چند سال پيش كه فيلم «چند مي گيري گريه كني؟» شاهد احمد لو ساخته شد، به نظر خيلي ها سوژه ي فيلم يك شوخي جالب مي آمد، اينكه فردي براي برگزاري مراسم تدفين و ترحيم خودش، سراغ يك مؤسسه برود و پول خوبي هم بپردازد. اما حالا اين موضوع ديگه نه فيلم است نه خنده دار، يك واقعيت روزمره ي خيلي جدي است كه مي تواند سوژه ي يك گزارش اجتماعي شود.
حرفه يي ها
با گفته ي رييس اتحاديه ي تالارهاي پذيرايي، در حال حاضر حدود سيصد مؤسسه در تهران وجود دارند كه برگزار كننده مراسم و مجالس ترحيم هستند، اما يك تحقيق غير رسمي نشان مي دهد كه تنها چهار، پنج شركت به صورت حرفه يي در اين زمينه فعاليت دارند. حميد.س، مدير يكي از اين مؤسسات كه يك شركت بزرگ با پرسنل حرفه اي دارد، درباره خدمات اين شركت ها مي گويد :« خدمات شركت ما شامل برگزاري مراسم تشييع ،تدفين، اجاره وسايل اياب و ذهاب ، مسجد، دعوت از مداح سخنران، سفارش اعلاميه و كارت ، اجاره رستوران تهيه ي حلوا و غذا، فيلمبرداري، گل آرايي،ميوه و شمع آرايي، سفرش تاج گل و استخدام گريه كن است.»
ولي درباره اينكه اين مؤسسات از چه زماني و چطور ايجاد شده اند، اظهار مي دارد: «ارائه خدمات فوق توسط شركت هاي مرتبط، سال هاست كه در خارج از كشور رواج دارد و يك كارآفريني رايج است. در بعضي كشورها به محض فوت فردي، بازماندگان براي برگزاري مجلس ترحيم با اين مؤسسات تماس مي گيرند، اما در ايران به دليل پايبندي هاي سنتي و عاطفي، تازه چند سالي است كه اين مراكز و خدمات شان پديدارشده است كه هنوز هم مي توان گفت ناشناخته است. راستش به ندرت خانواده يي حاضر مي شود تمام مراحل برگزاري مجلس سوگواري عزيزش را به اين گونه شركت ها بسپارد. در واقع بيشتر مشتريان ما كساني هستند كه يا خواهان برگزاري يك مراسم خيلي مفصل و با شكوهند، يعني اغلب افراد پولدار شمال شهر يا كساني كه در زمان حيات شان به تنهايي زندگي كرده و خانواده يي ندارند يا مثلاًخارج كشور هستند قبل از مرگ شان به ما مراجعه كرده و با تنظيم قراردادي، اجراي مراسم ترحيم شان را به ما مي سپارند.»
شايد براي شما هم اين سؤال پيش بيايد كه تفاوت يك مراسم ترحيم شركتي با خانگي در چيست؟ جوابش را آقاي سالاري ، يكي از فعالان شركت هاي برگزار كننده مراسم تدفين و ترحيم مي هد:« در واقع هيچ، در ايران مراسم و مجالس ختم و دفن، سال هاي سال است كه عرف و فرهنگ خودش را دارد. بنابراين نمي شود مثل مجالس تولد يا عروسي، طرح هاي خاص جديدي در آن ارائه داد، چون مردم به شدت به اين مسايل حساس هستند. در يكي دو سال اخير هم، تنها نوآوري هاي خدمات مؤسسات تدفين و ترحيم، ميوه آرايي، شمع و گل آرايي، تزيين ماشين، آوردن گريه كن و فيلمبرداري بوده كه مورد آخر بيشتر از بقيه جا افتاده است.»
شايد جالب توجه باشد بدانيد كه اگر دل تان بخواهد، مي توانيد در مجلس سوم، هفتم، چهلم و حتي سالگرد عزيزانتان، كليپي زيبا و خاطره انگيز و در عين حال سوزناك در انواع طرح هاي انتخابي ببينيد. اين از مواردي است كه در بين بازماندگان حسابي طرفداردارد!
مرگ در قشر بي درد!
واضح است كه هزينه استفاده ي از خدمات اين مؤسسات ، مثل مهريه، به نرخ روز محاسبه مي شود و با تمام تخفيفي كه مي دهند، مبلغ كمي نيست. فقط كافي است از صفحه آگهي نيازمندي روزنامه ها يا تبليغات خانگي با چنين مؤسسه يي تماس بگيريد تا حساب كار دستتان بيايد. آقاي آذري به عنوان مدير مالي يكي از اين شركت ها درباره ي هزينه خدمات مي گويد: «شما حتي اگر خودتان هم مراسم بگيريد، خرج تان بالاست و در چنين مؤسساتي به خاطر مسايلي مثل دستمزد كارگران، حمل و نقل،تورم و گراني حاكم بر كشور، نرخ خدمات نيز كمي بالاست، كه البته بايد اين را هم در نظر داشت كه به همان ميزان نيز كيفيت خدمات ارائه شده صددر صد بالا مي رود و با توجه به تعداد ميهمان ها، شهرت منطقه و مكان جغرافيايي منزل متوفي و بودجه ي خانواده ي او، هر يك از خدمات، قيمت هاي متفاوتي دارد. در حال حاضر نيز با توجه به بيست تا سي درصد افزايش نرخ، بطور كلي هزينه ي عكاسي و فيلمبرداري تا چهار ميليون تومان هم مي رسد. همچنين هزينه ي ميوه، شمع، گل آرايي و تزيين اتومبيل بدون در نظر گرفتن قيمت شان از سي هزار تومان شروع و به هشتصدهزار تومان مي رسد. برخي افراد هم براي برگزاري مجالس ختم از تالار، باغ يا ويلا استفاده مي كنند كه ممكن است اجاره اش از هفتاد هزار تومان تا ده ميليون تومان باشد! خانواده هايي هستند كه براي با شكوه تر شدن مراسم شان ميوه و غذاهاي آن چناني سفارش مي دهند، مثل بره بريان، بوقلمون يا گوشت گوزن كه قيمت بالايي دارد. قيمت اجاره ي صندلي ، ميز عسلي كولر، بخاري و وسايلي از اين قبيل نيز بسته به نوع آن، متفاوت است ، ولي ميانگين بين بيست تا سي هزار تومان است. از ديگر خدمات ارائه شده ، اجاره اتوبوس و آمبولانس است كه با توجه به مسافت منزل متوفي تا گورستان چيزي بين هشتاد تا سيصد هزار تومان است. آمبولانس هاي خصوصي هم براي هر ساعت، بين پنجاه تا صدهزار تومان مي گيرند. اين در حالي است كه آمبولانس هاي دولتي، مبلغي حدود بيست هزار تومان دريافت مي كنند.
غسال مهمان ويژه خانه ها
از جديد ترين خدمات ارائه شده ي شركت هاي برگزار كننده ي مراسم تدفين، ارسال غسال به خانه ي متوفي است. صادقي كه كارمند يكي از اين شركت هاست و اعتقاد دارد روز به روز بر تعداد مشتريان اين مراكز افزوده مي شود، مي گويد:« بعضي افراد براي اينكه مرده شان در ترافيك غسالخانه قرار نگيرد يا براي كلاس گذاشتن! ترجيح مي دهند كه عزيزشان را در منزل به صورت خصوصي غسل دهند . براي اين كار هم، مؤسسه دو نفر غسال را به منزل متقاضي مي فرستد كه دستمزد هر كدام بين سي تا پنجاه هزار تومان است.»
اين در حالي است كه مسؤولان بهشت زهرا، هر گونه شست و شو و كفن و دفع متوفي را در تهران، خارج از غسالخانه ي بهشت زهرا غير رسمي ، فاقد مجوز قانوني و از لحاظ شرعي داراي مشكل مي دانند. آقاي صادقي اين را مي داند: «طي چند سال اخير، از طرف نمايندگان مراكز خدماتي ترحيم با سازمان بهشت زهرا مكاتباتي شده تا بتوانيم اخذ مجوز كنيم، اما اين سازمان كار ما را با وجود رعايت اصول شرعي و بهداشتي، غيرقانوني مي داند.» ذكر اين نكته لازم است كه بعضي از مراجع، غسل ميت را در خانه و با آب شهري، جايز نمي دانند و آن را رد مي كنند.
مشاور املاك گورستان
يكي از جالب ترين هزينه هاي مربوط به فوت، هزينه خريد خانه ي آخرت است كه با كمي پرس و جو، متوجه مي شويد با خريد خانه هاي قوطي كبريتي زنده ها ، خيلي فرقي ندارد. بر اساس اعلام رسمي سازمان بهشت زهرا، قيمت انواع قبر مرتب در حال نوسان است،اما همين الان در بهشت زهراي تهران قبر از 120 هزار تا 9 ميليون تومان خريد و فروش مي شود. اين امر رونق خاصي به بازار مشاوران املاك گورستان داده است، چرا كه اين افراد سعي مي كنند به بهانه هاي مختلف مثل تعداد طبقات قديمي يا جديد بودن محل قبر و... آن را به قيمت بالاتري بفروشند.
طبق مصاحبه يي كه مدير عامل سازمان بهشت زهرا چند ماه قبل در رابطه با قيمت قبر داشته است، از متقاضيان دفن اموات در قطعه ي عمومي يك طبقه، وجهي دريافت نشده و تنها براي هزينه ي خدمات، مبلغ هشتاد هزارتومان دريافت مي شود، كه اين مبلغ نيز با تخفيف پنجاه درصدي در قطعه عمومي به چهل هزارتومان كاهش مي يابد. همچنين قطعه ي دو طبقه ي عمومي نيز داراي قبر دوطبقه است كه يك طبقه آن به دفن اموات اختصاص يافته و طبقه دوم به نام بستگان رزرو مي شود. بابت يك قبر دو طبقه ، 120 هزار تومان و بابت خدمات، مبلغ هشت هزار تومان دريافت مي شود. اگر آرامگاه هاي خانوادگي شصت متر مساحت داشته و داراي 25 قبر دو طبقه باشد،در كل به قيمت پنجاه ميليون تومان به فروش مي رسد. البته نوع ديگري از قبر نيز وجود دارد كه در قطعات غير جاري و قديمي سازمان بوده و بر اساس توافق سازمان بهشت زهرا با صاحب متوفي، قيمت هاي بين 250 هزار تا سه ميليون را داراست.
عدالت از بعد سوم
اگر گمان كرديد كه فقط بين زنده ها تفاوت طبقاتي وجود دارد، بايد بدانيد كه اشتباه كرده ايد، چون در اين زمانه حتي در مرگ و مير هم رعايت حق بالا و پايين شهر فراموش نمي شود. بطور كلي در بهشت زهرا، قبرها به دو بخش اصلي قديمي و جديد تقسيم مي شوند كه در بخش اول فضاي سبز،گل كاري بلبل و... وجود دارد، بنابراين قيمت ها در اين بخش ميليوني تعيين مي شود، اما اگر خانواده ي متوفيان توان مالي براي خريد قبور قطعات قديمي را نداشته باشند، متوفي در آخرين قطعه ي خالي دفن مي شود كه فاقد فضاي سبز، درختكاري و جوي آب است و قيمت هاي به مراتب پايين تري دارد. البته اين نكته را نيز در نظر داشته باشيد كه قيمت هاي قبور بهشت زهرا، اصلاً با قبور اماكن متبركه و امامزاده ها قابل مقايسه نيست، چون در اين اماكن قيمت ها بسيار بالاتر است. قيمت هايي كه گاهي با آنها مي شود يك واحد آپارتمان كوچك، در حاشيه ي شهر تهران يا يك شهرستان خريد.
خانه آخر
بعد از كلي خرج و مخارج براي يك مرگ آبرومندانه، اينجا ديگر مرحله آخر است، يعني جايي كه عزيزتان را (خداي نكرده) به خاك مي سپاريد و ديگر تنها چيزي كه براي تان مي ماند، خاطره است و يك سنگ قبر كه اگر خيلي با معرفت باشيد، بعدها مي شود محرم اسرارتان. به همين دليل است كه براي بسياري از مردم، خريد يك سنگ قبر آن چناني از مسائل مهم و گاهي حيثيتي به شمار مي آيد.
حسين آقا كه از فروشندگان سنگ قبر است، مي گويد: « قيمت سنگ قبرها با توجه به زيبايي، اندازه، دوام و جنس آن، بطور معمول بين پنجاه هزار تا يك ميليون تومان است، اما خيلي از خانواده ها با سفارش تغييراتي در نوع و اندازه ي سنگ قبر، هزينه يي تا 25 ميليون هم مي پردازند.»
انتخاب سنگ قبرهايي مثل گرانيت برزيلي و مرمر با قطري حدود شصت سانتي متر و نقش و نگار، از جمله سفارش هايي است كه بهاي بالايي دارد. البته نكته ي جالب اينجا است كه حسين آقا به شدت اصرار دارد حتماً در گزارش بنويسم كه، « مدتي است سنگ قبرهاي آماده و به ظاهر شيك چيني و هندي ارزان قيمت، وارد بازار كشور شده، در حالي كه اين سنگ قبرها به دليل پرس بودن، دوام پاييني دارند و به درد نمي خورند و خيلي زود بايد تعويض شوند.» در كشور ما بيشتر مردم به خريد سنگ قبر گرانيت ايراني تمايل دارند، چرا كه نسبت به ساير سنگ قبرها قيمت مناسب تري دارد. حالا شما خودتان حساب كنيد كه اگر روزي روزگاري، مرگ شرافتمندانه مي توانست ساده و بي پيرايه باشد، امروزه با اين قيمت ها سرسام آور و مراسم جورواجور،براي تأمين هزينه ها بايد از كجا وام گرفت؟!
تحليل كارشناسي:
در دنياي ماشيني كه كلام آرام آرام و به تدريج، از ميان اعضاي خانواده رخت برمي بندد، مراسم تشييع و تدفين هم ماشيني مي شود. در حال حاضر، كه روابط عاطفي جاي خود را به روابط سرد و خشك داده است و اين يكي از آسيب هاي اجتماعي است كه خانواده ها را تهديد مي كند. وقتي روابط عاطفي از ميان مي رود ، چشم و هم چشمي جاي خود را در جامعه باز كرده، خرج هاي آن چناني كمر خانواده ها را كاملاً خرد مي كند و بعد هم زمينه براي هزاران شكل ديگر فراهم مي آيد. خانواده هاي محترم بايد به اين نكته ي اساسي توجه داشته باشند كه بايد از كنار هم بودن لذت ببريم. مرگ عاقبت در هر خانه يي را مي زند، ولي مهم اين است كه بايد جلوي چشم و هم چشمي ها گرفته شود. آنچه كه باقي مي ماند ره توشه يي است كه افراد از اين جهان با خود به جهان ديگر مي برند.
منبع: 7 روز زندگي شماره 84