معمولا در كشور ما ايران، رسم چنين است كه وقتي شخصيتي از دنيا رفت يادي از او مي كنند و به شرح حال او مي پردازند، اما تا زنده هست كمتر به سراغ او مي روند. در اين خصوص سنت شكني مي كنيم و گوشه هايي از افكار دكتر شريعتمداري را بازگو مي نماييم.
دكتر علي شريعتمداري در سن هشتاد سالگي بحمدالله پرانرژي، فعال، سرزنده، دقيق و همچنان الگويي براي معلمين، استادان و محققين مي باشد. به جاي بيان حقايقي از شخصيت ايشان به نظريات ايشان مراجعه مي كنيم.

نقد و خلاقيت در تفكر از نگاه دكتر علي شريعتمداري

يكي از ويژگي هاي منحصر به فرد انسان در ميان تمامي موجودات زمين برخورداري از نيروي تفكر و مسئوليت ناشي از آن است، زيرا با وجود تفكر و برخورداري از نيروي اراده و تصميم گيري، مسئوليت انتخاب و عمل برعهده انسان گذاشته شده است.
پيامبر اكرم(ص) خطاب به حضرت علي(ع) مي فرمايند: «يا علي انه لافقر اشد من الجهل، و لا مال اعود من العقل، و لا وحده اوحش من العجب و لا مظاهره اوثق من المشاوره و لا عقل كالتدبير، و لا حسب كحسن الخلق و لا عباده كالتفكر.» اي علي! فقري سخت تر از ناداني و مالي بهره ده تر از خردمندي و چيزي هراسناك تر از خودبيني و همكاري اي نيكوتر از مشورت كردن و خردي مانند انديشيدن و حسب و نسبي مانند خوش خلقي و عبادتي مانند تفكر نمي باشد.
در اين گفتار كوتاه پيامبر اكرم(ص) به ارزش و اهميت چند چيز اشاره فرموده است، از جمله علم و ارزش ذاتي آن و عقل و بهره گيري از آن را مورد توجه قرار داده است. خودبيني هراسناك ترين رذيلت تلقي شده است.
دكتر شريعتمداري در توضيح تفكر عادي، خلاق، انتقادي مي گويند: «... تحليل صحيح فرآيند تفكر اين حقيقت را آشكار مي سازد كه در فرآيند فكر، نقد وخلاقيت نيز صورت مي گيرد. براين اساس ما تقسيم تفكر را به تفكر مادي، تفكر خلاق، تفكر انتقادي، منطقي تلقي نمي كنيم.»
وي به نحوه پرورش تفكر اشاره مي نمايند و در اين رابطه مي گويند: «... محور اساسي تعليم، تربيت و يادگيري تفكر است. معلمان شايسته مي توانند در سطوح مختلف آموزشي، اعم از ابتدائي، متوسطه و دانشگاه تفكر را محور فعاليت هاي تربيتي و آموزشي خود قرار دهند...».

اهميت تفكر

تفكر به معناي دقيق و صحيح كلمه، ويژگي اساسي انسان را تشكيل مي دهد.
دكتر شريعتمداري در رابطه با اهميت تفكر، با اشاره به مكتب سلوك يا رفتار مي گويند: «آن چه مسلم است، افراد انساني مخصوصا در دوره كودكي بسياري از امور را از طريق انعكاس مشروط فرامي گيرند، اما يادگيري واقعي، جرياني ماشيني يا خود به خودي نيست، فهم وبصيرت يادگيرنده و هدف ها و تمايلات او نقش عمده اي در يادگيري به عهده دارند.
وي در يك مقايسه كوتاه، بيان مي نمايند: «... يادگيري از طريق شرطي، يك يادگيري سطحي است و يادگيري از طريق فهم و بصيرت كه بر محور تفكر قرار دارد، قابل تلفيق نيست، پايه ادراك و يادگيري تفكر است، فهم و ادراك اساسي هر چيز، نتيجه تفكر درباره آن چيز است.»
حضرت علي(ع) مي فرمايند: «لايستعان علي الدهر الا بالعقل». تنها از طريق عقل مي توان بر زمانه پيروز شد.
حل مسائل شخصي، اجتماعي، بين المللي و تحكيم مناسبات انساني و... در سايه تفكر ميسر است.

ماهيت تفكر

تفكر، در برخورد به موقعيت نابهنجار يا وضع غيرعادي آغاز مي شود، فرد با توجه به وضع غيرعادي درصدد روشن كردن ريشه امر برمي آيد و در همين زمينه كوشش مي كند سؤال يا مسئله اساسي را مشخص سازد، پس از مشخص ساختن مسئله، مراحل حل مسئله را طي مي نمايد. (واضح شدن مسئله، تدوين فرضيه، آزمايش فرضيه يا فرضيه ها، انتخاب بهترين فرضيه) تا مرحله اي كه به استنتاج برسد.
دكتر شريعتمداري بعد از بيان چند تعريف از تفكر مي گويند: «فكر به عقايدي اطلاق مي شود كه بر برخي از دلايل يا شواهد مبتني باشد.»
دكتر شريعتمداري به نقل از جان ديوني مي گويند: «تفكر منطقي عبارت است از بررسي فعال، مداوم و دقيق هر عقيده يا هر شكل فرضي دانش، با توجه به دلايلي كه آن عقيده را تأييد مي كنند و نتايج بيش تري كه اين عقيده به آن ها گرايش دارد. ديوني بر اين باور است كه نقش و ارزش تفكر، رهايي از كارهاي عادي، امور غريزي و ساير چيزهايي است كه جنبه ميلي دارد يا تحت تاثير تمايلات قرار مي گيرد.
به نظر او تفكر مستلزم هدفداري، عاقبت انديشي، آينده نگري، تحمل، نمادگرايي، توجه به دلايل، لوازم، نتايج و آثار يك عقيده است.
دكتر شريعتمداري در دنباله اين سؤال كه ماهيت تفكر چيست؟ مي گويند: در آن چه در فرآيند تفكر انتقادي، تفكر خلاق واگرا و اخذ تصميم رخ مي دهد، فرايند حل مسئله است.»... بنابراين بايد ماهيت تفكر را از طريق ماهيت حل مسئله روشن ساخت.

پيشنهاد دكتر شريعتمداري در رابطه با پرورش تفكر

آن چه در مراكز آموزشي در سطوح مختلف بايد انجام شود، پرورش فكري شاگردان است، براي تحقق اين هدف بايد شيوه آموزش تغيير كند.
دكتر شريعتمداري با توجه به دو سؤال زير شيوه اي تازه در آموزش مباحث درسي مطرح نموده است:
1- يك مبحث علمي چگونه تدوين مي شود؟
2- اجزاء اصلي يك مبحث علمي چه هستند؟
در شيوه پيشنهادي ايشان، معلم سعي مي كند در جلسه قبل به شاگردان كمك كند تا مسئله مورد بحث در مبحث علمي را كه در جلسه بعد مطرح خواهد شد، تشخيص دهد و خود با استفاده از كتاب درسي و ساير منابع يا پس از جمع آوري اطلاعات به بررسي تفكر بپردازد. اجزاء اصلي مبحث علمي را متمايز كند، اين اجزاء را به بيان خود يادداشت نمايد و آماده باشد تا در كلاس ارتباط اين اجزاء را با سؤال اساسي مبحث علمي درك و بررسي كند و خود او بتواند در ارائه مبحث علمي شركت داشته باشد. در اين صورت شاگرد با آمادگي به بحث و گفت وگو و بررسي مسئله اساسي و اجزاء مطرح شده به حل اين مسائل مي پردازد. در اين جريان است كه تفكر محور بحث قرار مي گيرد و چون خود شاگردان ارائه دهنده مبحث علمي در كلاس هستند، همه با آمادگي قبلي مي توانند در بررسي مبحث شركت كنند.