بخش اعظمي از جهاد اقتصادي در خانه و خانواده اتفاق مي‌افتد و اگر يک خانم در زندگي خود يک برنامه ريزي و تدبير لازم را انجام دهد و بهره‌وري را هدفمند کند، مي‌تواند براي جلوگيري از اسراف‌ها و بخشي از روش‌هاي نادرست مصرفي قدم‌هاي بلندي را بردارد.

امسال سال جهاد اقتصادي است و بهترين نقطه براي شروع اين جهاد ، کانون خانواده است. مديريت صحيح بين درآمد و مصرف باعث اندوخته شدن درآمدهاي پنهان خانواده مي‌شود که اين درآمدهاي پنهان و ذخيره شده مي‌تواند درمراحل بعدي در مباحث مختلف از جمله کسب و کار خانگي و ايجاد اشتغال براي زنان خانه‌دار هم مفيد و مؤثر باشد. بسط و گسترش کسب و کار‌هاي خانگي از يک سو باعث ايجاد اشتغال در جامعه مي‌شود و از طرف ديگر بهره‌وري و استفاده بهتر از درآمد‌ها را به دنبال خواهد داشت.

از آنجا که در مسائل مربوط به خانواده ، نقش زن و مادر بسيار پر رنگ است ،زنان در نخستين اقدام براي "جهاد اقتصادي " بايد با تجديد نظر در عرصه اقتصاد خانواده بپردازند . كاهش هزينه‌ها، افزايش بهره‌وري و كنترل مصارف، به بهبود وضعيت اقتصاد خانوار و گام برداشتن زنان در مسير "جهاد اقتصادي " منجر مي‌شود.

جهاد اقتصادی مانند هر کار و عملی، نیازمند مدیریت است. مدیریت در عمل اقتصادی می بایست در برگیرنده حوزه تولید تا توزیع تا مصرف باشد، در غیر این صورت نمی توان به تحقق اهداف آن، امید بست. نقش مدیریت در زندگی بشر بسیار مهم است. هر کسی زندگی خویش را اگر به درستی مدیریت کند می تواند در بهترین شکل و آسان ترین آن، از همه امکانات برای دست یابی به همه اهداف بهره گیرد. هر چند که مدیریت های کلان نیازمند توانمندی های خاص است، ولی تأثیر آن نیز به همان اندازه شگرف است. نویسنده در این مطلب با مراجعه به آموزه های قرآنی تا نقش مدیریت را در جهاد اقتصادی تبیین و بررسی کرده است که با هم این مطلب را از نظر می گذرانیم.

● مدیریت جامعه دینی

مدیریت یکی از مشتقات واژه عربی دور است. دایره و اداره نیز هم خانواده این واژه عربی است. در فرهنگ زبان فارسی مدیریت به معنای مدیر بودن و مدیری است، (فرهنگ فارسی، معین، ج۳، ص۳۹۷۳) مدیر به کسی می گویند که امری را اداره کند.

امنیت، مهم ترین دغدغه بشر است. از این رو سعادت را در آرامش و آسایش می یابد و جامعه را به قصد دست یابی به این هدف ساماندهی می کند و دولت را در این راستا به خدمت می گیرد و بدان مشروعیت می بخشد تا اعمال حاکمیت و قدرت نماید. آموزه های قرآنی نیز به این گرایش فطری بشر توجه داشته و آرامش و آسایش ابدی را در بهشت جاودان به انسان وعده می دهد و سرای دیگر را تنها محل دست یابی کامل و تمام به این دو امر مهم می داند.

امنیت و آرامش دارای ابعاد چندی است که امنیت روانی یکی از ابعاد آن است. در حوزه عمل اقتصادی نیز امنیت نه تنها هدف بلکه سرمایه اساسی است. بر این اساس لازم است به نقش امنیت بویژه امنیت روانی در جهاد اقتصادی توجه ویژه ای مبذول داشت و زمینه و بسترهای تحقق آن را فراهم آورد تا در نهایت جهاد اقتصادی بتواند به هدف نهایی خویش برسد و آن را تحقق بخشد. نویسنده در این مطلب نقش امنیت و امنیت روانی در جهاد اقتصادی را براساس آموزه های اسلامی و وحیانی قرآن تبیین و تحلیل کرده است. با هم این مطلب را از نظر می گذرانیم.

در میان سال‌هایی که از سوی حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای مدظله‌العالی طی دو دهه اخیر، نام‌گذاری شده، شاید هیچ سالی به اندازه جهاد اقتصادی نبوده که ظرف دو ماه، تا این اندازه مورد تاکید حضرت معظم‌له در بیانات، دیدارها و حتی سفرهایشان قرار گرفته باشد و همین امر، اهمیت سال 1390 را در دیدگاه ولی‌امر مسلمین جهان و این‌که این سال، باید سال جهاد و تلاش و کار برای شکوفایی اقتصاد مملکت اسلامی‌مان باشد، نمایان می‌کند، حضرت ایشان، ابتدا در پیام نوروزی‌شان، سال را جهاد اقتصادی نامیدند؛ سپس اولین سفر خودشان را در ارتباط با نام سال قرار داده و به منطقه اقتصادی پارس جنوبی و منطقه عسلویه رفتند و در دیدارهای مکررشان در سال 90، که سومین سال از دهه چهارم جمهوری اسلامی است، این موضوع و اهمیت آن را تبیین فرمودند. یکی از دیدارهای پراهمیت حضرت معظم‌له در سال 90 که قشری به محضرشان رسیده بودند که واقعا جهاد اقتصادی را در عمل معنا می‌کنند، دیدار کارگران با رهبر بزرگوار انقلاب بود. ایشان در دیدار کارگران که یکی از زحمت‌کش‌ترین اقشار جامعه و سود‌ده‌ترین انسان‌ها هستند، شأن بالای کارگر، عبادت بودن کار در اسلام، «مجاهد عبادی» بودن کارگر و بوسه زدن بزرگ‌ترین انسان تاریخ، حضرت پیامبر اعظم (ص) بر دستان کارگر را نشان‌دهنده عظمت کار و کارگر دانستند واین‌که در دین مبین اسلام سفارش شده پیش از خشک شدن عرق کارگر، دستمزد وی داده شود را نکته‌ای پراهمیت دانستند.

نتيجه يك تحقيق نشان داد: سهم صنعت ورزش از GDP ايران ‌1/1% است كه به طور معني‌داري كم‌تر از شاخص جهاني است. اين تحقيق كه با عنوان «بررسي وضعيت اقتصادي صنعت ورزش ايران در سال‌هاي ‌80 تا ‌84» در ششمين همايش بين‌المللي تربيت‌بدني و علوم ورزشي ارايه شد، وضعيت صنعت ورزش ايران را طي اين ‌4 سال بررسي كرد.

به گزارش ايسنا، در نتايج اين تحقيق آمده است:« هزينه‌هاي مصرف نهايي خانوارهاي ايراني سال ‌1380 با ‌394215 ميلياد ريال (‌20/53%) از GDP كشور را به خود اختصاص مي‌دهد. از اين مقدار ‌311026 ميليارد ريال (‌90/78%) مربوط به هزينه‌هاي خانوار شهري و ‌83189 ميليارد ريال (‌10/21%) متعلق به هزينه‌هاي خانوار روستايي است.

در سال ‌1384، متوسط هزينه‌هاي خالص سالانه يك خانوار شهري، ‌2/59 ميليون ريال بوده كه شامل ‌45 ميليون ريال (‌9/75 درصد) هزينه‌هاي غير خوراكي و ‌3/14 ميليون ريال (‌1/24 درصد) هزينه‌هاي خوراكي و دخاني است و از ‌45 ميليون ريال هزينه خالص غيرخوراكي سالانه يك خانوار شهري تنها ‌2/2 ميليون ريال (‌9/4 درصد) هزينه تفريحات، سرگرمي‌ها و خدمات فرهنگي شده است كه ورزش جزو اين قسمت است.

شورای جهانی سفر و گردشگری ( WTO) در آخرین گزارشهای خود مربوط به بررسی اثرات اقتصادی توریسم در 181 کشور جهان از جمله ایران تا سال 2020 وضعیت نامطلوبی را برای آینده گردشگری ایران پیش‌بینی می کند.

پایان سال که می‌رسد همه به فکر محاسبه و ارزیابی فعالیتهای انجام شده و نشده می افتند. گرچه این روزها هنوز تا پایان سال هجری شمسی سه ماه مانده اما سازمانهای جهانی که با تقویم میلادی پیش می روند آمارهای خود را معمولا در پایان دیماه نهایی و منتشر می‌کنند. نگاهی به آمارهای جهانی درباره وضعیت گردشگری ایران و جهان، نشان می دهد که در این صنعت در کجا ایستاده‌ایم و تا نقطه مطلوب چقدر فاصله داریم.

کشورهای پیشرفته به خوبی نیاز به سفر در آدمی را درک کرده‌اند و با تبلیغات گسترده برای افزایش جذب گردشگر به هر دری می‌زنند تا تحولی شگرف، پایدار و با ثبات در اقتصاد خود ایجاد کنند. از آنجایی که انسانها سفر را منجی خود در تنگناهای یکنواخت زندگی می‌دانند و میل سفر به دوردست‌ها و ماجراجویی آرزویی است که برای بشر انتهایی ندارد، در نتیجه پدیده توریسم می‌تواند یکی از منابع نامحدود و پولساز برای کشورها باشد.

نام این رشته علمی به حد کافی عجیب و غریب به نظر می رسد و اهداف پژوهشی آن از مسیرهای کاملا پاخورده علم اقتصاد منحرف شده است. علم انسان سنجی (Anthropometrics)، با استفاده از وزنه و نوار متر به پژوهش اقتصادی می پردازد.

از سوابق تاریخی موجود درباره قد و وزن مردم، درباره شرایط اقتصادی که آنها زندگی می کردند نتیجه گیری می کند. این به ویژه زمانی مفید است که توسعه اقتصادی و کیفیت زندگی را در اعصاری جست وجو می کنیم که هیچ داده اقتصادی قابل استفاده ای وجود ندارد. با این حال، حتی برای عصر کنونی ما، اهل فن انسان سنجی می توانند سرنخ های کلیدی از دید خود پیدا کنند.میانگین قد مردم می تواند مقیاسی قابل اتکا برای کیفیت تغذیه در بچگی و اینکه چقدر از بیماری رنج برده اند، باشد.

افرادی که تغذیه نامناسب داشته یا گاه و بی گاه بیمار می شوند نمی توانند از توانش ژنتیک خود به طور کامل بهره ببرند. جان کوملوس انسان سنج آمریکایی که در مونیخ تاریخ اقتصادی تدریس می کند، می گوید: «قد و هیکل افراد در بین جوامع، سنجه مفیدی برای تعیین بهزیستی بیولوژیک است و استنتاج هایی درباره کمبودهای اجتماعی به ما می دهد.»

مشاور ارشد اقتصادی دولت هند خواهان آن است که برخی انواع رشوه دهی قانونی شوند.

زمانی که صحبت از فساد می شود، تصویر معاملات مبهم و اسرار آمیز میان گروه های لابی زن، شرکت ها و مقامات کلاهبردار و دغل باز دولتی به ذهن می آید، اما فساد غالبا پیش پا افتاده تر است، چون مقامات حتی برای ارائه خدمات عمومی عادی نیز رشوه می خواهند. ارقامی که موسسه نظر سنجی گالوپ ارائه کرده، نشان می دهد که این نوع فساد تا چه اندازه ریشه دوانده است.

اقتصاد دانان اعتقاد دارند که این رشوه گیری های در مقیاس کوچک، آسیب های بزرگی را به همراه می آورند. اخاذی رسمی، اعتماد را از میان می برد. چنان که مسوولان در کشور هایی مانند یونان در می یابند، اگر افراد اعتماد چندانی به درست کاری خود مقامات مالیاتی نداشته باشند، مبارزه با فرار مالیاتی سخت خواهد شد.

وب سایتی هندی به آدرس ipaidabribe.com که تابستان گذشته از سوی فعالان ضد فساد پایه گذاری شد، نشان می دهد که مقامات می توانند تا چه اندازه مال دوست و آز مند باشند. این سایت بیش از ۸۵۰۰ نمونه از رشوه دهی را ثبت کرده که روی هم رفته به مبلغی نزدیک به ۳۷۵ میلیون روپیه (۴/۸ میلیون دلار) سر می کشند.

وقتی كشوری در سطح ملی الگوهای تولیدی خود را در چارچوب ساخت تولید معیشتی قرار می دهد (اما به دلایل بی شماری كه با عنوان اثر نمایشی یا اثر تظاهر بین المللی (demonstration effect) تحلیل می شود الگوهای مصرفی ما با سرعت و شتاب خارق العاده ای خود را با آخرین استانداردهای روز دنیا هماهنگ می كند، طبیعتاً در نظام تجارت بین المللی ما یك شكافی پدیدار می شود یعنی از یك طرف برای این كه به مصارف مدرن خود پاسخ بدهیم، نیاز به منابع بسیار عظیم ارزی داریم و از طرف دیگر این منابع از طریق تولیداتی كه در چارچوب ساخت تولید معیشتی انجام می شود قابل تامین نیست.

این شكاف بین الگوی تولید كه سنتی و معیشتی باقیمانده و آن مصرف كه به صورت كاملاً پویا خود را با استاندارهای كاملاً نوین جهانی هماهنگ می كند بایستی به گونه ای پر شود، یعنی در واقع ما بایستی مابه التفاوتی بپردازیم، شواهد تاریخی ما نشان دهنده این است كه مابه التفاوتی كه ما پرداخته ایم برای توسعه ملی كشور به طرز وحشتناكی سنگین بوده است. شاید در طول تاریخ بشر كمتر جامعه ای را بشود پیدا كرد كه برای پركردن چنین شكاف هایی، امتیاز انحصاری نشر اسكناس خود را به خارجی ها واگذار كرده باشد.

به نظر می رسد كه زمان آن (اگر چه از بد راهه و بد زمانی) رسیده كه به مسئله فرش با نگاهی علمی تر و واقع بینانه تری نگریسته شود تا به هر طریق سرنوشت و موقعیت این تولید مهم (ولو آن كه عده ای نپذیرند) در رشد و توسعه ملی ما شناخته شود. بنابراین مقاله مفصل جناب مومنی را از چند سو نگاه كرده و نسبت به هر یك نكاتی را مطرح می نمایم.

۱ نگاه اقتصادی

۲ نگاه تكنیكی و فنی به فرش

۳ نگاه هنری

۱ نگاه اقتصادی

با آن كه امیدواریم در طول این مطلب به دام احساسات گرایی نیفتیم ولی باید بگویم خداوند نبخشد آن كسانی را كه فرش دستباف ایران را به زهر نگاه مطلق اقتصاد و تبعات آن یعنی تجارت و دلالی و سودجویی و مفاسد دیگر آلودند و باعث شدند كه طیف گسترده ای از تحلیلگران اقتصادی اعم از اقتصاددانان مطلق گرا كه كالای چندوجهی و تا حدودی سنتی (كه راجع به آن بحث خواهیم داشت) را با پارامترهای فوق مدرن دنیای صنعت سنجیده و كار بافنده فرش را در قیاس با ساخت كامپیوتر و ماشین حقیر می شمارند

در این مقاله به سیر دو پدیده ایرانگردی و صنایع دستی در تاریخ ایران، نظری انداخته شده است تا ضمن نشان دادن حركت دوشادوش آنها در مسیر تاریخی كشور، تأثیر قابل توجهشان بر جریانهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی كشور بیش از پیش آشكار شود.

۱) ایرانگردی:

سرزمین ایران یكی از كهن ترین كشورهای آسیایی در دوران باستان است كه در آن امپراتوریهای بزرگی مانند مادها، هخامنشیان، اشكانیان و سامانیان فرمانروایی می كرده اند. قدرت، سیاست، اقتصاد، دین و نظام اجتماعی آنها بخشی از تاریخ و تمدن ایران می باشد. قدیمی ترین اطلاعاتی كه از سرزمین ایران در دوران باستان به ما رسیده، علاوه بر متون دینی اوستا نوشته هایی است كه از هرودوت و فیثاغورث بر جای مانده است. فیثاغورث در كتاب سیاحت نامه خود به وصف راهها، مزارع، رودخانه ها، كوهها و شهرها و آبادانیهای ایران پرداخته است. بعدها مورخان و جغرافیدانهای دیگر مانند گزنفون و بطلمیوس و بسیاری دیگر فعالیتهای وی را تكمیل كرده اند و سپس پایه و اساس تاریخ نویسی به این صورت شكل گرفته است.

همه ساله در اقصی نقاط دنیا برای فرش دستباف نمایشگاه های مختلفی برپا می شود و بازدید كنندگان انبوهی به این نمایشگاه ها مراجعه می كنند. تم اصلی نمایشگاه ها «فرش نهایت هنر و تكنولوژی» Persian Carpet ultimate of art and technology است، هدف از بیان این مطلب این كه فرش نه تنها از تكنولوژی بالایی برخوردار است بلكه آمیخته است با هنر آنجایی كه هیچ تكنولوژیی را یارای مقابله و هماوردی با هنر نیست مثلاً اینكه دستگاه های بسیار پیشرفته ای برای تولید فرش ساخته شده هر روز مدرن تر از دیروز به بازار عرضه می شود ولی تاكنون هیچ دستگاهی نتوانسته فرشی مشابه فرش دستباف تولید كند و در عصر كنونی فرش دستباف از زمین به دیوار رفته و به عنوان تابلو زینت بخش دیوار ها گشته است و زهی بی انصافی است این محصول هنرمندانه تكنولوژیك را متهم كنیم كه از مدرن شدن به دور مانده است. امكان ندارد فردی به نمایشگاهی و یا موزه ای و یا كارگاهی مراجعه كند و با تماشای فرش شیفته آن نشود. مضافاً عرض كنم كه هنوز تكنولوژی پیشرفته دنیا هم نتوانسته است رنگی تولید كند كه بتواند با رنگ های گیاهی سنتی برابری كند.ب گرچه برای تولید فرش رنج ها و مرارت های بسیار كشیده می شود و هنرمندان بسیاری عمر خود را صرف تولید آن می كنند كه از این نظر ارزش بسیار بالایی دارد و به اصطلاح دارایی نامشهود فرش دارایی بسیار عظیمی است اما باز متهم كردن فرش به اینكه ارزش افزوده كمتری دارد به لحاظ اقتصادی حرف تحقیق نشده ای است.

غازان خان، ایلخان مغولی كه ۹ سال بر ایران حكومت كرد و روز یازدهم ماه مه سال ۱۳۰۴ میلادی (شوال ۷۰۳ قمری) در نزدیكی قزوین درگذشت، از مادری مسیحی و پدری بودایی متولد شده بود و در تاریخ آمده كه وقتی مادرش فوت كرد، دستور داد او را در جنوب غربی تبریز، در محلی كه از یك طرف به كوهستان تكیه داشت و از طرف دیگر به دشت های وسیعی منتهی می شد كه به دریاچه ارومیه می رسید، به خاك بسپارند و نقل است كه از آن پس، منطقه مورد اشاره به نام مادرغازان خان نامگذاری شد و به « ماما قاآن» شهرت یافت و اكنون، پس از گذشت حدود هشت قرن از آن زمان، مردمی كه در ۳۵ كیلومتری جنوب غربی تبریز و در منطقهء ممقان زندگی می كنند، واژه ممقان را خلاصه شده عبارت ماما قاآن می دانند و عمران و آبادانی شهر و دیار خود را به آن زمان پیوند می دهند. ولی یافته های باستان شناسان، چیز دیگری می گوید و قدمت ممقان را تا قرن ها پیش از روی كار آمدن مغولان در ایران عقب می برد. به اضافه این كه دربارهء نام ممقان، روایات تاریخی متعدد دیگری نیز وجود دارد از جمله این كه در ابتدا مامغان ، یعنی شهر مغان بوده است.

بدون شک یکی از افتخارات هر ملت و کشوری، صنایع بومی و دستی آن کشور است. چرا که این صنعت و به عبارتی این هنر – صنعت بی بدیل و بی رقیب حاصل ذوق و هنر، سلیقه، ابتکار و خلاقیت هنرمندان و صنعتگران عزیزی است که صبورانه آداب، سنن و رسوم و در یک کلام پیام فرهنگی نسل ها را در محصولات تولیدی شان متجلی کرده و از آن پاسداری می نماید.

ویژگی های ارزنده دیگری که در این گونه صنایع موجودند از قبیل ( ملی، غیر وابسته، قابلیت ایجاد و توسعه در کلیه مناطق شهری ، روستایی و عشایری، عدم نیاز به کارشناسان خارجی ، دسترسی آسان به مواد اولیه وابزار کار مختصر و ارزان، ارزش افزوده بالا، عدم نیاز به سرمایه گذاری زیاد، بستر ساز صنعت گردشگری، عدم آثار مخرب زیست محیطی، ایجاد درآمد مکمل، قدرت اشتغال زایی و .. مسئولین و دست اندر کاران را داشته تا با عزمی جدی زمینه رشد و اعتلای این صنعت را آماده نمایند.

از این جمله زیبا میتوان پی به راز ماندگاری صنایع دستی برد در واقع صنایع دستی اصلی ترین سند هویت تاریخی ملت هاست چرا که بخشی از میراث فرهنگی ماست. نسل امروزی ما بایدبداند که از چه پشتوانه فنی ، تکنیکی و هنری برخوردار بوده است تا به راحتی خود را در هجمه فرهنگی غربیها نبازد و دل به ارزش های بیهوده آنان نبندد و اسیر پدیده از خود بیگانگی یا الیناسیون نگردد.

صنایع دستی ایران، به عنوان صنعتی مستقل و بومی، شاخص ترین هنر کاربردی ایران و یکی از سه قطب برتر صنایع دستی جهان، ریشه های عمیق و استوار در فرهنگ غنی و بارور ایران اسلامی داشته است

به طور کلی نقش صنایع دستی در اقتصاد ایران عبارت است از: کمک به توسعه اقتصادی، ایجاد شغل، سرمایه گذاری اندک و بهره وری بالا.

رشد اقتصادی و دستیابی به هدف های مختلف آن امروزه سرلوحه برنامه و فعالیت های بسیاری از دولت ها به ویژه در کشورهای در حال توسعه است. این دولت ها در برنامه های توسعه اقتصادی خود هدف های عمده ای را در زمینه های مختلف اقتصاد، اجتماع، سیاست و ... دنبال می کنند.

در بخش اقتصاد، عمده هدف های دولت ها متوجه افزایش تولید و درآمد ملی(رشد اقتصادی)، رسیدن به اشتغال کامل و کاهش نرخ بیکاری، ثبات قیمت ها و کاهش نرخ تورم به منظور حفظ قدرت خرید پول ملی، توسعه صادرات و افزایش درآمدهای ارزی به منظور تأمین نیازهای ارزی کشور و تسهیل در اجرای برنامه های توسعه و بالاخره توزیع بهتر و عادلانه تر درآمدها برای برقراری عدالت اقتصادی در جامعه است.