي دعوت مردم به مذهب اهل بيت بود، آنگونه كه روشن است و طريقت جنبلائيه چيزي غير از اعتقادات صوفيانه مثل ساير اعتقادات صوفيانه مخفي كه در اكثر فرقه هاي مسلمان است نيست.
ب) اعتقاد به باب
ديدگاه علويان اين است كه ائمه اوصياء رسول خدايند و از آنجا كه ائمه در بر دارنده علوم اولين و آخرين هستند، پس ناچاراً براي هر كدام بابي است كه علوم از آنها اخذ شود، پس براي هر كدام بابي برگزيدند:
1- الامام علي بن ابيطالب بابه سلمان فارسي
2- الامام حسن المجتبي بابه قيس بن ورقه
3- الامام حسين الشهيد بابه رشيد هجري
4- الامام علي زين العابدين بابه عبدالله الغالب
5- الامام محمد الباقر بابه يحيي بن معمر
6- الامام جعفر الصادق بابه جابر بن يزيد جعفي
7-الامام موسي الكاظم بابه محمد بن ابي زينب
8- الامام علي الرضا بابه مفضل بن عمر
9- الامام محمد الجواد بابه محمد بن مفضل
10-الامام علي الهادي بابه عمر بن فرات
11- الامام حسن بن علي العسكري بابه ابو شعيب محمد بن نصير النميري
12- فليس للامام محمد المهدي باب
حضرت آية الله سبحاني در ادامه مي نويسد:
علويان به رسالت محمد بن عبدالله ايمان دارند و شكي در امامت پسر عموي پيامبر علي بن ابيطالب و يازده امام از صلب ايشان ندارند، گوينده شهادتين از روي ايمان هستند و اعتقادات شان گواهي به لا اله الا الله، محمَد رسول الله و موالات اهل بيت رسول خداو نماز و روزه و حج و زكات و جهاد در راه خدا و معاد روز قيامت است. كتابشان قرآن و راهي جز شريعت قرآن ندارند. بزرگان ديني دارند كه بوسيله آنان دين را شناخته اند و شعائر ديني خود را بر پا مي دارند. هر سخني كه قرآن بر آن اشاره نكرده رها مي كنند....عصيان رسول را در عمل نمي كنند و كلامش را مخالف نمي نمايند و علم را در اهل بيت منحصر مي دانند، و اعتمادشان به جعفر بن محمد الصادق است. در بحث هاي ديني و تفسير قرآن و فقه و فتوي....عبادت خداي تعالي را مي كنند، و در عبادتش كسي را شريك نمي دانند.[5]
شيخ عبد الرحمن الخير يكي از علويان بر جسته مي گويد:
اصول دين پنج تاست:
توحيد، عدل، نبوت، امامت و معاد با همان تعريف و مبنايي كه شيعه اثني عشري در مورد اين اصول پنج گانه دارند.
توحيد يعني: اعتقاد داريم به وجود خداي يگانه كه خالق عالم ديدني و نديدني است. شريكي در ملكش ندارد و موصوف است به صفات كمال و منزه است از صفات نقص.
عدل يعني: اعتقاد داريم بر اين كه خداي تعالي عادل است و مبري از ظلم است و از عمل زشت و بيهوده و بشر را به آنچه كه در قدرت و توان او نيست مكلف نمي كند و امرش نمي كند مگر آنچه به صلاح اوست و نهي نمي كند مگر از آنچه به ضرر آنهاست و اگرچه بيشتر مردم فساد و صلاح خود را تشخيص نمي دهند.
نبوت يعني: اعتقاد داريم خداي تعالي بندگان نيكش را به رسالت بر مي گزيند تا پيام هاي الهي را برسانند بمردم و آنان را به آنچه صلاحشان در آن نهفته است راهنمايي كنند و از آنچه بدبختي دنيا و آخرت است بازشان دارد... اعتقاد داريم به عصمت همه پيامبران از خطا و فراموش كاري و از ارتكاب گناه و اشتباه قبل از برانگيخته شدن و بعد از آن...
امامت يعني: اعتقاد داريم امامت مقاميست كه به اقتضاي حكمت الهي براي مصالح بشر بعنوان وزارت انبياء براي نشر دعوت الهي ايجاد شده است و در مورد قيام ائمه بعد از انبياء معتقديم كه ما براي تطبيق احكام دين بين مردم و حفظ شريع از تغيير و تحريف و تفسير هاي اشتباه محتاج ائمه هستيم.
و براي همين اقتضاي حكم و لطف الهي اين است كه امام را به نصّ معين نمايد و اين كه امام همه عيناْ مثل پيامبر معصوم باشند تا مؤمنين با اطمينان به اعمال و اقوال او اقتداء كنند.
و اعتقاد داريم به اين كه امام بعد از پيامبر ـ صلَي الله عليه و آله ـ امام علي بن ابيصالب و بعد از او پسرانش امام حسن و امام حسين و سپس 9 تن از فرزندان امام حسين كه آخرين آنها مهدي (عج) است.
معاد يعني: اعتقاد داريم به اين كه خداي تعالي باز مي گرداند مردم را بعد از مرگ براي محاسبه اعمال و جزاء مي دهد نيكوكار را براي نيكو كاريش و گناهكار را بعلت گناه كاريش و ايمان داريم به آنچه در قرآن است و آنچه حديث پيامبر است از اخبار روز قيامت و نشور و بهشت و جهنم و آتش و عذاب و نعمت و صراط و ميزان و غير از اينها از آنچه كه ثابت شده در كتاب خدا و احاديث صحيح كه از پيامبر رسيده است.
امَا فروع دين زيادند كه مهمترين آنها نماز و روزه و زكات و حج و جهاد است.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. شام سرزمين خاطره ها، مهدي پيشوايي تهران، سازمان حج و زيارت 1369
2. شيعه در تاريخ، محمد حسين زين عاملي، مشهد، آستان قدس رضوي 1370
3. بحوث في الملل و النحل، ج 8، آية الله شيخ جعفر سبحاني، موسسه امام صادق ـ عليه السّلام ـ .
4. العلويان في الدايرة الضوء، شيخ علي عزيز ابراهيم.


[1] . خالق داد عباسي، توضيح الملل، ترجمة ملل و نحل شهرستاني، ص 251؛ مشكور، محمد جواد، فرهنگ فرق اسلامي انتشارات آستان قدس رضوي، ص444؛ عبدالرحمن بدوي، مقالات الاسلاميين، ج 2، ص 65.
[2] . عبدالرحمن بدوي، تاريخ انديشه هاي كلامي در اسلام، ترجمة حسين صابري، انتشارات آستان قدس رضوي، ص 395.
[3] . هاشم عثماني، العلويون بين الاسطورة و الحقيقه، بيروت، موسسه الاعلمي للمطبوعات، ص 30، 31، 32.
[4] . علي عزيز ابراهيم، العلويون بين الغلو و الفسلفه و التصوف و الشيعه بيروت، موسسه اعلمي المطبوعات، ص 61.
[5] . سبحاني، جعفر، بحوث في الملل و النحل، قم، موسسه امام صادق ـ عليه السّلام ـ ، چاپ اول، ج 8، ص 409.
( اندیشه قم )

علويّون امروزه در شمال لبنان و ساحل سوريه و كوه هاي علويين و مناطق اسكندرون و بعضي مناطق جنوبي تركيه ساكن هستند.[1]
از نظر اعتقادي عقائد آنها از عقائد شيعه اثني عشري جدا نيست؛‌ زيرا علويين مانند شيعه اماميه(اثني عشري) به رسالت حضرت محمد بن عبدالله ـ صلّي الله عليه و آله ـ و امامت و خلافت و وصايت بلافصل اميرالمؤمنين حضرت علي ـ عليه السّلام ـ و يازده فرزندش معتقد هستند و به فقه شيعه جعفري عمل مي كنند و ادله تشريع را «قرآن، سنت اجماع و عقل»، مي دانند. و اصول دين را پنج تا «توحيد، عدل، نبوت، امامت و معاد» و فروع دين را ده تا «نماز، روزه، زكات، خمس، حج، جهاد، امر به معروف و نهي از منكر، تولي و تبري» و دين اسلام را آخرين و كامل ترين اديان مي دانند؛ و به آنچه كه پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ آورده ملتزم هستند.[2] اگر بخواهيم به مراسمات علويين بپردازيم، بايد بدانيم كه هر قومي متناسب با اعتقادات خويش مراسماتي دارد. در اين ميان علويين هم براي خود روزهايي را به جشن و سرور مي گذرانند كه برخي از آنها به اعتقادات اسلامي شان مربوط مي شود و برخي هم از اقوام و ملل ديگر به زندگي آنها سرايت كرده است:
1. عيد فطر و قربان؛
2. عيد غدير خم؛ كه بار اول توسط معز الدولة بن بويه به سال 354 هـ .ق عيد گرفته شد؛
3. عيد مباهله: روزي كه پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ با بزرگان مسيحي نجراني 24 يا 21 ذي حجه به مباهله نشست؛
4. روز فراش: روزي كه شب آن مولاي متقيان براي حفظ جان پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ در رختخواب وي خوابيد.
5. روز نيمه شعبان؛
6. روز ميلاد حضرت مسيح ـ عليه السّلام ـ :در اين روز از علويين به ذبح قرباني مي پردازند و به زيارت همديگر مي روند؛
7. روز 14 أيلول شرقي؛[3] كه اين روز را تاريخ تعيين اجرت چوپانان و زراع، و چيدن ميوه ها، و شروع زراعت قرار مي دهند كه به احتمال قوي از مسيحيان مجاور سرايت كرده باشد؛
8 . عيد زهور: اين عيد در روز چهارم نيسان شرقي[4] واقع مي شود كه مقابل عيد نوروز عجم هاست، كه به احتمال قوي از اعجم ها به آنها سرايت كرده است؛
9. روز برباره؛ در سوم كانون اول شرقي[5] واقع مي شود كه در جهت شمال از كوه علوي عيد است. و عادت علويين در آن روز ذبح مرغابي مي باشد، به احتمال قوي از مسيحيان مجاور سرايت كرده است.[6]
از آنجايي كه ثابت و مدلّل است كه علويين مانند شيعيان اثني عشري هستند. آنان نيز مانند شيعه اثني عشري روز شهادت امام حسين ـ عليه السّلام ـ را عزا داري مي كنند و از ازدواج و شستن لباس و هر كاري كه سبب شادي بشود و از عزاداري باز دارد، اجتناب مي كنند.[7]
و در روزهاي شهادت ساير ائمه ـ عليهم السّلام ـ بالاخص اميرالمؤمنين ـ عليه السّلام ـ مانند شيعيان اثني عشري عمل مي كنند، امّا چگونگي عزاداري هر قوم و ملّتي بسته به عادات و رسوم آن قوم و ملّت دارد، لذا ممكن است در منطقه اي به سينه زني بپردازند و در منطقه ديگر به زنجير زني و يا روش هاي ديگر آن.
پس وقتي كه نويسندگان و محققين علوي ادعاء و اثبات مي كنند كه علويين به فقه جعفري عمل مي كنند، دليلي براي پذيرفتن ساير اقوال ضعيف وجود ندارد. اين سخن شهرستاني كه در ملل و نحل مي گويد: نصريه، معتقد است به ظهور روحاني با جسد جسماني، و خداي تعالي به صورت علي ـ عليه السّلام ـ و اولاد طاهرينش ـ عليهم السلام ـ ظاهر شده است، چون علي ـ عليه السّلام ـ مخصوص به تاييد الهي است در آنچه به باطن اسرار تعلق دارد[8]؛ سخني بي دليل و ادعايي بي مدرك است و هم چنين است، سخن ابن تيميه كه مي گويد: نصريه معتقد به 1. حلال بودن خمر؛ 2. تناسخ ارواح؛ 3. انكار وجود بعث و نشور، بهشت و دوزخ در غير دنيا؛ 4. قديم بودن عالم؛ 5. نمازهاي پنجگانه آنها عبارت است از علي، فاطمه،‌ حسن،‌ حسين و محسن ـ عليهم السّلام ـ و ياد آنها، از غسل جنابت و وضوء و بقيه شرائط و واجبات نماز بي نياز مي سازد؛
6. روزه، عبارت از سي مرد و زن؛ 7. علي ـ عليه السّلام ـ خالق و آفريننده آسمان ها و زمين و خدا در آسمان و امام در زمين؛ 8. نصيري بايد در هر زمان و مكان انتقال اسم و معني را بشناسد،‌كه اسم اول مردم (آدم) معني (شيث)‌ اسم (يعقوب) معني (يوسف) اسم (موسي) معني (يوشع) اسم (سليمان) معني (آصف) اسم (محمد) معني (علي) مي باشد؛ 9. حقيقت خطاب در نزد نصيري اين است كه «علي» ربّ «محمد» حجاب، و «سلمان» باب است.[9]
اين گونه نويسندگان كه چنين نسبت هاي ناروا را به علويين مي دهند، دليلي براي گفتار خود ذكر نمي كنند و اين به دليل حبّ و بغض هاي جاهلانه آنها مي باشد؛ زيرا دشمن و عداوت آنها نسبت به دوستان اهل بيت ـ عليهم السّلام ـ ، تعصب و هميت شان نسبت به مذهب و اعتقاد خودشان بر كسي پوشيده و پنهان نيست.
پس نتيجه مي گيريم كه علويين، علي ـ عليه السّلام ـ را وصي بلا فصل پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ ‌و امام حسن ـ عليه السّلام ـ تا امام مهدي ـ عجّل الله تعالي فرجه الشّريف ـ (ائمه اطهار) را پيشوايان به حق و اوصياء معصوم مي دانند و در مسائل فقهي شان به فقه جعفري عمل مي كنند و براي شناخت محرمات و حلالها، و احكام عبادات و معاملات، ميراث و غير آن مذهب مستقلي ندارند، و قرآن را با احترام كامل تلاوت مي كنند و در تعاليم قرآن به جوانان و نوجوانان و در حفظ آيات آن كوشا هستند. و در روزهاي حزن و اندوه ائمه اقامه عزا مي كنند و در شادي ها در كناره هاي روستاها جمع مي شوند و با نواختن طبل و غيره به شادي مي پردازند.[10]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. محمد احمد علي،‌العلويون في التاريخ حقائق و اباطيل، اول، مؤسسة الفور للمطبوعات، 1418 هـ، 1997 م، بيروت.
2. مهرداد ايزد پناه، آشنايي با اسلام و فرقه هاي آن،‌ اول، محور، تهران، ‌1382.


[1] . يحيي امين، شريف: فرهنگنامه فرقه هاي اسلامي، ترجمة محمد رضا موحّدي، تهران، انتشارات باز، چاپ اول، ‌ 1378 ش، ص 202.
[2] . هاشم عثمان، العلويون بين الاسطورة و الحقيقة، بيروت، مؤسسه اعلمي مطبوعات، چاپ دوم، ‌1414 هـ، 1994 م، ص 17 ـ 24، به سبحاني، جعفر، بحوث في الملل و النحل، ‌قم، مؤسسه امام صادق ـ عليه السّلام ـ ، چاپ اول، 1418 هـ، ج 8،‌ ص 405 ـ 408.
[3]. ايلول ماه رومي است كه از 23 شهريور تا 21 مهرماه است.
[4] نيسان از 25 فروردين تا 23 ارديبهشت است.
[5] كانون اول از 23 آذر تا 23 ذي ماه است.
[6] . منير شريف، المسلمون العلويون من هم و اين هم؟ ص 186 ـ 188.
[7] . همان، ص 186.
[8] . هاشم عثمان، العلويون، بين الاسطورة و الحقيقة، ص 46.
[9] . همان، ص 48 ـ 49.
[10] . هاشم عثمان، هل العلويون شيعه؟ بيروت، الغدير، چاپ اول، 1419 هـ ق. 1999 م، ص 92،‌ و به تاريخ العلويين وقائع و احداث.
( اندیشه قم )

نصيريه نام فرقه اي است كه در مورد آن دو نظريه وجود دارد: نظرية اول مي گويد: نصيريه از غلات اند كه در حق علي ـ عليه السلام ـ غلو كرده براي او مقام الوهيت قائل شدند. آنان را انصاريه و علويه نيز مي گويند. تاريخ پيدايش آنها را قرن پنجم هجري و پيشواي اين فرقه را فردي به نام نصير دانسته اند و هم اكنون در شمال غربي سوريه به سر مي برند.[1]
نظرية دوم نصيريه را از شيعيان اثني عشري شمرده است. در كتاب هاي قديمي و معروف ملل و نحل، مانند فرق الشيعه نوبختي، مقالات الاسلاميين اشعري، الفرق بين الفرق بغدادي از اين فرقه ذكري به ميان نيامده است. و تنها شهرستاني از نويسندگان قرن ششم هجري، مختصري دربارة آنها سخن گفته است. اين مطلب را مي توان شاهدي بر پيدايش آنان در قرن پنجم هجري دانست. زيرا نويسندگان ياد شده يا قبل از قرن پنجم و يا در اوايل آن مي زيسته اند و از عبارت شهرستاني بدست مي آيد كه اين فرقه در زمان او شناخته شده بود.[2]
كسانيكه نصيريه را از اثني عشري مي شمردند، مي گويند: آنها منسوب به علويه هستند، براي آنكه آنها اعتقاد به ائمة اثني عشري دارند و به عصمت ائمة اثني عشري از علي بن ابيطالب ـ عليه السلام ـ تا امام مهدي منتظر (عج) معقتدند.[3]
نظريه نهايي در مورد فرقة نصيريه اين است كه آنها علويه هستند. علويه همه شيعه اند و منتسب به اميرالمومنين هستند. دوم اينكه علويين و شيعه دو تا كلمة مترادف هستند، مثل كلمة اماميه و جعفريه، پس هر شيعي مذهب علومي العقيده است، و هر علوي، شيعي مذهب است. همانا نامگذاري شيعه و علوي اشاره دارد به مدلول واحد و به گروه واحد كه آن گروه واحد مذهب جعفري اماميه اثني عشري هستند.[4]
عده اي كه فرقة نصيريه را از غلاة شيعه مي دانند، اقوال مختلفي در اين زمينه ابراز كرده اند:
1. برخي مي گويند: نصيريه فرقه اي از غلاة شيعه است كه پيروان نصير نميري يا محمد بن نصير فهري نميري اند.[5]
2. برخي معتقدند: نصيريه منسوب به نصير يا ابن نصير كه آنها را انصاريه و علويه نيز مي گويند.
3. از ديدگاه عده اي: نصيريه از فروع فرقة سبائيه و اسحاقيه و نميريه، پيروان شخصي به نام نصير بودند.
4. بعضي مي گويند: نصيريه كه آنان را انصاريه و علويه نيز مي گويند، منسوب به ابن نصير نامي هستند و در قرن پنجم هجري از شيعه اماميه منشعب شدند و بعدها در شمال غربي سوريه جاي گرفتند.
5. نظرية ديگر اينكه: نصيريه منتسب است به ابي شعيب محمد بن نصير كه در قرن سوم هجري مي زيسته است.[6]
طايفة نصيريه امروزه در جندالاردن در شام و بخصوص در شهر طبريه مسكن دارند[7].
نصيرية به چهار طايفه تقسيم مي شوند:
1. حيدريه: منسوب به حيدر كه لقب حضرت علي ـ عليه السلام ـ است.
2. شماليه: كه گويند علي ـ عليه السلام ـ در آسمان است و در آفتاب جاي دارد و شمس همان محمد ـ صلي الله عليه و آله ـ است. از اين جهت ايشان را تسميه ناميدند.
3. كلازيه يا قمريه: كه معتقدند علي ـ عليه السلام ـ در ماه ساكن است.
4. غيبيه: اينها گفته اند: خدا تجلي كرد، و سپس پنهان شد، و اكنون زمان غيبت است و آن غايب علي ـ عليه السلام ـ است و ايشان مانند اسماعيليه، خداوند را مجرد از صفات دانند.[8]
بزرگان نصيريه: در سال 1918 ميلادي شيخ صالح علي كه در بيست سالگي پس از پدرش عهده دار رهبري نصيريه شد، قيامي را عليه فرانسويان كه سوريه را اشغال كرده بودند، برپا كرد. و تا سال 1921 به مقاومت خود در برابر نيروهاي فرانسوي ادامه داد و ضربه هاي سختي را بر فرانسويان وارد ساخت، ولي سرانجام ناچار شد به زندگي مخفيانه در كوهستان پناه برد. وي سرانجام در سال 1950 ميلادي درگذشت.[9]
يكي ديگر از بزرگان نصيريه به نام اسماعيل خيربك، حاكم بخش صافيتا بود. ايشان براي اينكه حكومت خود را از خطر نجات دهد، چندين بار شورش كرد. و از آن پس گاهي پنهان مي شد و گاهي ظهور مي كرد تا سرانجام به دايي خود كه در كوههاي لازقيه زندگي مي كرده پناهنده شد. اما وي در حقش خيانت كرد و در خواب او را كشت و سرش را براي حكومت فرستاد.
صافيتا در سورية منطقه جغرافيايي مهمي است كه فرقه نصيريه در آنجا تمركز دارند و اكثر بزرگان و رهبران نصيريه در آن منطقه حكومت داشتند، مناطقي مانند صافيتا و لازقيه و حمص از جاهاي مهم سوريه به شمار مي آيند و چون آن مناطق داراي رشته كوه هايي به هم چسبيده مي باشد. لذا تشكيل منطقه جغرافيايي متصل را به وجود آورده اند؛ يك سوم ساكنان آن مناطق تقريباً از فرقه نصيريه هستند. در نتيجه يك سوم افراد نصيريه در سوريه زندگي مي كنند، در عين حال در ساير مناطق سوريه، افراد قليلي از نصيريه زندگي مي كنند.[10]
بزرگان ديگري نيز مانند؛ شيخ بدر و شيخ حسين بن حمدان خصيبي بودند كه به عنوان رهبران فرقة نصيريه آمده، ولي در مورد زندگاني آنها مطلبي نوشته نشده است.[11]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. موسوعه الفرق و اجماعات و المذاهب، تاليف دكتر عبدالمنعم العفني.
2. نصيريه: تاليف تقي شرف الدين، دراسة تحليليه.
3. فرهنگ عقائد و مذاهب اسلامي، استاد سبحاني.


[1] . رباني گلپايگاني، علي، فرق و مذاهب كلامي، چاپ اول، 1377، ص 317.
[2] . مشكور، محمد جواد، فرهنگ فرق اسلامي، انتشارات آستان قدس، چاپ دوم، 1373، ص 344.
[3] . ع امير مهنا و خويس، علي، جامع الفرق و المذاهب اسلامي، بيروت، انتشارات مركز ثقافي عربي، چاپ دوم، ص 205.
[4] . سبحاني، جعفر، ملل و نحل، انتشارات موسسه امام صادق ـ عليه السلام ـ ، چاپ اول، 1416 هـ ، ج8، ص 16.
[5] . تشيع، مولف دايرة المعارف تشيع، انتشارات سعيد محبي، چاپ اول، 1373، ص 27.
[6] . الخضري، محاصرات في تاريخ الامم اسلامي، انتشارات مدبولي، چاپ دوم، 1999، ص 643.
[7] . فرهنگ فرق اسلامي. ص 443.
[8] . رباني گلپايگاني، علي، فرق و مذاهب كلامي، مركز جهاني علوم اسلامي، چاپ اول، 1377، ص 319.
[9] . همان، ص 320.
[10] . شرف الدين، تقي، نصيريه، بيروت، چاپ اول، 1983، ص 9 ـ 10.
[11] . همان.
( اندیشه قم )

با صرف نظر از كج انديشي ها در تلقي نصوص و آيات الهي و سخنان رسول اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ، آنچه مبدأ و مبناي تفرّق و تشتّت و به وجود آمدن مذاهب و فرق مختلف گرديد. قدرت طلبي ها و مقام خواهي هايي بود كه از همان روزهاي بعثت نبي اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ براي هر انسان منصف و نكته سنج و دقيقي در تاريخ صدر اسلام ـ مشهود است. به هر حال مي توان گفت عوامل فوق موجب گرديد كه نسبت به اساس دين يعني توحيد و نبوت و امامت، اختلافات مصيبت باري رخ دهد به گونه اي كه گاه باورها و آموزه هايي در امر توحيد در بعض مذاهب و فرق يافت مي شود كه جز با قبول ثنويّت و شرك قابل توجيه نيست و قطعا ساحت اسلام، آخرين منادي آيين توحيدي از آن مبراست.
در سير تاريخ و تشديد اختلافات مذهبي فرقه هايي هم بوجود آمدند كه دچار افراط و تفريط شده و دربارة ائمه ـ عليهم السّلام ـ گزافه گويي كردند به نحوي كه يا ايشان را خدا ناميدند يا قائل به حلول جوهر نوراني الهي در ايشان شده و يا به تناسخ قائل شدند.[1] شاخص ترين آنها غلات هستند كه به خاطر نسبت هاي كاذبي كه به ائمه ـ عليهم السّلام ـ مي دهند از طرف ديگر مذاهب اسلامي ردّ شده اند تا حدي كه آنان را به سبب بيان سخنان كفرآميزشان از دين اسلام بيرون مي دانند.
غُلات غالبا از موالياني بودند كه به خاطر ساده دلي و عامي بودن تحت تاثير شياداني مثل ابوالخطاب قررا مي گرفتند افرادي بودند كه براي رسيدن به مقامات دنيوي و نفوذ در نفوس مردم نسبت گزافي به ائمه ـ عليهم السّلام ـ مي دادند تا شايد به اسم و رسمي رسيده و مريداني براي خود بيابند.[2]
بايد اين نكته را در نظر داشت كه عمده ترين علت در بوجود آمدن اينان، شرايط اجتماعي و سياسي حاكم زمان بوده كه از يك سو مردم را از دسترسي به ائمه ـ عليهم السّلام ـ برحذر مي داشت، و از سوي ديگر مردم ساده دل و حريص، مشتاق شنيدن فضايل ائمه ـ عليه السّلام ـ بودند، و اين امر باعث سوء استفادة افرادي مي شد كه در مسير رسيدن به اميال خود، از هيچ تحريفي در دين و مذهب ابا نداشتند.
در اين ميان گروهي به نام علويان وجود دارند كه در كتب تاريخ و فرق مذهبي راجع به آنان مطالب مختلف و متعددي ذكر شده است كه به برخي از آنها اشاره مي شود:
1. علوي در كل شامل فرزندان پاك امير المومنين ـ عليه السّلام ـ و اصحاب و دوستداران آن حضرت مي باشد و نيز به كساني اطلاق مي شود كه در روز غدير خم، با حضرت بيعت كرده و نسبت به آن پايدار ماندند.[3]
2. شيعه نام عمومي كساني است كه به امامت امير المومنين ـ عليه السّلام ـ گرويده اند. به اين گروه در آغاز شيعة علي ـ عليه السّلام ـ مي گفتند. پس از ظهور راونديه ـ كه اهل خراسان بوده و به امامت عباس عموي پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ بعد از ايشان معتقد بودند ـ يعني شيعة آل عباس، بنا به امتيازي كه به طرفداران امير المومنين ـ عليه السّلام ـ قائل بودند علويه مي گفتند.[4]
3. برخي از كتب فرق و مذاهب، علويه را جزو نصيريه آورده اند و تمام عقايد آنان را به علويه تعميم داده اند. اگر علويان را همان نصيريه بدانيم بدين معناست كه آنان جزو غُلات هستند و آن گونه که به آنان نسبت داده­اند به حلول خدا در اميرالمومنين ـ عليه السّلام ـ، شراكت او در نبوت رسول اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ، تناسخ، اباحة محارم و كليه محرمات، عبادت آسمان و خورشيد و ماه معقتد هستند.[5] و نيز آورده اند كه آنان سلمان فارسي را فرستادة حضرت؛ و شراب را از نور دانسته و درخت مو را بزرگ مي دانند و نسبت به ابن ملجم، ارادت دارند زيرا او حضرت را از لاهوت به ناسوت رسانيد.[6] در كتاب لغت نيز آمده است كه اينان منتسب به علي بن ابيطالب ـ عليه السّلام ـ و فرزندان او مي باشند و سادات ناميده مي شوند. اين اسم به معناي (نصيريه) نيز استعمال شده است.[7]
در مورد نصيريه كه به آنان انصاريه و علويه نيز مي گويند گفته شده که آنان منسوب به نصير نامي هستند كه در قرن پنجم از شيعة اماميه منشعب شدند و بعدها در شمال غرب سوريه ساكن شدند. تعاليم آنان عبارت است از التقاط عناصر شيعه و مسيحيت و معتقدات پيش از اسلام. بعضي از دانشمندان، فرقة علي اللهي و نصيريه را يكي دانسته اند، و اين نظر صحيح نيست زيرا تنها چيزي كه اهل حق و نصيريه را متحد مي سازد همان الوهيت علي ـ عليه السّلام ـ است كه اختصاص به همة‌ فرقة غلات شيعه دارد؛ ولي در ديگر عقائد و تشريفات مذهبي به هيچ وجه با يكديگر يكسان نيستند.[8]
با در نظر گرفتن منابعِ صحيح و مصاحبه اي كه با اشخاص آشنا به آيين علويان صورت گرفته خلاف همة موارد وارده در كتب مذاهب و فرق ثابت مي شود. چرا كه آنان در عقيده و مرام هيچ اختلاف نظري با شيعة اثني عشري ندارند. آنان معتقد به رسالت نبي اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ، و امامت و خلافت بلافصل امير المومنين ـ عليه السّلام ـ و يازده فرزند امام بعد از او اعتقاد دارند. اصول و فروع دين را پذيرا بوده و خداوند را بدون وجود شريكي براي او و قرآن را بدون دانستن تحريف و نظيري براي او؛ و شريعت را بدون نقصاني در آن قبول دارند.
در تكاليف شرعي و مسائل ديني به مراجع رجوع كرده و نسبت به تمام اديان الهي و كتب آسماني و انبياء الهي احترام قائل هستند. هر حديث مخالف با صراحت قرآن را طرد مي كنند. «كلمة العلم» را منحصر در اهل بيت ـ عليهم السّلام ـ دانسته و به مباحث ديني، تاويل آيات، فقه و فتواي امام جعفر صادق ـ عليه السّلام ـ اعتقاد راسخ دارند. اينان به هيچ كدام از مذاهب چهارگانة اهل سنت شباهت ندارند. اينان كساني هستند كه مسلمين ناميده شده اند و خدا را بدون شريك عبادت مي كنند.[9]
در باب اصول دين، توحيد، عدل، نبوت، امامت و معاد را با دلايل خاص قبول دارند:
توحيد: اعتقاد به وجود خداي واحدي كه داراي صفات كمال و منزه از هر عيب و نقص است.
عدل: خداوند منزه از ظلم و فعل قبيح است و به بيشتر از حد وسع و استعداد تكليف نمي كند.
نبوت: انبياء داراي عصمت هستند و خلق را ارشاد مي كنند، اولشان حضرت آدم ـ عليه السّلام ـ و آخرشان رسول اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ مي باشد.
امامت: اقتضاي حكمت الهي است كه براي اكمال دين پيامبران، كساني را به عنوان پيشوا و امام معصوم تعيين نمايد و پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ امير المومنين ـ عليه السّلام ـ را به عنوان جانشين خود معرفي كرد و بعد از او يازده تن از فرزندان او به اين مقام رسيدند.
معاد: خداوند بعد از مرگ مردم را براي حسابرسي مي خواند و پاداش نيكوكاران و جزاي بدكاران را خواهد داد. و نيز تمام فروع دين از قبيل نماز، روزه، زكات، حج، جهاد و... را قبول دارند.[10]
بنابراين معلوم شد كه علويان در تمام امور مثل احكام، معاملات و... مانند شيعيان اثني عشري هستند مگر در دو مساله:
1. طريقت جنبلائيه: پيروي و مطابقت از ابو محمد عبدالله جنبلاني كه از روساي كبيرشان است. او از عراق به مصر رفت و بعد از تكميل طريقتِ صوفي گري، احكام و فلسفه و علوم نجوم و هيئت و... را از طريق صوفيانه مطرح كرد.
2. عقيده به باب: معتقدند كه هر يك از ائمه ـ عليهم السّلام ـ داراي بابي بودند كه براي شناخت آن، بايد از اين در وارد شد، مثلا: امير المومنين ـ عليه السّلام ـ خود باب شهر علم نبي اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ بود. و باب امير المومنين ـ عليه السّلام ـ، سلمان فارسي مي باشد.[11] كه در حقيقت اين موارد نيز مردود شناخته شده اند و به آنها قائل نيستند.
اينان عمدتا در شام، عراق، تركيه‌، فلسطين، لبنان و ايران ساكن مي باشند و مراسمات مذهبي بمانند شيعة اثني عشري دارند.[12] در لبنان، و شام (سوريه) گروهي از شيعيان هستند كه (ميتاولي) ناميده مي شوند كه مفرد آن متوالي، و به معني ياران و مخلصان اميرالمومنين ـ عليه السّلام ـ مي باشند. گويند آنان مهاجراني هستند كه در زمان صلاح الدين ايوبي از عراق به شام نقل مكان كردند و ايراني الاصل هستند.[13]
ناگفته نماند كه طبقة حاكم در شام (سوريه) علويان هستند و دليل بر اين مدعا اينكه؛ حافظ اسد رئيس جمهور فقيد سوريه زماني كه مادرش را به حج مي فرستاد از شهيد آيت الله سيد حسن شيرازي خواست كه او را تعليم مناسك حج دهد، و نيز در وفات مادرش از وي براي خواندن نمازش دعوت به عمل آورد، و حال اينكه آيت الله شيرازي شيعة اثني عشري بود. در هنگام وفات حافظ اسد نيز يكي از علماي شيعه براي اقامة نمازش دعوت شد كه از آوردن اسم او معذورم.
در نتيجه از يک ديدگاه کلي و اصطلاح عام مي توان به تمامي پيروان امير المومنين ـ عليه السّلام ـ علوي گفت و از ديدگاه خاص و اصطلاح خاص علويان فرقه اي هستند كه در شرق آناتولي سوريه و... سكونت دارند و در عقايد نيز موافق شيعة اثني عشري هستند.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. بحوث في الملل و النحل، جعفر سبحاني، موسسه امام صادق ـ عليه السّلام ـ، 1418 ه.ق، قم.
2. فرهنگ فرق اسلامي، محمد جواد مشكور، آستان قدس رضوي، 1375، مشهد.
3. فرق الشيعه، ابو محمد الحسن بن موسي النوبختي، انتشارات مكتبة المرتضويه، 1355 ش، نجف.
4. فرق و مذاهب كلامي، علي رباني گلپايگاني، مركز جهاني علوم اسلامي، 1381، قم.


[1] . مشكور، محمد جواد، تاريخ شيعه و فرقه هاي اسلام، تهران، انتشارات اشراقي، 1355، ص147.
[2] . مشكور، محمد جواد، فرهنگ فرق اسلامي، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوي، 1375، ص 40.
[3] . سبحاني، جعفر، بحوث في الملل و النحل، مركز مديريت حوزة علمية قم، ج 8، ص 405.
[4] . تاريخ شيعه و فرقه هاي اسلام، همان، ص 149.
[5] . بحوث في الملل و النحل، همان، ج 8، ص 409.
[6] . رباني گلپايگاني، علي، فرق و مذاهب كلامي، قم، مركز جهاني علوم اسلامي، ص 326.
[7] . لوئيس معلوف، المنجد، بيروت، نشر دارالمشرق، ص 473.
[8] . تاريخ شيعه و فرقه هاي اسلام، همان، ص 186.
[9] . بحوث في الملل و النحل، همان، ج 8، ص 406.
[10] . همان، ج 8، ص 406 - 408، (به نقل از عقيدتنا و واقعنا نحن المسلمين العلويين 20 - 23).
[11] . همان، ج 8، ص 411 - 413، (به نقل از تاريخ العوليين، ص 208).
[12] . همان، ج 8، ص 417.
[13] . تاريخ شيعه و فرقه هاي اسلامي، همان، ص 87.
( اندیشه قم )

دربارة فرقة نصيريه آراء و نظرات مختلفي وجود دارد كه برخي از آنها ناشي از تعصبات نسبت به فرقة شيعه اماميه نشأت گرفته و برخي هم سطحي بوده و منشاء آن عدم پرداخت عمقي به اين مسئله مي باشد و ما ناچاريم قبل از هر گونه پيشداوري نظرات علماء و سيره نويسان اعم از شيعه و سني را نقل كنيم.
الف: ابن ابي الحديد معتزلي (م 655 هـ .ق) در فصلي كه براي ذكر كردن غلاة شيعه و هم چنين نصيريه باز كرده چنين مي گويد: «نصيريه فرقه اي است كه محمد بن نصير نميري آن را تاسيس كرده است او از اصحاب ابي محمد حسن بن علي العسکري ـ عليه السلام ـ بود. وقتي امام حسن عسکري ـ عليه السلام ـ از دنيا رفت، ادعاي وكالت امام زمان ـ عليه السلام ـ را نمود، ولي خداوند او را به خاطر الحاد و اينكه اهل غلو بود، رسوا کرد؛ پس ادعاي رسالت و نبوت از جانب خداوند نمود و چنين ادعا كرد كه امام دهم علي بن محمد الهادي ـ عليه السلام ـ خداست و او هم فرستاده از جانب اوست. سپس امامت امام يازدهم و دوازدهم را انكار نمود و كارش به جائي رسيد كه ادعاي ربوبيت و خدائي نمود و قائل به اباحه محارم و تزويج محارم شد».[1]
ب: مرحوم كشي هم مي گويد: فرقه اي قائل به نبوت محمد بن نصير فهري نميري شده اند و اين مسئله به اين خاطر بود كه او ادعاي نبوت كرد و چنين ادعا نمود كه امام دهم امام علي بن الهادي خداست و او را فرستاده است. امام را خداوند و خود را پيامبر آن خدا مي دانست و داراي عقائد مختلفه اي هم بود كه ما به خاطر عدم نياز، ذكر آن را لازم نديديم.[2]
آيت الله سبحاني درباره اين فرقه در كتاب بحوث في الملل و النحل نقل مي كنند كه حق اين است كه ابن نصير شخصيتي بوده كه قرار و آرام نداشته است و لذا دربارة او مطالب غامض و پيچيده اي گفته شده است. گاهي او را از افاضل بصره مي دانند و حال آنكه اين مطلب ضعيف است. گاهي او را از اصحاب امام جواد ـ عليه السلام ـ مي دانند و گاهي هم او از اصحاب امام حسن عسگري ـ عليه السلام ـ دانسته و او را غالي مي شمردند.[3]
د: در كتاب فرق و مذاهب گفته شده: نصيريه يكي از فرقه هاي غلاة هستند كه در حق علي ـ عليه السلام ـ غلو نموده و قائل به الوهيت او شدند. آنان را انصاريه و علويه نيز مي گويند. تاريخ پيدايش آنها را پنجم هجري و پيشواي اين فرقه را شخصي به نام نصير دانسته اند و هم اكنون نيز در شمال غربي سوريه به سر مي برند.
اما اين كلام با آنچه تاكنون از علماء شيعه و مخصوصاً استاد سبحاني نقل كرديم تفاوت دارد ايشان معتقدند كه در كتابهاي قديمي و معروف ملل و نحلل مانند فرق الشيعه نوبختي و مقالات الاسلاميين اشعري، الفرق بين الفرق بغدادي ذكري از آنان نشده است و تنها شهرستاني دربارة آنان مختصري صحبت كرده است و اين مطلب را مي توان شاهدي بر پيدايش آنان در قرن پنجم هجري دانست، زيرا نويسندگان ياد شده يا قبل از قرن پنجم هجري مي زيسته اند و يا اوائل قرن پنجم هجري حضور داشتند و از عبارت شهرستاني به دست مي آيد كه اين فرقه در زمان او شناخته شده بودند و افرادي به دفاع از آن پرداخته اند.[4]
حق اين مطلب اين است كه اين فرقه در زمان ائمه معصومين ـ عليهم السلام ـ و نزديك عصر غيبت يعني زمان امام حسن عسگري ـ عليه السلام ـ و امام علي النقي ـ عليه السلام ـ پديد ‎آمدند. حالا بحث در نامگذاري آنها هست برخي اين فرقه را نصيريه و گروهي هم نميريه مي دانند.
شواهدي ديگر نيز در دست مي باشد كه پيدايش اين فرقه بازگشت به زمان امام عسگري ـ عليه السلام ـ دارد. به عنوان مثال در كتاب شيعه در تاريخ چنين آمده است:
در روزگار امام حسن عسگري ـ عليه السلام ـ گروهي به نام نصيريه پيدا شدند يعني پيروان محمد بن نصير فهري يا نميري كه پس از وفات امام حسن عسگري ـ عليه السلام ـ زياد بودند، اما بعدها كم شدند و تا به امروز باقي هستند. اكثر آنها در كوههاي لازقيه ساكنند و ما چيزي از عقائد آنها نمي دانيم.[5]
عبدالرحمن بدوي در كتاب تاريخ انديشه هاي كلامي چنين مي گويد: از نظر منشاء نژادي و قبيله اي چنين به نظر مي رسد كه هسته هاي اوليه نصيريه در كوه هاي علويين از قبايل يمني همدان و غسان بهرا و تنوخ بوده كه از ديرباز به آئين تشيع درآمده بودند. آنها نخست در منطقه اي كه از طبريه و جبل عامل تا حلب كشيده شده، اقامت داشتند و شمارشان محدود بوده، اما بعدها (پايان قرن سوم هجري) با هجرت تيره هائي از طيّ و غسّان بر تعداد آنان افزوده شده است.[6]
فرقه نصيريه كه حسين بن حمدال جنبلائي از آنان است پيروان محمد بن نصير نميري هستند كه پس از رحلت امام حسن عسکري ـ عليه السلام ـ به وجود آمدند. شيخ طوسي (ره) دربارة محمد بن نصير نميري و عقيدة او چنين مي گويد: محمد بن نصير نميري از اصحاب امام حسن عسکري ـ عليه السلام ـ بود و بعد از رحلت آن حضرت ادعاي بابيت كرد و گفت: من باب امام زمان (عج) و صاحب او هستم و به علت الحاد و جهلي كه از او ظاهر شد خدا رسوايش كرد و محمد بن عثمان (از نواب اربعه) او را لعنت كرد و از وي تبري جست.
براي جمع بندي مطلب و اظهار نظر نهائي بايد عرض كنيم كه آراء و نظرات و گفته هاي زيادي دربارة اين فرقه وجود دارد كه بعضا مضطرب است و با نظرات ديگر مخالفت دارد و از آنجا كه سخن واحدي در اين زمينه يافت نشد بهتر آن است كه تاريخ اين فرقه را طبق گفتة اهل تحقيق و نظر قرن سوم بدانيم و شايد مطالبي كه دربارة عقايد اين فرقه گفته شده تا حد زيادي در تعيين تاريخ پيدايش اين فرقه دخيل باشد.
البته يکي از دانشمندان سوري به نام هاشم عثمان تاريخ اين فرقه را از سال 488 به بعد مي دانند و اظهار مي كنند كه آنچه به نصيريه از جهت غلو نسبت داده شده است صحيح، نيست و آن چه كه در زمان امام عسکري ـ عليه السلام ـ اتفاق افتاده و فرقه اي که در آن زمان به وجود آمده، نميريه است؛ نه نصيريه. بنابراين، تاريخ آنان قرن پنجم مي شود و نسبت هايي که به نصيريه داده شده همگي مربوط به فرقه نميريه بوده و ربطي به نصيريه ندارد و طبق گفته هاي علماي معاصر نصيريه اين فرقه از شيعيان اماميه اثني عشري بوده و فرقي با اماميه ندارند).[7]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. تذكرّة المتقين، هدايت القاصدين.
2. به نام سرزمين خاطره ها.
3. فرهنگ فرق اسلامي.


[1] . ابن ابي الحديد، شرح نهج البلاغه، قم، منشورات كتابخانة‌ آيت الله مرعشي نجفي، ج 8، ص 122.
[2] . سبحاني، جعفر، بحوث في الملل و النحل، ج 8، ص 398، به نقل از رجال كشي، ص 438، قم، موسسه امام صادق(ع)،‌ چاپ اول، 1418 ق.
[3] . همان، ص 403.
[4] . رباني گلپايگاني، علي،‌ فرق و مذاهب كلامي، قم، مركز جهاني علوم اسلامي، چاپ اول، 1377ش، ص319 ـ 318.
[5] . زيد عاملي، محمد حسين، شيعه در تاريخ، ترجمه محمد رضا عطائي، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوي، چاپ اول، سال 1370، ص 105.
[6] . بدوي، عبدالرحمن، تاريخ انديشه هاي كلامي، ترجمه حسين صابري، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوي، چاپ اول، سال 1374، ج2، ص 451.
[7] . صفري فروشاني، نعمت الله، غاليان، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوي، چاپ اول، سال 1378، ج5، ص134.
( اندیشه قم )

وجود نصيريان در پاكستان مسلّم است. اما چگونگي و زمان ورود آنها به پاكستان، و اين كه مبلغين آنها چه كساني بودند، به طور روشن مشخص نيست.
به طور مثال در مناطق مختلف پاكستان از بعضي افراد وقتي سؤال مي كنيد كه مذهب شما چيست؟ مي گويند: ما نصيري هستيم، و يا بعضي ها مي گويند: ما شيعه نصيري هستيم. اما جالب اين است كه آنها خودشان نمي دانند كه نصيريه از چه زمان تاسيس شده و مؤسس آنها چه كسي بوده است. و عقائدشان چيست! هر چند برخي روايات و قصه هاي افسانه مانند را مستند خود قرار مي دهند. مثلاً بعضي ها مي گويند: كه بنيان گذار نصيريه غلام حضرت امير مؤمنان ـ عليه السّلام ـ به نام نصير مي باشد، وي نسبت به علي ـ عليه السّلام ـ معتقد به الوهيت بوده است، ولي علي ـ عليه السّلام ـ او را به علت همين عقيده اش كشت و دوباره زنده اش كرده و فرمود: هنوز هم از عقيده خودت دست بر نمي داري؟ نصير گفت كه: قبلاً شك داشتم كه تو خدا باشي، اما حال كه ديدم هم مي ميراني و هم زنده مي كني. پس در عقيده ام راسخ تر شدم.
به همين دليل مهم ترين عقيده نصيريه منصوب كردن علي ـ عليه السّلام ـ به الوهيت است، البته اين عقيده در تمام فرقه هاي غلات يافت مي شود.
عقيده ديگر آنان احترام به ستاره ها خصوصاً ماه و ستاره قطب و غير آن مي باشد و معتقدند: هر ستاره اي كه به خاندان اهلبيت نزديك تر است (از جهت نشانه اعجاز بودن) منزلت آن ستاره بيشتر است.
به نصيريان مناطق ديگر نسبت داده مي شود كه روز عاشورا و روزهاي شهادت ساير امامان را عيد مي گيرند. اما نصيريان پاكستان روز عاشورا را عيد نمي گيرند، بلكه عزاداري مي كنند. ولي بعضي از آن ها مي گويند: چون اين خاندان را نمي شود به موت نسبت داد، پس روز شهادت براي آنها يك روز خوشحالي است و آنان نه مرده اند، بلكه فقط از دنياي پست به دنياي عالي رفته اند.
هم‎چنين در روز وفات شخصيت هاي مذهبي خود كه از سادات مي باشند و مقام آنها را نيز بالا مي برند، جشن گرفته مي شود. و اين جشن به عنوان (جشن ميله) در پاكستان و هندوستان مشهور است. و در اين جشن تمام لذت ها و شيريني خوري ها و رقاصي ها به طور عموم در معرض ظهور گذاشته مي شود.
نماز و روزه نزد آنها اهميت ندارد. يعني اينكه وقتي سؤال شود كه نماز و روزه نزد شما چه جايگاهي دارد؟ مي گويند: خوب است، اما مهم تر از آن ولايتي بودن است و همان ولايتي بودن كفايت مي كند.
مهم ترين دستور نزد آنها تولي و تبري است. تبري را در همه جا و جلوي هر كس انجام مي دهند. الا بعضي افراد كه محافظه كار هستند.
بعضي از آنها در عصر حاضر از سوي ديگر فرقه ها جهت داده مي شوند، و به بي راهه كشيده مي شوند. به طور مثال مذهب شيخيه ميان در نصيريان بيشترين فعاليت را كرده است. چون مذهب شيخيه خود نظرات غاليانه دارد، و نزديك به نصيريه است، اينها خيلي زود مي توانند كنار هم قرار بگيرند.
مهم ترين علت گرايش نصيريان به شيخي گري، حملات وهابي هاست مبني بر اينكه شما نماز نمي خوانيد. روزه نمي گيريد. علي ـ عليه السّلام ـ را به خدايي مي رسانيد. شيخي ها به طور ظاهر زندگي عملي آنها را تأمين مي كنند، بدين جهت خودشان را زير سايه شيخي قرار داده اند تا از شر وهابي ها محفوظ بمانند.
بزرگ ترين شخصيت نصيريان در پاكستان امام زاده اي به نام (عثمان مرندي ملقب به لال شهباز قلندر) است. ايشان را از جهت نسبي به امام صادق ـ عليه السّلام ـ مي رسانند. و او را از اهالي تبريز به شمار مي آورند. همانطور كه از اسم او پيدا است، او اهل مرند يكي از شهرهاي آذربايجان بوده و در قرن ششم به پاكستان آمده است، وي لباس درويشي داشته و اعمال درويشانه اي انجام مي داده است.
بعضي ها او را يكي از علماي شيعه مي دانند. كتاب هايي در مورد نحو و صرف و فضائل اهلبيت به او نسبت مي دهند. و بعضي از سني ها او را اولين و بزرگ ترين مبلغ اهل سنت دانسته اند. اما از راه و روش او معلوم مي شود او درويش بوده و با اهل حق ايران مرتبط بوده است و با نصيريه هم ارتباط داشت و شعري دارد كه مؤيد اين ادعاست. شعر: به اين مدح شاه مي بويم، جز علي ـ عليه السّلام ـ ديگر نمي جويم، من علي دائم علي گويم، چون نصيري كه بندة اويم.[1]
شخصيت ديگر آنها سيدي است به نام (شاه شمس سبزواري)، كه نصيري ها مدعي هستند كه او بعد از قلندر مهم ترين شخصيت نصيريان بوده است، او نيز در قرن هفتم در شهر ملتان پاكستان زندگي مي كرده است. اما تاريخدانان پاكستان مي گويند كه: او يكي از خلفاي اسماعيليان در پاكستان بوده است. و او نيز يك شعري دارد كه غلو از آن پيدا است. شعر را با زبان سندي چنين سروده است:
حق تون پاك تون پادشاه، مهربان يا علي توئي تون، رب تون رحمان تون، يا علي اول آخرتون من تون.[2]
در دو فقره آخر علي را با صفات رب و رحمان و اول و آخر خطاب كرده است.
و غير از اين دو، شخصيت هاي ديگري دارند كه بعضي ها قديمي و بعضي جديد هستند.
اما يكي از شخصيت هاي مهم تيمور لنگ را نام مي برند كه من خودم مشكوك بودم چطور اين حاكم خونخوار را اينقدر تعريف مي كنند و خيال مي كردم كه اين هم يكي از افسانه هاشان باشد. اما يكي ازنصيريان تركيه كه نويسنده تاريخ علويان هست، مي گويد كه تيمور لنگ يكي از بزرگان علوي بوده است و به توسط شيخ بركه مذهب علوي را اختيار كرد. و وقتي به حكومت رسيد و كشورهاي عراق، افغانستان، ايران و هند و غيره را فتح كرد، شيخ بركه علوي همراهش بود و به تبليغ دين مي پرداخت.
از اين مطالب نتيجه گرفته مي شود كه ممكن است نصيريت در زمان تيمور به پاكستان و هندوستان وارد شده باشد. و يا لا اقل در اين زمان اين فرقه در اين دو كشور به اوج خود رسيده است.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
متاسفانه براي بررسي عقايد و افكار اين فرقه منابي در دسترس وجود ندارد و همه اين مقاله توسط شخصي نوشته شده است كه خودش از اين فرقه بود و بعدها برگشته و پير و شيعه اثني عشريه شده است.


[1] . ديوان قلندر، الاهي سنجش شيخ، 1997 م، ص 4.
[2] . عبدالمجيد سندي، سندي ادب جي تاريخ، كاتياوار اسور، چاپ اول، 1993 هـ. ص 19.
( اندیشه قم )