عضویت العربیة
دوشنبه، 3 آذر 1393 (سال اقتصاد و فرهنگ با عزم ملی و مدیریت جهادی)
پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله: براى شهادت حسین علیه السلام، حرارت و گرمایى در دلهاى مؤ منان است که هرگز سرد و خاموش نمى شود.
مسیر جاری : صفحه اصلی/انجمن ها/دین پژوهی/حکومت دینی/دفاع مقدس و شهداء

مقالات تخصصي ايثار و شهادت

پاسخ به:مقالات تخصصي ايثار و شهادت
یک شنبه 26 دی 1389  12:10 AM

عنوان : وصاياي شهداي دفاع مقدس درباره امام زمان (عج)
كلمات كليدي : وصيت نامه ، سفارشها و پيامها ، شهدا ، دفاع مقدس ، امام زمان(عج)
نويسنده : مصطفي عليزاده گل سفيدي , سيد علي موسوي ركعتي
موضوعات مقالات :ايثار و شهادت

چكيده:  
پژوهش حاضر از نوع اسنادي است. به شيوه تحليل محتوي ، به توصيف و تحليل آن دسته از وصيت نامه هاي شهدا مبادرت شده است كه در باره امام زمان سفارش و پيامي داشتند . جامعه آماري در اين پژوهش ، وصيت نامه آن دسته از شهداي گرانقدري است كه درباره امام زمان وصيت يا سفارشي در آنها درج شده است. نمونه مورد مطالعه 757 وصيت نامه از 17 استان كشور است. بر اساس نتايج اين پژوهش ، سفارشها و وصاياي شهداء دوران دفاع مقدس درباره امام زمان (عج)، در پنج مقوله كلي تقسيم بندي گرديد . بيشترين فراواني مربوط به مقوله كلي ، سفارش شهدا درباره " با زمينه سازي براي ظهورحضرت مهدي" با 453 مورد با 87/59 درصد است. به لحاظ فراواني دومين مقوله كلي، مقوله" انسان مورد نظرامام زمان " با 119 مورد، و97/15 درصد است.  به نظرشهيدان انسان مورد نظر امام زمان انساني است كه بر اساس آموزه هاي ديني پرورش مي يابد و واجد ويژگي ها و صفات خاصي مي باشد .سومين مقوله كلي با 82 مورد و 87/10 درصد ، سفارش شهداء به مردم است كه با كسب فضايل وصفات پسنديده ، رضايت و خشنودي امام زمان را فراهم كنند چهارمين مقوله "شخصيت متعالي امام زمان از منظر شهيدان" با  55 مورد و 25/7 درصد و پنجمين مقوله با 48  مورد و34/6 درصد سفارش و تاكيد شهداء به مردم است كه كدام اعمال و رفتار و خصوصيات را از خود دور كنند كه اسباب ناخشنودي و نارضايتي امام زمان از مردم فراهم نشود " .مخاطبان وصايا و سفارشهاي شهدا" نيز بر اساس فراواني به ترتيب "عموم مردم"(شامل ملت شريف ايران و همه مسلمانان) با 562 مورد و 24/74درصد بوده پس از آن مخاطب پيام و سفارش شهدا به ترتيب " اعضاي خانواده  "با108مورد و26/14 درصد،  "پاسداران، بسيجيان و رزمندگان " با29مورد و83/3درصد، "نوجوانان و جوانان" با 12مورد و 58/1درصد،   "مومنين ، مقلدين امام وعاشقان امام زمان" با10 مورد و 32/1 درصد،" اقوام و دوستان " با9 مورد و 18/1 درصد ، » دانش آموزان و معلمان«  با 7مورد و 92 درصد و" زنان" با 7 مورد و92درصد درمرتبه دوم  تا هفتم قرار دارند.
 
مقدمه 
 يكي از ويژگيهاي بارز و منحصر بفرد انقلاب اسلامي ، ترويج فرهنگ ايثار و شهادت بود. مبارزه عليه رژيم شاهنشاهي ، 8 سال دفاع مقدس و حماسه آفريني رزمندگان اسلام به خلق تفكر و فرهنگى غنى منجر شد ، كه مي توان از آن به عنوان " فرهنگ مقاومت و پايدارى" يا " فرهنگ ايثارو شهادت " نام برد . اين فرهنگ ناب كه شورانگيزترين حركت انقلابي و ديني جهان در دوران معاصر محسوب مي شود ، به واسطه ريشه وخاستگاه هاى تاريخى خود نوعى فرهنگ دينى و ملى است كه مى تواند تماميت ارضي و استقلال كشور را در هر دوره و زماني تضمين كند.
اين فرهنگ منحصر به فرد ، مهم ترين شاخصه اش خداباورى و خدامحوري است . در هشت سال دفاع مقدس ، رزمندگان اسلام بر خلاف ديگر ارتش هاى جهان، در تمام لحظات و با همه وجود خدا را قبول را داشتند و حس مي كردند و براي جلب رضايت وي تلاش مي كردند. و برخلاف ديگر استراتژى هاى نظامى هدفشان تصرف سرزمين ، كشور و قدرت نمايي نبود، بلكه هدف ، عمل به تكليف الهي ، اداي وظيفه ديني و حفظ عزت اسلامي بوده است. در جنگ تحميلي رزمندگان اسلام با تأسي به سنت و سيره رسول اكرم(ص) و ائمه اطهار و به ويژه الهام از واقعه عاشورا و امام حسين (ع) گوشه اي از تصوير واقعي حيات ديني و فرهنگ اسلامي را به نمايش گذاشتند . كليدي ترين و مهمترين ركن فرهنگ پايداري، مفهوم  «شهادت »و افتخار به آن است . اجر ، ثواب وشيريني شهادت ، عنصري پويا و ماندگار به نام  «شهيد»  را خلق و جاودانه كرد . كه هر   رزمنده اي آرزوي نيل به آن مي كرد و آن را بزرگترين فوز و رستگاري مي دانست . اما شهادت كمال و نقطه پايان انسانهايي با ويژگي ها و فضايل خاص بود. در فرهنگ ايثار و شهادت ، افتخار شهادت ، نصيب هر كسي نمي شود. كسي به فيض عظمي شهادت نايل مي شود. كه خدا را بيشتر باور داشته باشد ، تقواي الهي پيشه كند ، زهد و ساده زيستي را بپذيرد ، مخلصترين باشد ، تعهدش بيشتر و مسئوليت پذيريش زبانزد باشد ، دلسوزي اش خيرخواهانه و عملش صادقانه باشد. خدمت به بندگان خدا سرلوحه كارهايش و نياتش پاك و بي ريا ، براي كار ، تلاش و سازندگي پيشگام و در حل امور مردم ساعي باشد، متواضع ، فروتن و دستگير و ياري دهنده مستمندان و ضعيفان ، ظلم ستيز و ستم سوز باشد ، مي كوشد در عبادت و ذكر خدا و خدمت به خلق خدا و در انجام نيكي ها و خوبي ها  گوي سبقت را از ديگران بربايد. اين روحيه و اخلاق پيامد و نتيجه آشكار انقلاب و 8سال دفاع مقدس بود ، كه « تفكر بسيجي» ناميده مي شود كه توانست قوام انقلاب ، تماميت   ارضي و استقلال ميهن ما را در پي داشته باشد، خطرات را از كشور دفع كند وعزت اسلامي را احياء كند. اين تفكر و فرهنگ امروز ضامن بقاي انقلاب و كشور است . شهدا تنها در دوران حيات خود نگران انسانها و جامعه نيستند بلكه آنان خود را در قبال نسلهاي آينده نيز متعهد و مسئول مي دانند. لذا دغدغه ها و دلواپسي هاي خود را كه از سرشت و  نهاد پاك و آسماني شان سرچشمه گرفته و سرشار از آموزه هاي ناب است در قالب « وصيت نامه » ابراز كردند تا فقدانشان در دنياي مادي ، مانعي براي روشنگري ، امر به  معروف و نهي از منكر نباشد. وصيت نامه شهداي گران قدر جنگ تحميلي سرشار از پندها و اندرزهاي ارزشمند و دلسوزانه اي است كه شهدا ، آن بندگان صالح خدا در نهايت اخلاص ، صداقت و عبوديت ، مهمترين و آخرين دغدغه ها و دلواپسي هاي خود را در قالب وصيت نامه به رشته تحرير در آوردند .آگاهي از اين انديشه هاي ناب آسماني ، خواست ها و انتظارات معنوي ، مي تواند فرهنگ اصيل و ناب اسلامي و ارزشهاي مطلوب و پسنديده و الگوهاي موفق و ايده ال را در جامعه نشر و گسترش دهد وچراغ راه ما و روشنگرمسير زندگي ما باشد.
 
مساله پژوهش 
 وصيت نامه شهدا گرانقدر هشت سال دفاع مقدس بيشتر مشتمل بر تاكيد ها و سفارش هايي است كه محور آنها معنويت ، خدامحوري ، تبعيت از قرآن و سنت و سيره معصومين عليهم السلام و اخلاق و رفتار اسلامي است و معنويت ، روحيات و اخلاق سازندگي ، كار و تلاش و تعهد را به انسان هديه مي دارد. سفارش هاي شهدا ابعاد مختلفي دارد. درزمينه ها وعرصه هاي مختلفي. رهنمودها و دلواپسي هاي خود را ابراز داشتند. يكي از تاكيدها و سفارشهاي شهدا، امام زمان(عج ) است .بر همين اساس در اين پژوهش كوشش شده است تا با رويكردي علمي «وصاياي شهدا دفاع مقدس درباره امام زمان(عج)» مورد بررسي و تجزيه و تحليل قرار گيرد و تاكيد هاي آنان در اين باره  استنتاج و استنباط گردد. و نوع پيام و دلواپسي و مخاطبان پيام مشخص و معلوم گردد.
 
پرسش هاي پژوهش
 پرسش هاي تحقيق عبارتنداز:
1-    شخصيت متعالي امام زمان از منظر شهيدان واجد كدام ويژگي ها است؟
2-     براي خشنودي امام زمان ، مردم چه وظايفي برعهده دارند؟
3-     براي اينكه اسباب نارضايتي و ناخشنودي امام زمان فراهم نشود،مردم كدام اعمال ، رفتار و خصيصه را از خود دور سازند؟
4-     براي تعجيل در ظهور امام زمان چه بايد كرد؟
5-     انسان مورد نظر امام زمان چه ويزگي هايي دارد؟
6-     سفارشها و وصيت هاي شهدا در باره امام زمان (عج) بيشتر در چه زمينه هايي ( سياسي ، عبادي و اجتماعي) بوده است وبه چه مسايلي بيشتر توجه و سفارش كرده اند؟
7-     چه كساني مخاطبان پيامها و وصاياي شهدا هستند؟
 
جامعه آماري و نمونه مورد مطالعه  
در اين پژوه جامعه آماري ما آن دسته از شهيدان معظمي بوده است كه قبل از شهادت اقدام به تنظيم و نگارش وصيت نامه كرده اند و در وصيت نامه خودسفارشي در باره امام زمان( عج) گنجانده باشند. سفارش شهداء در باره امام زمان (عج) به طور معمول در وصيت نامه آنها ، بورشورها ، كتابها ، يادمان ها ، وب سايتها ، پايگاههاي اطلاع رساني اينترنتي وآثار مختلف درج گرديده است. كه محقق ين در جمع آوري اين اطلاعات از تمام منابع فوق الذكر استفاده كرده اند.
از آنجاييكه امكان دسترسي به تمام وصيت نامه شهداء وجود نداشت و معلوم نبود كه در چه تعداد از اين وصيت نامه ها سفارش يا سفارشهايي در باره امام زمان درج و گنجانده شده است ، امكان نمونه گيري تصادفي را از ما سلب كرده بود. با بررسي بيش از20 هزار وصيت نامه از17 استان كشور مشخص گرديد در حدود 3000 وصيت نامه ، نام مبارك مهدي ،حجت و امام زمان (عج) بصورت كلمه درعبارت ي ا جمله ذكر شده است كه درتعداد زيادي از اين وصيت نامه ها واژه مهدي،نام فرزند ، برادر، پدر و يا دوست شهيد بوده است كه به وي سفارش يا توصيه اي كرده بود . تنها در757 وصيت نامه به طور خاص سفارشي درباره امام زمان درج شده است. در اين پژوهش نيز نمونه مورد مطالعه 757 وصيتنامه شهيد مي باشد.
 
روش پژوهش وابزارگردآوري داده ها 
 با توجه به ماهيت وهدف تحقيق ، اين پژوهش توصيفي - تحليلي است و به شيوه تحليل محتوي وصاياي شهدا مورد بررسي و تجزيه و تحليل قرار گرفته است . واحد تحليل در اين پژوهش واژه ها ، عبارتها و جمله هاي مندرج در وصيت نامه ي شهداء است. تلاش شده است با تفسير و تشريح عيني اين عبارتها و جمله ها به نتايج معتبري دست پيدا كنيم. چون پژوهش حاضر اسنادي و كتابخانه اي و وصيت نامه شهداء منبع اصلي جمع آوري اطلاعات بوده است ، تكنيك مورد استفاده براي استخراج و جمع آوري اطلاعات مورد نيازاز متن وصيت نامه ها ، كتاب ها و آثار مختلف» فيش برداري« بوده است. و اطلاعات مورد نياز از وصيت نامه ها ، كتابها ، بروشورها ، پوسترها ،  وبلاگها و پايگاههاي اطلاع رساني اينترنتي استخراج گرديد.
 
پيشينه عملي:  
در زمينه بررسي و مطالعه علمي سيره و سنت شهدا و انديشه ها و آرمانهاي آنان كه در وصيت نامه آنان متجلي مي باشد ، نيز تحقيقاتي انجام گرفته است ، كه به بررسي تعدادي از آنها مبادرت مي شود:
-1صديق اورعي( 1385 ) در قالب پژوهشي اقدام به «تحليل محتواي وصايا و آثارفرهنگي شهدا» كرد. وي از كل وصايا و آثارفرهنگي مطالعه شده كه حدود 2000  صفحه 300 كلمه اي بود،در مجموع 35363 مورد مطلب استخراج نمود كه بيشترين  فراواني با 164426 جمله يعني 46/ 55درصد به امور سياسي اختصاص يافته و پس ازآن  14007 جمله  39/60درصد به امورفرهنگي و 3894جمله( 13/83) درصد به اموراجتماعي مربوط مي شود. نتايج اين پژوهش نشان مي دهد كه تصوير جبهه و جنگ در وصاياي شهدا ، تصويري دفاعي ، مدافعانه و حق طلبانه بوده است.
2- ستاد شاهد و ايثارگران دانشگاه علوم پزشكي اردبيل و بنياد شهيد استان اردبيل (1371) در طول پنج سال و با تحليل 744 وصيت نامه شهداي اين استان به بررسي علل وانگيزه هاي شهداازجهاد وشهادت طلبي وحضور درجبهه هاي هشت سال دفاع مقدس پرداختند. نتايج بدست آمده نشان كه » دفاع از اسلام و عشق به حضرت امام « با حدود 70%بيشترين انگيزه حضور و «رضاي خد ا» ،« عشق به شهادت»، «الگوگيري ازآيات قران»، «احساس تكليف »، «عشق به امام حسين(ع)» ، « ادامه راه ساير شهدا وهمرزمان »  ،«عشق به جهاد» با بيش از 50% دررده هاي سوم تا هشتم بود. «الگوگيري ازائمه اطهار (س) »،«عدالتخواهي» ،« تنفراز ظلم »،«انتظارفرج»، «غيرت ودفاع از وطن»، با 49 تا 31%ديگرعلل بوده و«آزادي راه كربلا »، « حق بودن راه » ، «ضربه به صدام » ، «عشق به ديدار يار»: ،«آرامش و تسكين خانواده شهدا »،  «آرامش ملت» و«آزادي قدس »از19 تا5% آخرین رده های علل را به خود اختصاص داد8/68% از شهدا به شخص خاصی سفارش داشتند که بیشترین درصد 3/ 16% نسبت به خانواده و کمترین درصد 3% نسبت به همرزمان بود. سفارش خاص آنها با ترتیبی تقریبا مشابه علل حضور شامل" اطاعت از امام" " دفاع از  اسلام"، " دفاع از انقلاب " ،ادامه راه سایر شهدا" و در رتبه های پایین "حفظ حجاب" و عدم سازش با دشمن" بود. تقریبا نیمی از شهدا 4/53% طلب حلیت داشتند که بیشترین درخئاست از پدر و مادر 5/9% و از مادر به  تنهایی 4% بود.
اكثريت شهدا3/85%  در مورد»  مال و اموال«، 2/80% درخصوص »نحوه كفن و دفن« و 7/84% در باره» برگزاري يا نحوه مراسم عزاداري« خويش هيچ سفارش ونظرخاصي نداشتند. 7/45% درخصوص»نحوه برخورد ديگران با شهادت خود «سفارش نداشته وبيشترين درخواست1/16%  »صبر« و 2/13% »عدم گريه وزاري»  بود. 8/30%«عاشق   شهادت»  بوده و فقط  3% از شهدا با لفظ« گريزي نيست» ازآن ياد نمودند.3- همچنين زهراعرب نژاد(1381) ،مهدي خوش طينت(1385) ،رنجبر(1382) ، شابهاري (1383 )نائيچي (1380) ، شجاعي باميري(1383) و بهرامي(1379) درتحليل و بررسي وصيت نامه شهدا دراستانهاي مختلف به اين نتايج دست يافتند كه مهمترين پيام شهيدان ،پيروي و پشتيباني از ولايت فقيه و روحانيت ، دفاع از اسلام ، انقلاب و دستاوردهاي آن ، عمل به قرآن ، تلاش براي تحقق اهداف مقدس نظام اسلامي ، وحدت و انسجام و خودسازي و مراقبت از نفس مي باشد. (بيشتر اين پژوهش ها در معاونت پژوهش و تحقيقات سازمان مركزي بنياد شهيد موجود است).
 
يافته ها و نتايج پژوهش
 الف ) نوع وصايا و سفارش ها  
 با عنايت به اهداف ، سوالات پژوهش ، يافته ها و نتايج بدست آمده ، سفارش ها و وصاياي شهداء دوران دفاع مقدس در باره امام زمان (عج) ، به پنج مقوله كلي تقسيم گرديد: اين مقوله ها بر حسب فراواني به ترتيب عبارتنداز:
1-    زمينه سازي براي تعجيل در ظهور امام زمان (عج)
2-     انسان كامل از منظر امام زمان.
3-     سفارش شهدا به مردم ، كه كدام خصوصيات و ويژگي را كسب كنند تا خشنودي امام زمان تامين گردد.
4-     امام زمان از منظر شهيدان.
5-     كدام رفتارها را از خود دور سازيم تا امام زمان ناخشنود نشوند؟
 در مرحله بعد هر مقوله كلي به مقوله هاي جزيي تري تقسيم گرديد و براي 5 مقوله كلي ، 52 مقوله جزيي شناسايي گرديد. بر اساس يافته هاي اين تحقيق بيشترين فراواني  مربوط به مقوله كلي، سفارش شهدا درباره » زمينه سازي براي ظهورحضرت مهدي « با 453مورد و با 87/59 درصد است كه نشان مي دهد ، قيام انقلاب حضرت مهدي(عج ) براي شهدا بسيار با اهميت بوده است. به لحاظ فراواني دومين مقوله كلي ، مقوله « انسان مورد نظر امام زمان » با 119 مورد و 97/15درصد است . به نظر شهيدان انسانمورد نظر امام زمان انساني است كه بر اساس آموزه هاي ديني پرورش مي يابد و واجد ويژگي ها و صفات خاصي مي باشد .سومين مقوله كلي با 82 مورد و 10/87 درصد ، سفارش شهداء به مردم است كه با كسب فضايل و صفات پسنديده ، رضايت و خشنودي امام زمان را فراهم كنند. چهارمين مقوله« شخصيت متعالي امام زمان از منظر شهيدان » با 55 مورد و25/7 درصد و پنجمين مقوله با 48 مورد و34/6 درصد سفارش و تاكيد شهداء به مردم است كه كدام اعمال و رفتار و خصوصيات را از خود دور كنند كه اسباب ناخشنودي و نارضايتي امام زمان از مردم فراهم نشود.
 
جدول شماره1: مقوله هاي كلي سفارش شهداء به مردم در باره امام زمان(عج)
 
مقوله كلي
فراواني
درصد
براي تعجيل در ظهور امام زمان چه بايد كرد  
453
87/59
انسان كامل از منظر امام زمان 
119
97/15
سفارش شهدا به مردم كدام خصوصيات و ويژگي را كسب كنند تا  خشنودي امام زمان تامين گردد 
82
87/10
امام زمان از منظر شهيدان
55
25/7
كدام رفتارها را از خود دور سازيم تا امام زمان ناخشنود نشوند  
48
34/6
جمع
757
100
 
مقوله اول : زمينه سازي براي ظهور 
مهمترين سفارش شهدا به مردم ، در پيش گرفتن رفتارها ، كسب خصوصيات و اتخاذ رويه هايي است كه زمينه ساز ظهور حضرت مهدي (عج) و سبب تعجيل در آن مي شود . اين موضوع نشان ميدهدكه شهدا علاقمند به ظهور و از منتظرين ظهور حضرت مهدي(عج) بوده اند. يكي از بزرگترين آرمانها و آرزوهاي آنان ظهور حضرت بقية الله الاعظم مي باشد.شهيدان از منتظرين ظهور بودند وحضور خود را درجنگ حق و باطل به مثابه زمينه سازي براي ظهور و اتصال به انقلاب حضرت مهدي قلمداد مي كردند به همين دليل براي تعجيل ظهور آقا امام زمان نه تنها از هيچ كوششي دريغ نمي ورزيدند بلكه ديگران را نيز براي تحقق اين امر خطير ترغيب و تشويق مي كردند. شهدا والا مقام تاكيد داشتند ، براي زمينه سازي و تعجيل در ظهور امام زمان ، 18 سفارش به مردم داشته اند و تاكيد كردند كه به اين سفارشها عمل شود. اين 18 سفارش كه در حقيقت 18 مقوله جزيي از مقوله كلي فوق مي باشد ، ازنطرفراواني و اهميت به ترتيب عبارتنداز:
• دعا براي فرج امام زمان(عج) با 114 مورد و 16/25درصد ،
 • اطاعت و پشتيباني از امام خميني و روحانيت با 69 مورد و 10/15درصد.
 • مراقبت از نفس و حفظ ايمان با 33 مورد و 28/7 درصد ،
 •حفظ انقلاب با 33 مورد و 28/7 درصد ،
 • ادامه راه شهيدان با 32 مورد و 07/6 درصد ،
 • پيروزي بر كفار و منافقين با 27 مورد و 96/5 درصد ،
 • صيانت از اسلام با 23 مورد و 07/5درصد ،
 • وحدت و همدلي با 20 مورد و 41/4 درصد ،
 •تربيت فرزنداني عاشق امام زمان با 19 مورد و 26/4 درصد.
 •شركت در نماز جمعه و جماعات با 19 مورد و 19/4 درصد.
 •دعا براي سلامتي امام زمان (عج) با 17 مورد و 75/3 درصد.
 •كسب علم و دانش با 13 مورد و 86/2 درصد.
 •هوشياري و بي تفاوت نبودن با 10 مورد و 20/2 درصد.
• ياري رساندن به محرومان با 9 مورد و 98/1 درصد.
 •نثار خون و شهادت با 8 مورد و 76/1 درصد.
 •ايستادگي در مقابل ظلم ، بي عدالتي و فساد با 3 مورد و 66% درصد .
 •شناخت اسلام و عمل به آن با 2 مورد و 44% درصد.
 •ياري رساندن به ديگر مسلمانان با 2 مورد و 44% 
جدول شماره 2: مقوله هاي جزيي زمينه سازي ظهور امام زمان  
 
مقوله هاي جزيي 
فراواني 
درصد 
درصد از كل 
دعا براي فرج امام 
114
16/25
05/15
اطاعت و پشتيباني از امام خميني ، ولايت فقيه وروحانيت 
69
10/15
98/8
مراقبت از نفس و حفظ ايمان   
333
28/7
 
حفظ انقلاب   
33
28/7
35/4
ادامه راه شهيدان 
32
06/7
22/4
پيروزي بر كفار و منافقين 
27
96/7
56/3
  صيانت از اسلام
23
07/5
03/3
  وحدت و همدلي
20
41/4
64/2
تربيت فرزنداني عاشق امام زمان  
19
19/4
50/2
شركت در نماز جمعه و جماعات 
199
19/4
 
دعا براي سلامتي امام زمان 
17
75/3
24/2
كسب علم و دانش   
13
86/2
71/1
هوشياري و بي تفاوت نبودن 
10
20/2
32/1
ياري رساندن به محرومان 
9
98/1
18/1
  نثار خون و شهادت 
8
76/1
05/1
ايستادگي در مقابل ظلم و بي عدالتي و فساد
3
66/
39/
شناخت اسلام و عمل به آن 
2
44/
26/
ياري رساندن به ديگر مسلمانان 
2
44/
26/
جمع
453
100
84/59
 
مقوله دوم: انسان مورد نظر امام زمان(عج) 
 براساس تحقيق انجام شده،ازديدگاه شهداي دفاع مقدس،انسان مطلوب و مورد نظر امام زمان (عج) كسي است كه براساس آموزه هاي ديني پرورش مي يابد و6 ويژگي داشته باشد. اين 6 ويژگي كه مقوله هاي جزيي نيز قلمداد مي شوند ، بر حسب فراواني به ترتيب عبارتند از:
پيروي از ولايت فقيه با74مورد و 18/62درصد ، جهاد در راه خدا و بذل اموال و جان خود وفرزندان  با21 مورد و64/17درصد ، ياري خواستن از امام زمان درسختي ها و مشکلات با 9 مورد و56/7 درصد ، صبروشكيبايي با5 مورد و 20/4 درصد ،همكاري با دولت6 مورد و04/5 درصد، تلاش و حركت براي رهايي مستضعفان با 4 مورد و63/3 درصد.
 
جدول شماره 3- مقوله كلي انسان مورد نظر امام زمان
 
رديف
مقوله جزيي
فراواني
درصد
درصداز كل
1
پيروي از ولايت فقيه 
74
18/62
77/9
2
جهاد در راه خدا و بذل جان ، فرزند و مال 
21
64/17
77/2
3
ياري جستن از امام زمان 
9
56/7
18/1
4
همكاري با دولت
6
04/5
79
5
صبر و شكيبايي 
55
20/4
66/
 
حركت براي آزادي و رهايي مستضعفان
4
63/3
52/
جمع
119
100
71/15
 
3- مقوله سوم: اعمال ، رفتارها و خصوصياتي كه موجب خشنودي امام زمان مي شوند
 براساس اطلاعاتي كه از وصيت نامه هاي شهدا استخراج گرديد،شهدا تاكيد داشتند براي جلب رضايت و خشنودي امام زمان (عج) ،مردم اعمال ورفتارهاي خاصي رادرپيش گيرند وصفاتي راكسب كنند. نتايج بدست آمده،نشان ميدهد كه (مهمترين)  اين صفات و رفتارها بر اساس فراواني به ترتيب عبارتنداز:
  •پشتيباني از ولايت فقيه با  19 مورد و 17/23 درصد ،  
  •تلاش براي مراقبت از نفس با  10 مورد و 16/12 درصد، 
• ايثار و فداكاري با  9 مورد و  27/10درصد
 •ياد خدا با 8 مورد و 75/9 درصد
  •رعايت پوشش اسلامي با  8 مورد و 75/9 درصد
  •زمينه سازي براي ظهور و انتظار فرج با 5 مورد و 09/6 درصد 
• شركت در جبهه با 5 مورد و 09/6درصد
 •كسب علم و دانش با 5 مورد و09/6 درصد
 
جدول شماره 4- رفتارها و خصوصياتي كه موجب خشنودي امام زمان مي شوند
 
رديف
مقوله هاي جزيي
فراواني
درصد
درصدازكل
1
پشتيباني از ولايت فقيه
19
17/23
50/2
2
تلاش براي مراقبت از نفس
10
16/12
32/1
 
ايثار و فداكاري 
9
27/10
18/1
4
ياد خدا
8
75/9
05/1
5
رعايت پوشش اسلامي 
8
75/9
05/1
6
زمينه سازي براي ظهور و انتظار فرج
5
09/6
66/
7
شركت در جبهه 
5
09/6
66/
8
كسب علم و دانش   
44
87/4
52/
 
شركت در نماز جمعه و جماعت 
3
65/3
39/
10
حفظ انقلاب و سپردن آن به صاحب اصلي
3
65/3
39/
11
تربيت صحيح فرزندان 
22
52/
52/
 
خواندن دعا) كميل و زيارت عاشورا( و نماز  امام زمان 
2
52/
52/
13
رضايت والدين 
1
21/1
26/
14
پيوند با روحانيت
1
21/1
26/
15
خوداري از اسراف
1
21/1
26/
16
  پيش قدم بودن در كارها
1
21/1
26/
    جمع
82
100
55/10
 
4- مقوله چهارم : شخصيت متعالي امام زمان (عج) از منظر شهيدان
 با بررسي سفارش هاي شهيدان در باره امام زمان ، 53 نفر از شهيدان نگرش خود را به امام زمان چنين بيان داشتند:  25 نفر يا 47 درصد، معتقد بودند كه امام زمان« صاحب  اصلي انقلاب و كشور ايران» است. همچنين 16 نفر يا30درصد امام زمان( عج )را« گستراننده عدالت در جهان» ،7نفر يا  25/13 درصد « منتقم خون شهيدان» و6 نفر يا 43/9 درصد«نابود كننده كفر الحاد » معرفي كردند.
 
جدول شماره 5- مقوله هاي جزيي نگرش شهدا به امام زمان (عج)
 
رديف
مقوله هاي جزيي
فراواني
درصد
درصد از كل
1
امام زمان صاحب اصلي انقلاب و  كشور
26
1/47
35/3
2
گستراننده عدالت در جهان
166
10/30
14/2
 
منتقم خون شهيدان
7
20/13
92/
4
نابودكننده كفر و الحاد
6
43/9
79/
جمع
555
100
11/7
 
5- مقوله پنجم: شيعيان كدام خصوصيات را از خود دور سازند تا موجب ناخشنودي امام زمان فراهم نشود.  
براساس يافته هاي اين تحقيق ، شهيدان گرانقدر تاكيد داشته اند براي جلوگيري از ناخشنودي و نارضايتي امام زمان ، مردم از اعمال و رفتارهاي زير پرهيز كنند ، مهمترين اين مقوله ها بر حسب فراواني ، به ترتيب عبارتند از:
 • دوري ازامام و روحانيت با  14مورد و76/10  درصد
 •رنجاندن ولايت فقيه با  10مورد و 69/7درصد
•اصرار بر محرمات و انجام گناه و امور حرام با  7مورد و 38/5 درصد
  •گريه كردن براي شهيد با  7مورد و  38/5 درصد
  ••تفرقه و جدايي با  4مورد و 07/3 درصد
  •غفلت از خود سازي ومراقبت از نفس با4 مورد و 07/3 درصد
 
جدول شماره 6- مقوله كلي رفتارهايي كه باعث ناخشنودي امام زمان مي شود.
 
رديف
مقوله جزيي
فراواني
درصد
درصد از كل
1
دوري از روحانيت و امام
14
76/10
84/1
2
رنجش ولايت فقيه 
10
59/7
32/1
3
گريه كردن براي شهيد  
7
38/5
92/
4
اصرار برمحرمات و انجام گناه و امور حرام
7
38/5
92/
 
تفرقه و جدايي 
4
07/3
52/
6
غفلت از خودسازي و مراقبت از نفس 
4
07/3
52/
7
دوري از راه و آرمان شهيدان 
1
76/
13/
8
غفلت از فلسفه ظهور و انتظار
1
76/
13/
   جمع
48
100
34/6
 
ب) تقسيم بندي وصاياي شهدا بر اساس موضوع
 بطور كلي مي توان سفارش شهداي گرانقدر در باره امام زمان) عج (را در سه حوزه دسته بندي كرد: سياسي ،عبادي واجتماعي. از نظرفراواني بيشترين سفارش مربوط به امور سياسي با 415 مورد و 34/55 درصد ، پس ازآن به ترتيب مسايل عبادي با 245 مورد و23/32 درصد و امور اجتماعي با 97 مورد و 43/12  درصد، در مرتبه دوم و سوم قرار مي گيرند.  نتايج اين پژوهش نشان مي دهد كه دلواپسي ها و دغدغه هاي شهدا بيشتر مربوط به مسايل سياسي بوده است.بر اساس فراواني ، بيشترين تاكيد شهدا در امور سياسي، مربوط به « پيروي و پشتيباني از ولايت فقيه و روحانيت » با 187 بار تاكيد و 81/44  درصد بوده است كه نشان مي دهد يكي از دغدغه هاي اصلي شهدا ، فاصله گرفتن مردم از ولايت فقيه و روحانيت و ناديده گرفتن تعاليم آنهاست. شهدا گرانقدر تاكيد داشته اند كه جلب خشنودي امام زمان ،زمينه سازي براي ظهور و خودسازي ديني مورد نظر امام زمان(عج)توام با پيروي وپشتيباني ازولايت فقيه و روحانيت به ويژه حضرت امام خميني(ره) وپيوند و فاصله نگرفتن ازآنها مي باشد. پس ازآن« جهاد درراه خدا» با 45 بار سفارش و84/10 درصد، «حفظ و صيانت از انقلاب» با 36مورد و 67/8 درصد، « ادامه راه  شهيدان» با 33  مورد و  95/7 درصد ، « مبارزه با كفر و الحاد»با 33مورد و 95/7 درصد، «امام زمان صاحب اصلي انقلاب و كشور» با 26 مورد26/6 درصد  ، «پاسداري ازاسلام»  با23مورد و54/5  درصد، « وحدت و همدلي » با20 مورد و 81/4 درصد، « هوشياري در مقابل دشمنان » با 10 مورد و40/2 درصد و« مبارزه با بي عدالتي ، ظلم و فساد» با 3مورد و72/ درصد اولويت هاي مورد تاكيد دوم تا دهم شهدا بودند كه عمل به  اين سفارش ها موجب رضايت وخوشحالي حضرت مهدي(عج) ، زمينه سازي براي ظهوروتهذيب نفس وپرورش افراد براساس الگوي مورد قبول امام زمان (عج) خواهد بود.
پس از آن مسائل عبادی با 245 مورد و 23/32 درصد بوده است شهدای 8 سال دفاع مقدس به مردم توصیه کردند برای جلب رضایت و خشنودی حضرت بقیة الله اعظم (عج)، زمینه سازی برای ظهور ایشان به ترتیب بر اساس تعالیم مورد قبول ائمه اطهار علیهم السلام، به ترتیب برای" فرج و سلامتی امام زمان دعا کنند"( با 133 بار تاکید و 28/ 54 درصد)، به " خودسازی و مراقبت از نفس"( با 45 بار سفارش و 36/18 درصد) مبادرت نمایند،" نماز جمعه و جماعت"(با 24 بار تاکید و 79/9 درصد) را برپا دارند، همیشه به " یاد خدا خدا باشند و ایمان خود را تقویت کنند" ( با 18 مورد و 34/7 درصد)، " از ائمه اطهار استمداد جویند" ( با 9 بار سفارش و67/3 درصد) و" رعایت حجاب و پوشش اسلامی"( با 8 بار تاکید و 26/2 درصد) را همواره سرلوحه امور خود قرار دهند.
سفارش شهدا در امور اجتماعی با 97 مورد و 43/12 درصد در مرتبه سوم قرار دارد. براساس نتایج این پژوهش، شهدا گرانقدر 8 سال دفاع مقدس در بعد اجتماعی به مردم سفارش کرده اند که به ترتیب با " تربیت صحیح فرزندان" با 21 مورد و64/21 درصد، " کسب علم و دانش " با 17مورد و52/17 درصد، "عدالت خواهی" با 16مورد و49/ 16 درصد" یاری رساندن به محرومان و مسلمانان" با 11 مورد و 34/11 درصد، " ایثارو فداکاری" با 9 مورد و 27/9 درصد و " گریه نکردن بر شهید" با 7 مورد و21/ 7 درصد در جهت خشنودی حضرت مهدی (عج)، زمینه سازی ظهورو تربیت بر اساس الگوی مورد نظر معظم له گام بردارند.
 
جدول شماره 7- نوع سفارش هاي شهدا
 
رديف
نوع سفارش
فراواني
درصد
1
سياسي
415
82/54
2
عبادي (خودسازي، رعايت احكام و شئون ديني)
245
36/32
3
اجتماعي
97
82/12
جمع
7577
100
 
  ج ) مخاطبان سفارشهاي شهدا  
1- مخاطبان
 يكي ديگر از مقوله هاي كلي در اين پژوهش اين است كه « مخاطبان وصايا و سفارشهاي شهدا »چه كساني هستند؟ شهدا دلواپسي و دغدغه هاي خود را براي چه كساني بازگو كردند. براي هر قشر،طبقه وگروه چه نوع پيام و سفارشي ارائه كردند؟ نتايج اين پژوهش نشان مي دهد كه مخاطبان سفارشهاي شهدا در وصيت نامه آنان برحسب فراواني به ترتيب عبارتنداز:
 •عموم مردم(شامل ملت شريف ايران وهمه مسلمانان جهان (562 مورد و  24/74 درصد
 • اعضاي خانواده با  108 مورد و 26/14 درصد.
   • پاسداران ، بسيجيان و رزمندگان با 29 مورد و83/3 درصد.
•  نوجوانان و جوانان با  12مورد  58/1درصد.
•  مومنين ، مقلدين امام و عاشقان امام زمان با  10مورد و32/1 درصد.
 • اقوام و دوستان با 9مورد  18/1 درصد.
•  ;دانش آموزان و معلمان  با 7 مورد و 92% درصد .
 • زنان با7  مورد و92% درصد.
 • علماء و طلاب علوم ديني با  7مورد و  92% درصد 
 • منافقان و دشمنان اسلام با  2مورد و  26% درصد.
•  مسئولان كشوري و لشگري با2  مورد و  26%درصد.
 • كشاورزان با  2مورد و 26% درصد.
 
جدول شماره 8- مخاطبان سفارش شهدا
 
رديف
مخاطب سفارش
تعداد
درصد
1
عام (ملت مسلمان وشهيد پرور ومسلمانان جهان)
562
24/74
2
خانواده
108
36/14
3
پاسداران ، بسيجيان و رزمندگان
29
83/3
4
نوجوانان و جوانان 
12
58/1
 
مومنين ، مقلدين امام و عاشقان امام زمان(عج)
10
31/1
6
اقوام و دوستان 
9
18/1
7
دانش آموزان و معلمان
7
92%
8
  زنان
7
92%
9
علماء و طلاب علوم ديني
7
92%
10
  مسئولان كشوري و لشگري 
2
26%
11
كشاورزان
2
26%
جمع
757
100
 
از نمونه مورد بررسي يعني  757نفر، سن  588 نفر از شهدا مشخص است.اين آمار وارقام نشان مي دهد كه سفارش شهداي گروه سني(10-14) ساله بيشتر سياسي با ( 25/81)درصد وكمترعبادي بوده وسفارش اجتماعي نداشتند. در گروه سني(15-19) ساله نيز بيشتر پيامها وسفارش ها سياسي(36/49 درصد)  مي باشد و سفارشهاي عبادي با 12/42 درصد و اجتماعي به 85/ درصد در مرتبه بعدي قرار مي گيرند. در گروه سني(20-24)  نيز بيشتر سفارشها سياسي است. اما در گروههاي سني بالاتر پيام هاي عبادي و اجتماعي نمود بيشتري داشته و شهدا در مقايسه با گروههاي سني پايين تر نسبت به مسايل عبادي و اجتماعي توجه بيشتري نشان دادند . نتايج بدست آمده نشان مي دهد كه در سالهاي 1359 (شروع جنگ تحميلي)، 1363،1365و1367بيشتر سفارشها و تاكيدهاي شهدا درباره امور سياسي بوده است و درسالهاي 1360و 1362 به نسبت سالهاي ديگر شهدا به مسايل عبادي بيشترپرداخته اند ودرسالهاي1366، 1367و 1364پيامها و سفارشهاي اجتماعي در وصيت نامه هاي شهدا بيشتر ديده شده است.
در سالهاي1365،1366و 1367 با توجه به اوضاع سياسي مملكت ، سفارش هاي سياسي شهدا بيشتر مربوط به « پيروي و پشتيباني از ولايت فقيه و روحانيت » و در امورعبادي تا سال 1365 شهدا بيشتربه و «دعا براي سلامتي و فرج امام زمان »و«خود سازي ومراقبت از نفس» بوده است و در سالهاي 1366 و1367 شهدا بيشتر به خودسازي ،مراقبت از نفس و تقويت ايمان سفارش كردند.
 
نتيجه گيري  
بطوركلي مي توان گفت در بررسي 757 وصيت نامه شهيد از 17 استان كشور ، شهيدان والا مقام ، بيش ازهرچيز درباره زمينه سازي براي ظهور حضرت مهدي سفارش كردند. مهمترين دغدغه و پيام آنها پيروي و پشتيباني از ولايت فقيه ، فاصله نگرفتن از روحانيت معظم ، عمل به دستورات دين مبين اسلام ودفاع از آن و صيانت از انقلاب اسلامي و دستاوردهاي بوده است.
 
پيشنهادها 
 به دليل ويژگي هاي مثبت و ارزشمند فرهنگ ايثار و شهادت ، جذابيت و توان تاثيرگذاري بالاي آن بر جامعه و به لحاظ نوع ومحتواي تاكيدها و سفارشها شهيدان ، كه عمل به آنها مي تواند موجبات رشد و تعالي فرد و جامعه را فراهم سازد ودر شكل گيري هويت فردي ، اجتماعي و ملي بسيارموثرواقع شود، ضرورت دارد به مطالعه علمي زندگي ، دغدغه ها ، دلواپسي ها و نوع و محتواي پيام و سفارش شهيد اقدام كرد و در نتيجه با ترويج و گسترش اين فرهنگ انسان ساز و خدامحور :
 1- الگوهايي سالم و سازنده در جامعه ترسيم كرد كه الهام بخش رشد و تكوين شخصيت كودكان و نوجوانان و موثر در شكل گيري هويت فردي ، اجتماعي ، ملي و ديني آنان باشد.
2- و با رواج فرهنگ پايداري ، مقاومت ، ايثار و شهادت ، مي توان فرهنگي را در جامعه بنياد نهاد و گسترش داد كه نه تنها پيكره ي جامعه را در مقابل فرهنگ منحط غربي حفظ مي كند بلكه با وجود دسيسه ها ، توطئه ها و خطرات بيشماري كه ازهرسوي كشور ما را تهديد مي كند ، استقلال كشور ، تماميت ارضي و عزت و اقتدار ملي را نيز تضمين مي كند .
 3- مي توان بستر و زمينه هاي لازم براي سازندگي ، توسعه ، معنويت و عدالت را ايجاد كرد. امروزه خلاء برزگ جامعه ما در راه توسعه و سازندگي ، ساده زيستي ، اخلاص و زهد ، روحيه كار وتلاش ، تعهد و ايثار وتكيه بر معنويت است . يقينا " اگر فرهنگ آرماني شهدا توسعه و ترويج پيدا كند ، اين روحيات و اخلاق كه لازمه توسعه،سازندگي وپويايي جامعه است،درجامعه ايجاد و تقويت مي شود.
4- اين فرصت و امكان را فراهم مي سازد كه مردم از وظايف خود در قبال ايثار و از خودگذشتگي شهيدان آگاه شوند و بدانند كه چه مسئوليتهايي متوجه آنهاست.
5- روحيه و فرهنگ خدمت رساني خالصانه ، صادقانه و بي شائبه به نظام و مردم را گسترش داد.
6- در افراد روحيه اي ايجاد كرد كه همواره منافع ملي و جمعي را بر منافع فردي ترجيح دهند.
7- ويژگي هايي مانند: خدامحوري و پرهيزگاري ، تعهد و مسؤليت پذيري ، تلاش و سازندگي ، ضابطه مندي و قانون گرايي، ازخودگذشتگي و آزادمنشي ، شجاعت وفداكاري،قناعت وصرفه جويي،خودفراموشي وخداخواهي،ايثارواز خود گذشتگي  و…كه نياز جامعه است، در تارو پود زندگي نمايان و در جاي جاي زندگي فردي و اجتماعي استقرار و نهادينه كرد كه عمل به آنها براي افراد يك وظيفه و تكليف لازم الاجرا قلمداد شود.
8- مي توان پشتوانه عظيم اعتقادي ، مذهبي و ملي براي جامعه ايجاد كرد كه در توليد و تقويت سرمايه هاي فرهنگي و اجتماعي بسيار موثر و مفيد واقع شود كه وفاق اجتماعي ، وحدت و انسجام ملي ، تحكيم پيوندها و روابط اجتماعي ، همدلي و همكاري ، مشاركت بيشتر در جامعه ، تغيير نظام ارزشها ، دگرگوني نگرش و سبك زندگي و ارتقاء آموخته ها و اندوخته هاي متعالي را به دنبال داشته باشد.
همچنين به دليل اهميت مطالعه زندگي و انديشه هاي شهيدان و براي سهولت بهتر در راه تحقيق و پژوهش پيشنهاد مي شود:
10- اگر چه جمع آوري ، طبقه بندي و ثبت و ضبط وصيت نامه هاي شهيدان ، هم اكنون تا حدي انجام شده و همچنان ادامه دارد ، بهتر است اين مهم با قوت و شتاب بيشتري پيگيري شود.
11- امروزه مراكز ، پايگاهها و سايتهاي اطلاع رساني زيادي در كشور براي ترويج و گسترش فرهنگ ايثار و شهادت فعال هستند ، اما كافي نيست . همه مردم امكان دسترسي به اين مراكز اطلاع رساني را ندارند ، لذا بايد در قالب طراحي و توليد برنامه هاي فرهنگي ، زمينه اي و بستري ايجاد كرد تا همه احاد مردم ا ز هر قشرو طبقه به ويژه كودكان و نوجوانان ، امكان آشنايي با شخصيت و پيام شهيدان بوجود آيد. استفاده موثر از اهرم كارآمد و تاگيرگذارهنر وفناوري پيشرفته در تحقق به اين مهم ضرورت تام دارد. طراحي و توليد ، بازي هاي كامپيوتري ، كارتون و فيلم هاي متناسب با سن كودكان و نوجوانان ، گنجاندن پيام و شخصيت شهيدان در محتواي برنامه هاي درسي ، سازماندهي برنامه ها و فعاليتهاي گروهي براي آشنايي بيشتر با شهيدان ، طراحي و توليد داستانها ، فيلم و سريالهايي با مضامين وكيفيت عالي و پخش آنها در رسانه ي ملي و ديگر رسانه ها ، طراحي بهتر و اثرگذارتر تبليغات دراماكن عمومي ، تهيه برچسبهاي تبليغاتي  و نصب آنها بر برخي كالاهاي كه متناسب با شان شهيدان هستند و نياز عموم مردم تلقي مي شوند ، مانند لباس، كتاب، تابلوها ،برخي لوازم منزل مانند ساعت خانگي ، تلويزيون، يخچال، برخي لوازم برقي ديگر، پاره اي از ابزار كار در ادارات و....
12- طراحي و اجراي جشنواره ها ومسابقه هاي كتابخواني، مقاله نويسي ، داستان نويسي ، شعر، نمايشنامه نويسي ، فيلم نامه نويسي ، وبلاگ نويسي ، خوشنويسي ، نقاشي، مجسمه سازي و نظيرآنها متناسب با گروههاي سني مختلف با هدف آشنايي با فرهنگ شهادت و ايثار و ترويج و گسترش آن.
13-  ساخت و تنظيم پيامكها ، بولوتوثها ، نماهنگها و تيزرهاي مختلف با هدف ترويج فرهنگ شهادت.
14- توجه و اولويت دادن بيشتر به امر تحقيق و پژوهش با تخصيص اعتبارات بيشتر، تشويق وهدايت بيشتر پايان نامه ها، پروژه وطرحهاي پژوهشي به موضوع شهيد و شهادت. و برگزاري جشنواره هاي مختلف جهت انتخاب پژوهشها و پايان نامه هاي برتر.
15- پژوهشها به صورت تخصصي موضوعات مختلف را مدنظر قرار دهند و نتايج اين تحقيقها به آساني در دسترس مردم به ويژه پژوهشگران قرار گيرد.
16- پژوهشهاي كاربردي در اولويت قرار گيرند ونتايج اين پژوهشها در بايگاني و آرشيو سازمانها بايگاني و به فراموشي سپرده نشود. بلكه راهكارهايي اتخاذ گردد تا اين يافته ها به صورت اولويت هاي ويژه درقالب سياستها، برنامه ها و راهكارها مختلف دراختيار سياستگزاران ، مديران ، صاحب نظران، محققان و مردم قرار گيرند تا به صورت عملي در برنامه هاي اجرايي مختلف تجلي و تبلور پيدا كند.و در راه فرهنگ سازي بكار گرفته شوند.
 
 منابع 
1-    صديق اورعی ، غلامرضا( 1386) » تحليل محتواي وصايا وآثار فرهنگي شهدا« سالنامه پژوهش ، شماره 1، مجموعه مقالات علمي و پژوهشي دفتر مطالعات و تحقيقات بنياد شهيد و امور ايثارگران، تهران، شاهد.
2-    »تحليل وصيت نامه شهداي شهر همدان « تاريخ بازيابي مهر 1387
 www.abrarmihan blog.com
3-    پايگاه اطلاع رساني فرهنگي شاهد، تاريخ بازيابي مهر28/8/1387   www.shahedisaar.ir  ،
4-    پايگاه اطلاع رساني صبح ، تاريخ بازيابي 20/3/1388 با آدرس اينترنتي www.sobh.org 
5-    وبلاگ فريبا احمدي، فريبا احمدي اپتومتريست ومدرس دانشگاه ع پ اردبيل 4/3/1388 تاريخ بازيابي 20/3/1388
 
منبع: مجموعه مقالات همایش ملی فرهنگ ایثار / دانشگاه زنجان


bardia_m

bardia_m
کاربر طلایی2
تاریخ عضویت : آذر 1389 
تعداد پست ها : 6374

پاسخ به:مقالات تخصصي ايثار و شهادت
یک شنبه 26 دی 1389  12:10 AM

عنوان : بررسي ميزان سلامت رواني همسران شهدا ، فرزندان شهدا و همسران ايثارگران
كلمات كليدي : سلامت رواني ، همسران شهدا ، همسران ايثارگر و فرزندان شهدا
موضوعات مقالات :ايثار و شهادت
<>

چكيده:
پژوهش حاضر با هدف تعيين ميزان سلامت رواني همسران شهدا ، فرزندان شهدا و همسران ايثارگران و نيز تعيين ارتباط ميزان سلامت رواني همسران شهدا با فرزندان شهد ا و تعيين تفاوت ميزان سلامت رواني همسران شهدا و همسران ايثارگران انجام گرفت.
از ميان خانواده هاي ايثارگران استان زنجان ، 251 نفر ازهمسران شهدا، فرزندان شهدا و همسران ايثارگران با استفاده از روش نمونه گيري طبقه اي تصادفي با توجه به نوع ايثارگري و منطقه محل سكونت انتخاب گرديدند . از آزمون SCL 25كه آزمون استانداردي است ، براي اندازه گيري سلامت رواني استفاده شد. از آزمون هاي آماري Tو  Rاستفاده گرديد و اين يافته ها بدست آمد:
بين ميزان سلامت رواني همسران شهدا و همسران ايثارگر تفاوت وجود دارد.
بين ميزان سلامت رواني همسران شهدا و فرزندان شهدا ارتباط وجود ندارد .
 بين سن همسر شهيد در زمان شهادت همسر با ميزان سلامت رواني آنان ارتباط وجود دارد .
بين ميزان سلامت رواني فرزندان شاهد دختر و پسر تفاوت وجود ندارد .
پژوهشگر نتيجه گرفت بين ميزان سلامت رواني همسران شهدا با فرزندان شهدا ارتباط وجود ندارد . ولي بين سن همسر شهيد در زمان شهادت همسر با ميزان سلامت رواني آنان ارتباط وجود دارد .
 
مقدمه
زندگي معمولاً با استرس و فشار رواني همراه است. يك فرد از زمان تولد تا زمان مرگ با استرس هاي مثبت و منفي متعددي كه معمولاً زندگي وي را از جهات كمي و كيفي تحت تاثير قرار مي دهند، مواجه مي شود. قيزيولوژيست ها، استرس را يك واكنش جسماني نسبت به محركات و تغييرات محيطي مي دانند. روان شناسان استرس را ناشي از موقعيت هاي اجتماعي و رواني مختلفي كه توانايي ايجاد اختلالات رفتاري و رواني در افراد را دارند، مي دانند. افراد پس از مواجهه با استرس هاي منفي شديد و مداوم، آمادگي ابتلا به بيماري هاي جسماني و رواني مختلف و حتي مرگ را پيدا مي نمايند . قرار گرفتن طولاني مدت فرد در معرض استر سهاي شديد و منفي به تغييرات مهم فيزيولوژيكي و رواني و بي ثباتي محيط داخلي بدن منجر مي شود. اين حالت عدم تعادل در محيط داخلي منجر به ازدياد علائم و علل بيمار يهاي خاص مي گردد.
جنگ به عنوان يك عامل استرس زاي شديد واقعه اي است كه در طول تاريخ ايران بارها بر ما تحميل شده است . جنگ اخير عراق عليه جمهوري اسلامي ايران يكي از طولاني ترين جنگ هاي تحميل شده بر كشورمان است كه با توجه به ماهيت تدافعي،مردمي و اعتقادي آن جايگاه خاصي در ميان ساير جنگ ها دارد. هر چند دفاع از ارزش هاي اسلامي و تماميت ارضي كشور يك وظيفه شرعي و ملي اجتناب ناپذير محسوب مي شود. اما هرگز نبايد از پيامدهاي منفي آن از جمله خسارات جبران ناپذيري كه از طريق شهيد، مجروح، معلول و مفقود شدن تعداد زيادي از بهترين افراد جامعه (رزمندگان و ايثارگران) به بار آمده غفلت ورزيد. يكي ازاين پيامدهاي منفي،عوارض و آثاررواني آن برروي خانواده هاي ايثارگران مي باشد. مطالعه فراواني، انواع و شدت و ضعف آسيب هاي روان شناختي خانواده هاي ايثارگران و كمك به درمان آنها، تاثير مهمي در سلامت آنان و بهبود زندگي خانوادگي، اجتماعي و شغلي آنان خواهد داشت. فرد آسيب ديده نه تنها خود دچار مشكل خواهد شد، بلكه محيط خانواده نيز به تأثير از وي در معرض خطر خواهد بود (خاقاني زاده و سيرتي، 1383 ). كم توجهي به نيازهاي ديگر اعضاي خانواده بهداشت رواني آنان را نيز به خطر مي اندازد.
هدف هر جامعه اين است كه شرايطي را آماده كند تا سلامت اعضاي جامعه را تضمين نمايد. بهداشت رواني، داراي سه قسمت است. قسمت اول، نگرش هاي مربوط به خود كه شامل تسلط بر هيجان هاي خود، آگاهي از ضعف هاي خود و رضايت از خوشي هاي ساده مي باشد. قسمت دوم، نگرش هاي مربوط به ديگران، كه شامل علاقه به دوست يهاي طولاني و صميمي، احساس تعلق به يك گروه و احساس مسئوليت در محيط انساني و مادي است . قسمت سوم، نگرشهاي مربوط به زندگي كه شامل، پذيرش مسئوليت ها، انگيزه توسعه امكانات وعلايق خود، توانايي اخذ تصميم هاي شخصي و خوب كاركردن است (ايرواني ونجات، 1378 ). داوني ، تاناهيل  وتاناهيل(1996) معتقدند بهداشت رواني يعني توانايي فرد بر رشد استعدادهاي خود و استقلال براي توسعه و به منصه رساندن اين استعدادها.
 آنچه در بهداشت رواني بيش از همه مودر نظر است، احترام به شخصيت و حيثيت انساني است، و تا هنگامي كه حيثيت و احترام فرد برقرار نشود، سلامت فكر و تعادل روان و بهبود روابط انساني معني و مفهومي نخواهد داشت (ميلاني فر، 1378 ). قدم نخست دراحراز سلامت رواني، دوري از هر نوع اختلال رواني است . يعني، ابتدا بايد بهداشت رواني، همچون سلامت جسمي تأمين شود تا فرد در سايه نداشتن بيماري رواني به تكا مل خود بيانديشد. بنابراين، براي تأمين بهداشت رواني لازم است عواملي كه بر سر راه رشد و تكامل رواني قرار دارد و ممكن است فرد را به سوي بيماري رواني سوق دهد مشخص و . كنترل شود (گروسي فرشي، و ماني، 1383 )
خانواده نهادي است كه به اعضاي خود احساس امنيت و آرامش مي بخشد وطي هزاران سال پايدارترين و مؤثرترين وسيله حفظ ويژگي هاي فرهنگي و عامل انتقال آنها به نسلهاي بعدي بوده است. زندگي مشترك تنها به منظور تأمين و رفع نيازهاي مادي، اقتصادي و تداوم نسل نيست بلكه پديد آورنده حس مشترك و تفاهم براي وسعت نگرش و امكان دستيابي به فرصت هاي بيشتر است.
خانواده به عنوان يك سيستم عمل مي نمايد زيرا رفتار اعضاي يك خانواده تابعي از رفتار ساير اعضاي خانواده است . در صورت بروز مشكل در رفتار و حالات يكي از اعضا، تعادل خانواده بهم خورده و سيستم خانواده براي حفظ تعادل مجبور است كه وارد عمل شود . تاثير عضوي از خانواده بر روي عضو ديگر خانواده بديهي و روشن است . بطوري كه امكان ندارد در يك خانواده شخصي دچار مشكل شود و اين مشكل بر ديگر اعضاي خانواده تاثير نگذارد .
 وجود يك فرد دردمند در خانواده ساير اعضاي خانواده را نيز در وضع ناراحت كننده ، اي قرار مي دهد و ممكن است آنها را نيز دچار تعارض و كشمكش رواني كند (هابرمن 2000 ). اختلال رواني به عنوان حادثه اي تنش زا مي تواند بحرانها را در خانواده تسريع و تشديد كند و انرژي و منابع در دسترس خانواده را از بين ببرد، پيوند ميان بيمار و ديگر اعضاي خانواده را تضعيف نموده باعث بروز بحران در ساختار خانواده شود مارتنزو ادينگتون )2001( نشان دادند كه اعضاي خانواده افراد مبتلا به اسكيزوفرني به طور معني داري استرس ناشي از زندگي با بيمار را داشتند. كالهون ، بكليم  و باسورد (2002) نيز دريافتند كه فشار رواني همسران رزمندگان مبتلا به PTSD بيش از اطرافيان است.
همسران منابع حمايت كننده دو جانبه عاطفي و نفساني از يكديگر هستند . حمايت از همسر باعث والدگري مسئولانه و كارآمد، هم در پدران و هم در مادران مي شود. پارسونز ، معتقد است كه پدران در مقايسه با مادران هدفگراتر هستند )لمب، 2004 )
پسراني كه پدران شان در مورد آنها خوش برخورد و پذيرا هستند از لحاظ شناختي برتر مي باشند. پدران مسلط و آزادمنش انگيزه موفقيت را هم در پسران و هم در دختران خود تقويت مي كنند. تشويق هاي پدران همبستگي قابل توجهي با موفقيت هاي آينده فرزندان دارد؛ در عين حال پسران، در مقايسه با دختران، حساسيت كمتري نسبت به فشارهاي محافظه كارانه اعمال شده از سوي مادران دارند .
وجود روابط ايمن و قابل اعتماد بين پدر و فرزند توانايي برقراري ارتباط مثبت با ديگران را پرورش مي دهد. گرمي رابطه پدر و پسر ارتباط مثبتي با كفايت اجتماع ي پسردر آينده دارد. گرمي و صميميت اين رابطه همچنين با عزت نفس و سازگاري شخصيت پسر نيز ارتباط دارد. در مورد دختران نيز مهرورزي پدر با سازگاري و شادكامي در روابط جنسي آينده مرتبط است و روابط سرد با ناسازگاري ارتباط دارد.
معلوم شده است نوجواناني كه از پدرا ن شان رضايت دارند در جنبه هاي مختلف زندگي سازگاري بهتري نشان مي دهند . وجود آشفتگي در روابط پدر و كودك و شكست كودك در همانند سازي با والد همجنس مي تواند باعث بروز اختلالات رواني شود (لمب، 2004)
البته بايد توجه داشت كه هر دو والد در سازگاري رواني كودك سهيم هستند . بزرگسالاني كه داراي بهترين سازگاري در زندگي بوده اند، كساني هستند كه دركودكي روابط گرمي با پدران و مادران كارآمد، در بافتي از يك رابطه زناشويي شاد داشته اند.
هر كدام از مشكلات شديد و مزمن جانبازان و رزمندگان مي تواند به عنوان منبعي براي استرس عمل كرده به بروز افسردگي در اعضاي خانواده منجر شود. چنين وضعي بر انسجام خانواده تأثير سوء گذاشته منجر به بروز مشكلات رواني و اجتماعي مي شود، و حتي گاهي باعث بروز ابهام و تضاد در ايفاي نقش هاي خانوادگي مي گردد . روابط اعضاي خانواده با همديگر همچون حلقه هاي زنجير تو در تويي است كه آسيب ديدگي يكي از آنها مي تواند بر تمامي اعضا اثر بگذاردو اعضاي خانواده يك جانباز، به ويژه همسر او كه با عوامل فشارزاي ويژه اي مواجه بوده همزمان مجبور به ايفاي نقش هاي مختلفي است، نيز از اين قاعده مستثني نيستند (يميني نيا، 1380)
يك پدر به سه دليل ممكن است قادر به ايفاي نقش پدرانه خود نباشد : غيبت دائم (مثلاً به علت مرگ يا طلاق(، غيبت موقت )مثلاً به علت مسافرت يا اسارت(، و اختلال در ايفاي نقش )مثلاً به علت معلوليت يا جانبازي موثر( در هر حال، حذف يا كاهش اقتدارپدر بلافاصله اثرات نامطلوبي در خانواده بر جاي مي گذارد، و علاوه بر اين، اثرات مخرب با تأخيري نيز درپي خواهد داشت (رضاييان و محمدي، 1379). با وجود آن كه بسياري از تحقيقات نشان داده اند وجود مادر مي تواند اثرات نامطلوب كاهش اقتدار پدر بر فرزندان را خنثي كند، اما در مورد همسران جانبازان دچار آسيب هاي روانشناختي كه خود عمدتاً از افسردگي رنج مي برند اين امر چندان صادق نيست . به گزارش جيمز، ويكس)1983 (و ورلند  اين گونه مادران نه تنها قادر به ايفاي نقش خود به عنوان تعديل كننده  اثرات منفي وجود پدر داراي مشكلات روانشناختي بر فرزندان نيستند، بلك ه افسردگي ، مشكلات رفتاري و هيجاني با فرزندان ، كاهش انگيزه، كاهش ثبات در رفتار، و ارتباط كلامي منفي تر با فرزندان ارتباط دارد .در مطالعه اي كه مسكيني و سردره اي (1381) بر روي 50 نفر از همسران جانبازان و 50 نفر از همسران افراد غيرجانباز، به عنوان گروه كنترل انجام دادند، معلوم شد كه ميانگين ميزان افسردگي در همسران جانبازان به طور معني داري بيشتر از گروه كنترل است. ديويدسون و ملور گزارش داده اند  كه خانواده هاي نظاميان بازگشته از جنگ ويتنام كه مبتلا به PTSD بوده اند، در مقايسه با خانواده هاي نظامياني كه دچار اين اختلال نبوده اند، داراي سطوح بالاتري از مشكلات عميق در سازگاري خانوادگي و زناشويي، مهارتهاي والدگري، و وجود رفتارهاي خصمانه بودند. وجود مشكلات روانشناختي در پدر مي تواند منجر به بروز اختلال در عملكرد خانواده، و ايجاد علايمي شبيه علايم و اختلالا ت والد آسيب ديده در فرزندان شود.
بحرينيان و برهاني (1382) نشان داد كه 9/28 درصد از همسران رزمندگان بر اساس آزمون بك داراي افسردگي شديد و عميق بودند . در همسران داراي افسردگي عميق افكار خودكشي، يأس و نااميدي و افت عملكرد به طور وسيع ديده مي شد، به نحوي كه بيش از50 درصد آنها داراي اشتغالات فكري مربوط به مرگ بودند . قابل توجه آنكه آزمون GHQ7/86 درصد از همسران جانبازان را مشكوك به عدم سلامت رواني نشان داد. در مجموع اين پژوهش6/7 درصد از همسران جانبازان را سالم  و 4/92 درصد را مشكوك به عدم سلامت رواني معرفي كرد،  آزمون بك نيز 7/3 درصد را سالم و 3/96 درصد از آنها را دچار درجات مختلف افسردگي (از مرزي تا عميق) نشان داد.
از مصاحبه با نظاميان آمريكايي كه پس از جنگ كره از اردوگاههاي اسارت آزاد شده بودند معلوم شد كه تقريباً همه آنها در خلال دوران اسارت، مدت زماني دست خوش احساسات كناره گيري و بي تفاوتي بوده اند (نريماني مستعلي بيگلو، 1371 ). اسارت مي تواند هرج و مرج را در سيستم خانواده افزايش دهد و خانواده را بيش از پيش دچار از هم گسيختگي كند. يك پدر هر چند ممكن است در خانواده عملكرد ضعيفي داشته باشد، اما اگر بر اثر اسارت از خانواده دور شود، تاثير مخربي بر نظام خانواده بر جاي خواهد گذاشت. اسارت مي تواند باعث ايجاد ترس از تنها رها شدن در كساني كه در خانه مانده اند و نيز كساني كه در اسارت است شود. بدون ترديد همسران اسرا بشترين لطمات و آسيب هاي جسمي، رواني، عاطفي و اقتصادي را تحمل مي نمايند و بسياري از آنان توان مقاومت در برابر اين همه فشار را ندارند. لذا پژوهش حاضر درصدد پاسخگوئي به اين سؤالات است كه:
آيا بين ميزان سلامت رواني همسران شهدا و ميزان سلامت روان ي همسران ايثارگر تفاوت وجود دارد ؟
 آيا بين ميزان سلامت رواني همسران شهدا و ميزان سلامت رواني فرزندان شهدا ارتباط وجود دارد ؟
 آيا بين سن همسر شهيد در زمان شهادت همسر با ميزان سلامت رواني آنان ارتباط وجود دارد ؟
 آيا بين ميزان سلامت رواني فرزندان شاهد دختر و پسر تفاوت وجود دارد؟
پژوهش حاضر با هدف تعيين ميزان سلامت رواني همسران شهدا ، فرزندان شهدا و همسران ايثارگران و نيز تعيين ارتباط ميزان سلامت رواني همسران شهدا با فرزندان شهدا و تعيين تفاوت ميزان سلامت رواني همسران شهدا وهمسران ايثارگران انجام گرفت.
 
فرضيه هاي تحقيق  
1-     بين ميزان سلامت رواني همسران شهدا و ميزان سلامت رواني همسران ايثارگر تفاوت وجود دارد.
2-      بين ميزان سلامت رواني همسران شهدا و ميزان سلامت رواني فرزندان شهدا ارتباط وجود دارد.
3-      بين سن همسر شهيد در زمان شهادت همسر با ميزان سلامت رواني آنان ارتباط وجود دارد.
4-      بين ميزان سلامت رواني فرزندان شاهد دختر و پسر تفاوت وجود دارد.
 
روش 
جامعه آماري پژوهش حاضر عبارت است از كليه خانواده هاي ايثارگران كه درسال 1386 در استان زنجان ساكن بودند. حجم نمونه از طريق جدول مورگان 251 نفر برآورد گرديد كه براي نمونه گيري از روش طبقه اي تصادفي استفاده شد . براي اندازه گيري ميزان سلامت رواني خانواده هاي ايثارگران از آزمون25 Scl استفاده شد . هرچند قبلاً  پايايي ابزار اندازه گيري تعيين ومشخص شده بود. اعتبار آزمون25 scl از طريق محاسبه همساني دروني وضرايب باز آزمايي در نمونه مونث 97% و در نمونه مذكر 98% بدست آمده بود ( نجاريان وداودي، 1380) اما مجددا متخصصان روايي روايي صوري ومحتوايي آن را مورد تاييد قرار دادند. براي تعيين پايايي، پرسشنامه ها بر روي15 نفر از خانواده هاي ايثارگران با فاصله زماني يك هفته اي دوبار اجرا گرديد و ضريب پايايي R= 0/87بدست آمد.
براي جمع آوري اطلاعات، پرسشنامه توسط مجريان و پرسشگران آموزش ديده به خانواده هاي ايثارگران داده شد كه بدون كمك گرفتن از ديگران با دقت سوالات پرسشنامه را مطالعه كرده وسپس گزينه مورد نظر خود را از ميان گزينه هاي پيشنهادي انتخاب نمايند. براي آزمون فرضيه ها از روش همبستگي و آزمون T استفاده شد.
 
يافته ها
 در ذيل جداول پراكندگي تعداد اعضاي نمونه آماري ، نتايج اجراي آزمون T برای مقايسه ميزان سلامت رواني همسران شهدا، فرزندان شهدا، همسر ايثارگر و نتايج اجراي آزمون همبستگي سلامت رواني همسران شهدا با فرزندان شهدا و سن همسر شهيد در زمان شهادت همسر با سلامت رواني آنان آورده شده است.
 
جدول 1- پراكندگي تعداد اعضاي نمونه آماري با توجه به نسبت شهرها ومتغيرها
 
شهرها
همسر شهيد
همسر ايثارگر
فرزند شهيد
جمع
خرمدره  
5
7
5
17
ابهر
17
19
17
53
  خدابنده 
18
19
4
41
زنجان 
84
20
36
140
جمع
124
65
62
251
 
 
جدول 2- نتايج اجراي آزمون T براي مقايسه ميزان سلامت رواني همسران شهدا، فرزندان شهدا، همسر آزاده، همسر جانباز
 
خانواده هاي ايثارگران
ميانگين
تعداد
انحراف استاندارد
T 
Sig 
همسر شهيد 
02/0
118
66/0
26/2
 
21/0
02/0
 
83/0
همسرايثارگر)همسرآزاده و همسر جانباز)
25/1
64
68/0
دختر شهيد 
94/0
25
61/0
پسر شهيد
90/0
31
65/0
فرزند شهيد
92/0
56
63/0
 
 
همسر آزاده
40/1
9
79/0
 
 
همسر جانباز 
23/1
55
66/0
 
 
 
چون t محاسبه شده بين ميانگين سلامت رواني همسران شهدا و همسران ايثارگران بزرگتر از t جدول05/0<  Pاست. بنابراين مي توان گفت بين سلامت رواني همسران شهدا و همسران ايثارگران تفاوت معني داري وجود دارد . از طرف ديگر چون t محاسبه شده بين ميانگين سلامت رواني دختران و پسران شاهد كوچكتر از t جدول05/0≤ P  است. بنابراين مي توان گفت بين سلامت رواني دختران و پسران شاهد تفاوت معني داري وجود ندارد.
 
جدول 3- نتايج اجراي آزمون همبستگي سلامت رواني همسران شهدا با فرزندان شهدا و سن همسر شهيد در زمان شهادت همسر با سلامت رواني آنان
موضوع
ميزان همبستگي با سلامت رواني همسران شهدا
Sig
تعداد
سلامت رواني فرزندان شهدا
128/0
158/0
63
سن در زمان شهادت همسر
421/0
001/0
58
ضريب همبستگي محاسبه شده(   128/0 r=) نشان مي دهد بين سلامت رواني همسران شهدا و فرزندان شهدا ارتباط وجود ندارد . همچنين ضريب همبستگي محاسبه شده(421/0 r=) نشان مي دهد بين سن در زمان شهادت همسر با سلامت رواني آنان در سطح 01/0 ارتباط معني داري وجود دارد.  يعني هر قدر سن همسر شهيد در زمان شهادت همسر كمتر بود ميزان سلامت رواني آنان بيشتر مي باشد و بالعكس.
 
بحث و نتيجه گيري 
 پژوهش حاضر با هدف تعيين ميزان ارتباط سلامت رواني همسران شهدا با سلامت رواني فرزندان شهدا و نيز تعيين تفاوت ميزان سلامت رواني همسران شهدا و همسران ايثارگران انجام گرفت.
همانگونه كه نتايج پژوهش نشان داد بين ميزان سلامت رواني همسران شهدا و همسران ايثارگران تفاوت معني داري وجود دارد كه با يافته بحرينيان و برهاني (1382) ، مسكيني و سردره اي )1381(،كالهون، بكليم و باسورد (2002) و ديويدسون و ملور(2001 (انطباق دارد ، هر چند ميزان اختلالات رفتاري كه ايشان ذكر كرده اند به مراتب بيشتر از ميزان اختلالات رفتاري است كه بدست آمده است. اعضاي خانواده يك ايثارگر، به ويژه همسر او كه با عوامل فشارزاي ويژه اي مواجه بوده و همزمان مجبور به ايفاي نقش هاي مختلفي است، داراي سطوح بالاتري از مشكلات رفتاري خواهد بود.
 بين ميزان سلامت رواني همسران شهدا با سلامت رواني فرزندان شهدا ارتباط وجود ندارد. هرچند همسران شهدا استرس و مشكلات فراواني داشتند اما با تدابير و راهبردهاي مناسب ، آن عوامل فشارزا را به فرزندان خود منتقل نكردند . همسران شهدا قادر به ايفاي نقش خود به عنوان تعديل كننده اثرات منفي عدم وجود پدر بر فرزندان هستند . همچنين توجه ، احترام و حمايت هاي مردم و سازمان ها و ادارات مختلف از فرزندان و همسران معزز شهدا، اعتقادات ديني و مذهبي آنان ، وجود نگرش مثبت نسبت به شهادت و اعتقادات مذهبي سبب مي شود كه فقدان پدر براي فرزندان، و از دست دادن همسر براي مادر كمتر آسيب زا باشد و عوامل ديگر سبب عدم ارتباط بين سلامت رواني همسران شهدا با سلامت رواني فرزندان شهدا شده است . لازم است بدانيم كه ميانگين سلامت رواني هر دو گروه همسران شهدا و فرزندان شهدا كمتر از يك مي باشند و سالم هستند.
بين سن در زمان شهادت همسر با سلامت رواني آنان ارتباط معني داري وجود دارد . اين يافته پژوهشي را مي توان بر اساس ويژگي مذهبي بودن و حاكميت روحيه اعتقادي بر رزمندگان ايراني و خانواده هاي آنان تبيين نمود. از ميان شيوه هاي مختلف سازگاري با استرس، روش سازگاري ديني از اهميت زيادي در سازگاري جسمي و رواني برخوردار است. به باور بسياري از متخصصان باليني عوامل مذهبي دروني داراي اثرات اجتماعي،فرهنگي، رواني، بدني و خانوادگي بر زندگي فرد است (اليسون و لوين ، 1998)
تقويت اعتقادات مذهبي در تمامي مراحل زندگي يك اقدام پيشگيري كننده جهت كاهش اختلال هاي رواني است. اعتقادات مذهبي بر روي عملكرد انسان تأثير مثبتي دارند، بدين طريق اعمال مذهبي گاه به عنوان تخفيف دهنده اضطراب، احساس گناه، افسردگي، رفع احساس ناامني و غيره به كار مي روند. عملكردهاي مذهبي، نظير حضور در اماكن مذهبي، خواندن كتب مقدس، و شركت در فعاليتهاي ديني با بهداشت رواني همبستگي مثبت دارند . اعتقادات مذهبي علاوه بر تأثير بر بهداشت روان، مي توانند زمينه ساز برخي ويژگي هاي شخصيتي و خلقي در افراد باشند، كه از جمله آنها مي توان به تأثير آن بر منبع كنترل افراد اشاره كرد. مفهوم منبع كنترل، به توانايي آسان در كنترل شرايط و رويدادهاي محيطي معطوف مي گردد. بر اساس اين نظريه افراد به دو دسته تقسيم مي شوند: يكي، افراد داراي منبع كنترل دروني كه خود را بر احساسات، رفتار و شرايط زندگي خود مسلط دانسته در تغيير و اصلاح آن فعالانه مي كوشند . اين افراد موفقيتها و شكست هاي خود را به عوامل دروني خود نسبت مي دهد . آنها در مقابل رويدادهاي زندگي از موضع برتر و فعالانه تري برخوردارند و داراي اعتماد به نفس بيشتري هستند . دوم، افراد داراي منبع كنترل بيروني كه خود را مسلط بر شرايط و رويدادهاي زندگي ندانسته و حوادث زندگي خود را به عوامل بيروني از قبيل شانس، سرنوشت و قدرت ديگران نسبت مي دهند. اين افراد كمتر بر توانمندي ها و تلاش هاي خود متكي بوده از اعتماد به نفس پايينتر، و در مقابل رويدادهاي زندگي از موضعي انفعال پذير برخوردارند.
نتايج تحقيق ابراهيمي و نصيري (1375) ،عظيمي و نوغاني (1379)، عمران نسب وروشن نژاد) 1379 (، سردار پور وهمكارانش (1383) ، گله دار و جوادي (1383)صالحي و همكاران (1386) ، ميرهاشميان (1378) و شجاعي زاده واسلامي)1379(حاكي از نقش مثبت عملكرد مذهبي در معيارهاي سلامت رواني است.
همانگونه كه نتايج پژوهش نشان داد بين ميزان سلامت روان ي فرزندان دختر و پسر شاهد تفاوت معني داري وجود ندارد. اين يافته مغاير با نتايج پژوهش هاي قبلي است، به عنوان مثال، كرامتي، مرادي و كاوه (1384) گزارش كرده اند كه فرزندان دختر خانواده هاي شاهد از نظر سلامت رواني وضعيت بهتري نسبت به فرزندان پسر اين خانواده ها دارند.
 در توجيه اين يافتة پژوهش شايد بتوان عامل زمان را دخيل دانست. با توجه به آنكه از زمان شهادت پدر فرزندان شهداي نمونه گيري شده در اين پژوهش حداقل 20 سال مي گذرد(تصادفاً هيچ كدام از فرزندان نمونه گيري شده از فرزندان جانبازان شهيد شده در دوران پس از جنگ نبودند) و اين فرزندان در حال حاضر حداقل 20 سال سن دارند ممكن است هر گونه اثرات ناشي از شهادت پدر بر پسرها تا كنون از بين رفته باشد. وجود نگرش مثبت نسبت به شهادت و اعتقادات مذهبي سبب مي شود كه فقدان پدر براي فرزندان، كمتر آسيب زا باشد و تا حدودي موجبات تسلي خاطر آنها فراهم شود، البته كاملاً هم بدون تاثير نخواهد بود.لازم است بدانيم كه ميانگين سلامت رواني هر دو گروه دختران شهدا و پسران شهدا كمتر از يك مي باشند و سالم هستند .
 
پيشنهادات
-    مراكز مشاوره فعالي براي كمك و ارائه خدمات به خانواده هاي ايثارگران و خانواده هاي شاهد اختصاص داده شود. يكي از مسئوليت هاي اين گونه مراكز آگاه سازي همسران شهدا در مورد حساسيت و تأثير پذيري بيشتر پسران شان نسبت به فقدان پدر خواهد بود. اين مراكز مي توانند به مادران آموزش هايي ارائه دهند كه بتوانند با پسران شان به گونه اي رفتار كنن د كه فقدان پدر را كمتر احساس كنند و احياناً در صورت ازدواج مجدد در ايجاد رابطه عاطفي مناسب ميان آنها و ناپدري شان بكوشند.
-    فعال نمودن دفتر مشاوره بنياد شهيد و امور ايثارگران براي كمك و درمان مشكلات رفتاري تعدادي از همسران ايثارگر.
 
محدوديت ها 
-          عدم همكاري تعدادي از ايثارگران زنجاني با پرسشگران در مورد ارائه اطلاعات )تكميل پرسشنامه(
-    استفاده از پرسشگران متعدد براي جمع آوري اطلاعات در منطقه زنجان، زيرا تعدادي از پرسشگران بدليل عدم همكاري ايثارگران،به فعاليت خود ادامه نمي دادند.
-    در منابع خارجي وا ژه شهادت به معني كه در فرهنگ اسلامي جامعه يافت مي شود، وجود ندارد بلكه كشته شدن در جنگ طرح مي شود به همين دليل پيشينه هايي كه با مفهوم فرهنگ اسلامي جامعه ما انطباق داشته باشد، يافت نگرديد.
 
منابع:
-    ابراهيمي ،امراله و نصيري ،حميد (1376) بررسي رابطه ميزان افسردگي سالمندان مقيم خانه سالمندان با نگرش و عملكرد هاي مذهبي آنها. اولين همايش بين المللي دين در بهداشت رواني.
-     اسلامي، احمد علي، شجاعي زاده، داوود ووكيلي، محمد(138)، بررسي ميزان افسردگي و رابطه ي آن با نگرش مذهبي بودن در دانشجويان پزشكي درسال تحصيلي 78-79 مجله دانشگاه علوم پزشكي كرمان، شماره 43 ، صص: 39-45
-     ايرواني، محمود، و نجات، حميد( 1378) مفهوم سلامت روان در مكاتب . روانشناسي. اصول بهداشت رواني، سال اول، شماره 3
-     بحرينيان سيد عبدالمجيد، برهاني حسين (1382) بررسي بهداشت روان در يك جمعيت از جانبازان اعصاب و روان و همسران آنان در استان قم. پژوهش در پزشكي، سال 27 ، شماره 4
-     حسيني، سيد ابوالقاسم)1380) بررسي مقدماتي اصول بهداشت رواني ، روان درماني و برنامه ريزي در مكتب اسلام. مشهد، انتشارات آستان قدس رضوي.
-           خاقاني زاده،مرتضي، و سيرتي، مسعود (1383) تاثير عوامل فردي، خانوادگي، اجتماعي و اقتصادي در تشديد علايم روان پزشكي جانبازان اعصاب و روان. . طب نظامي، شماره 6
-     رضائيان حميد و محمدي محمدرضا)1379 (بررسي ميزان اختلالات رفتاري در فرزندان شهدا، مجروحين جسمي و رواني جنگ تحميلي. مجموعه مقالات سومين سمپوزيوم بررسي عوارض عصبي و رواني ناشي از جنگ ، گلبان .
-      سردارپور گودرزي ، شاهرخ و همكاران (1383 ). روزه داري در ماه مبارك رمضان و سلامت رواني. انديشه و رفتار (2 پياپي30)26-32
-     صالحي، بهرام و پير هادي، مرتضي(1381)، بررسي ميزان شيوع افسردگي و عوامل مؤثر بر آن در دانشجويان ورودي مهر ماه 1379 دانشگاه علوم پزشكي اراك، صفحه 41-46
-     عظيمي . ح و ضرغامي ، م (1379) بررسي مقابله مذهبي و ميزان اضطراب در دانشجويان دانشگاه علوم پزشكي مازندران . مجله علمي پژوهشي دانشگاه علوم پزشكي مازندران ، بهار 1381؛12(34):37-46
-     كرامتي هادي، مرادي عليرضا، كاوه منيژه (1374) بررسي و مقايسه كاركرد خانواده و سيماي روان شناختي فرزندان شاهد. نوآوري هاي آموزشي4(11):57-75
-           گروسي فرشي، ميرتقي، و ماني، آرش(1383)بررسي وضعيت سلامت رواني . كاركنان شركت پالايش نفت تبريز. دانشور رفتار، سال 11 ، شماره 4
-     گله دار ، نسرين و جوادي ،مصطفي . (1385) تاثير قرآن بر كاهش اضطراب دانشجويان . ويژه نامه آموزش پزشكي .
-     مسكيني علي، سر دره اي اسماعيل (1381). مقايسه ميزان افسردگي در خانواده هاي جانبازان انقلاب اسلامي مبتلا به اختلالات استرس ضايعه. خلاصه مقالات كنگره سراسري طب نظامي، دانشگاه علوم پزشكي بقيه ا...
-     ميرهاشميان ، حميرا (1378) .تأثير اعتقادات مذهبي در شكل گيري منبع كنترل و نيم رخ رواني دانشجويان دانشگاه هاي تهران. تهران :انتشارات دانشگاه اسلامي ، شماره 8، صفحات 69 تا 80
-           ميلاني فر، بهروز. (1378). بهداشت رواني. نشر قدس، چاپ هفتم.
-     نريماني مستعلي بيگلو، محمد (1371). بررسي افسردگي در آزادگان. پايان نامه كارشناسي ارشد چاپ نشده، دانشگاه علامه طباطبايي.
-     يميني نيا، نسرين (1380). بررسي صفات شخصيتي همسران قطع نخاع واعصاب و روان وهمسران افراد بدون آسيب. پايان نامه كارشناسي ارشد چاپ نشده، دانشگاه تربيت معلم.
 
منبع: مجموعه مقالات همایش ملی فرهنگ ایثار و شهادت/ دانشگاه زنجان
 


bardia_m

bardia_m
کاربر طلایی2
تاریخ عضویت : آذر 1389 
تعداد پست ها : 6374

پاسخ به:مقالات تخصصي ايثار و شهادت
یک شنبه 26 دی 1389  12:10 AM

عنوان : فرهنگ ايثار و شهادت و شاخصه هاي آن
انواع مقالات :علمي و فرهنگي
نويسنده : محمد شيخ زاده
موضوعات مقالات :ايثار و شهادت

وقتي صحبت از مقوله فرهنگ ايثار و شهادت  مي شود،  سوالات متعددي  در اذهان  متبادر مي شود.معمولاً  اين سوالات از عدم شناخت صحيح  و همه جانبه نسبت به  موضوع ايثار و شهادت  ناشي مي شود.اگر با تحليل  عميق  به اين موضوع نگاه كنيم ، به تمام شبهات و وسالات  نهفته در اذهان پاسخ داده مي شود.و اين چيزي است كه در اين بخش  مختصر در صدد آنيم. مقدمات بايد گفت عنصر  مبارزه  با ظلم  و تجاوز  در تمام  جوامع و فرهنگ  ها امري  مقدس و ضروري است  و يكي از عناصر  مهم  در حفظ حيات  حقيقي  بشريت است  كه انسان در طول تاريخ به آن محتاج بوده، ليكن در برهه هايي  از زمان و دلايل  شرايطي  خاص، اين فرهنگ ظهور،  بروز و تجلي بيشتري داشته است. هر زمان  كه ظالم  يا متجاوزي قد علم كرده  است، مرداني  غيور با اراده اي  پولادين و با فداكاري و از خود گذشتگي  در مقابلشان ايستاده  و با ظلم  و تجاوز مبارزه كرده اند، حال  يا  در راه هدف  والاي خود كشته  شده اند و يا به فتح  پيروزي رسيده  و ظلم  و متجاوز را  سر جاي خود نشانده اند.مصاديق، حقيقي چنين مبارزاتي در تاريخ ملل مختلف  با هر كيش  و آئيني فراوان يافت مي شود كا بعضي از نمونه هاي آن  حتي در قصه ها ، داستان ها  و اشعار سينه  به سينه  نقل شده است. اما در دين  مبين اسلام  و به ويژه در مكتب  تشيع به دليل  ويژگي هاي  خاص  در آن تأكيد  و بر حفظ حيات معنوي  و عزت مسلمين  در خصوص مبارزه  با ظلم، تجاوز و فسادو... سفارشات  و تأكيدات  مهمي شده است، لذا  در اين بخش  مباني  و شاخص هاي فرهنگ  ايثار و شهادت  بررسي مي شود.

مفهوم شهيد  و شهادت

واژه شهيد  به معناي شاهد،  گواه و كشته شده در راه خدا آمده است. شهيد  از ريشه  شهد در لغت عرب با مشتقات  متعدد در اصل معني  حاضر بودن در يك محل (نقطه مقابل غايب بودن) است. همچنين  به  معني كسي كه چيزي  را با چشم خود ديده  و كسي كه آنچه را  ديده بيان مي كند  آمده است.  در قرآن كريم  45 مرتبه  به معناي حضور در يك محل، گواهي  و علم به چيزي، اقرار و اعتراف،  مشاهده و ديدار، به دست آمدن و حاصل شدن چيزي  و آماده به خدمت  بودن آمده است.(ميمنه،1385، ص8)

شهيد داراي خلقيات،  خصايص و ويژگي  هايي است  كه شايستگي كشته شدن  در راه خداوند را پيدا  مي كند و آثار  اين خلقيات  در جامعه تأثير گذاشته  و ماندگار خواهد بود، و اگر افراد  جامعه  خصوصيات  رفتاري  ايشان را الگو  قرار دهند، به سعادت خواهند رسيد؛ و اين «الگوي  رفتاري و اخلاقي» مفهومي  از فرهنگ شهادت را مي رساند.

تعريف فرهنگ شهادت

تعاريف متعددي از فرهنگ شهادت آورده شده است. فرهنگ شهادت عبارت است  از «مجموعه آگاهي ها، باورها،  آداب و اعتقادات و اعمالي  كه موجب وصل  انسان  به عالي ترين  و والاترين  درجۀ  كمال،  يعني مرگ  آگاهانه  در راه خدا مي گردد.»  هر گونه آثار باق مانده از شهدا درباره  شهادت و شهيد، سيره، روش و پيام شهيدان  و بالاخره تربت پاك  و مقدس آنان بخشي  از اين فرهنگ مي باشد؛ فرهنگ شهادت عبارت است از :« تعيين عاشقانه اي كه انسان دنيوي  را دز عبور از  حيات مادي به حيات معنوي  لقاءا...مي رساند.»(معدني،22،1378)

در تعريف  فرهنگ شهادت مي توان سه نگاه داشت : قبل از شهادت ، حين شهادت و بعداز شهادت مي توان برا ساس آن مقاطع و ويژگي هاي آن  و زمان مورد نظر، تعريف  ارائه داد . مي توان  اين مقاطع را جدا  ديد يا اينكه به هم پيوسته ، همچنين  مي توان يك مقطع را مبنا قرار داد و يا اينكه به عوامل  و مواردي پرداخت  كه منتج به شهادت مي شود، شهادت  نيز محصولي است كه بايد معرفي گردد و شهدا معرف آن فرهنگ اند.فرهنگ شهادت مجموعه آثار ، اصول و معارفي است كه معرف و برآمده از حيات معنوي شهيدان راه خدا، و مبين سيرۀ عملي آنهاست .

در فرهنگ شهادت شهيد و شهادت و پيام شهيد مطرح است؛ حضرت امام حسين (ع)  به عنوان الگوي شهيد و و شهادت و حضرت زينب (س) پيام رسالت شهادت مي باشد. در بحث فرهنگ شهادت نيز، فرهنگ مادي (وجهه فيزيكي همانند تربيت و  مقبره شهيد، وسايل و آثار به جاي مانده  و موزۀ شهدا) و فرهنگ معنوي (باورها،ارزش ها و اعتقادات) مطرح است.بنابراين، فرهنگ شهادت عبارت است از «سيرۀ  شهدا،  نحوۀ تاثير سيره شهدا و اثرگذاري آن در جامعه»

تعريف نهايي: فرهنگ شهادت عبارت است از «آثار باقي مانده از شهيد، اعم از غيره مادي (معنوي) مثل باورها، اعتقادات، خلقيتات ، رفتارها و اهداف و ديگر وجوه معنوي و الهي شهيد كه الهام گرفته از قرآن و معصومين(ع) مي باشد و آثار مادي آن كه عبارتند از تربت پاك شهيد، وسايل شخصي، اسامي خيابان ها، مراسم مربوط به شهيد، آثار مكتوب و كلاً  هر آن چيزي كه قابل مشاهده  و لمس بوده  و يادآور  شهيد باشد.»

مصاديق شهيد

يكي از راه هاي رسيدن  به فيض عظيم شهادت  شركت  در جبهه هاي  نبرد حق عليه باطل  و كشته شدن  در راه خداست. اما اين باب هميشه  در برابر جويندگان  حق و حقيقت  مفتوح نيست و زمينه  جهاد  و نبرد  با باطل  هميشه مهيا نيست. بنابراين  مي توان  اينطور  نتيجه گرفت  كه شهادت هدف نيست  بلكه وسيله اي براي رسيدن  به آن راه هاي  ديگري غير از كشته شدن در جبهه نيز وجود دارد  كه اجر و ثوابي  همپايه  شهادت براي انسان  در پي دارد.  از جمله مصاديق شهادت  مي توان  به موارد زير  اشاره نمود:

1.         طالب علم :  رسول خدا مي فرمايد : «هر كس  با عالمي ديدار كند  مانند اين است  كه با من ديدار نموده است و هر كس با عالمي مصافحه نمايد  مانند اين است كه با من مصافحه نموده و هر كس  با عالمي همنشيني نمايد مانند اين است كه با من همنشيني نموده و  هر كس در دنيا با من همنشيني  كند  روز قيامت با او همنشيني مي كنم.هر گاه  مرگ  صاحب علم  در حال  فرا گرفتن  علم فرا رسد با شهادت از دنيا  مي رود.»

2.         دارنده طهارت:  در دين اسلام مساله  طهارت بسيار حائز اهميت  است. حضر رسول خدا صل الله  عليه واله  است  كه فرمودند: «هر كس با طهارت(وضو)  شب را بگذراند و در همان  شب از دنيا  برود  شهيد از دنيا رفته است.»

3.         غريب :  كسي كه براي رضاي خدا سختي ها و مشقات  غربت را تحمل كند اگر از دنيا برود شهيد از دنيا رفته است. پيامبر اكرم(ص)  فرموده اند : «كسي كه غريب از دنيا برود  شهيد است.»

4.         طالب روزي حلال  : كسب و كار حلال  و روزي  جستن از راهي  كه مورد رضايت خداوند است اجر و ثوابي  همپايه شهادت دارد.پيامبر اكرم(ص)  فرموده اند : هر كس  در راه كسب روزي  حلال  براي خانواده اش تلاش  كند مانند  مجاهد در راه خدا است  و هر كس  دنيا را  از راه  حلال  و يا عفت  طلب كند  در درجه خداست.(ميمنه، 1383،ص25)

كاركردهاي مختلف  فرهنگ شهادت

«فرهنگ شهادت»  از لحاظ زماني، مكاني، مناسبت ها، فردي، جمعي و... مي تواد آثار  و كاركردهاي  متفاوت داشته باشد. يكي  از ملموس ترين  نكات اين است  كه فرهنگ شهادت  در سه دوره  داراي تاثيرات  متفاوتي است.

 

•           دوران رزم و جنگ

•           دوران پس از جنگ و ماندگاري  همرزمان  و افراد ديگر جامعه كه حماسه هاي  جنگ را مشاهده  كرده اند.

•           دوران پس از مرگ نسل رزم  و جنگ  كه نسل هاي به جاي  مانده مي توانند با نسل پيشين  ارتباط برقرار كنند.

فرهنگ مادي و معنوي به جاي مانده  مي توانند با نسل  پيشين  ارتباط برقرار كنند.

در اينجا به برخي از كاركردهاي فرهنگ  شهادت در سه دوره مذكور  به شكل متفاوت است اشراه مي گردد.

1-         فدا كردن جان براي حفظ ارزش ها : در جوامعي  كه احترام و وفاداري  به ارزش ها يك اصل محسوب  شده و براي  جامعه اهميت دارد در صورت به خطر افتادن ارزش ها يي كه مهم هستند  در مقاطعي  از تاريخ  افراد جان خويش را كمتر از ارزشها مي پندارند و حاضر مي شوند جهت بقاء و حيات جامعه  و ارزش هاي آن  جان خويش را فدا كنند. در باور شيعه  و مسلمانان دين، ميهن  از جمله مهمترين  و مقدس ترين ارزش هاست لذا زماني كه چنين  ارزش هايي دچار خطر شده و مورد تعرض قرار گيرند افرادي حاضرند  جان خويش را با توسل به سلاح شهادت  در راه نجات دين،  ناموس و ميهن فدا نمايند.زيرا  كه «حب الوطن حس الايمان» ، و مردم با ايمان نمي توانند شاهد تطاول بيگانه  به سرزمين  خويش بوده  و آسوده بنشينند.گرچه با شهادت  بهترين و مومن ترين  مردان خدا كشته مي شوند، كساني  كه مي توانستند منشاء  آثار خير  و بركت براي جامعه باشند و اين قسمت به عنوان  يك آسيب  براي جامعه  به شمار مي رود اما از سوئي  ديگر با مرگ خودشان  به جامعه تداوم  و ثبات  و حيات دوباره  بخشيده اند و در جهت  دفاع از ارزش ها جان   خويش را فدا كرده اند.

2-         عزت نفس بخشيدن به  افراد جامعه .براي مردمي كه مورد تجاوز  و تحقير قرار گرفته اند  عامل تجاوز و تحقير  نيز هيچ يك از معيارهاي انساني ، اخلاقي،  ديني و عرفاني را مراعات نمي كند و تنها  سلاح مبارزه  در دست اهل جبهه حق شهادت است. به عبارت ديگر شهادت  در مراحلي از تاريخ تامين كننده  عزت براي يك ملت است.امام راحل(ره)  نيز در اين زمينه اين گونه  مي فرمايند: «اسلام  كه اين پيروزي را حاصل كرده،  شهادت است كه اين پيروزي را حاصل كرده، شهادت هم حفظ اسلام است،  از اول اسلام با شهادت  پيش برده،  حالا هم كه مي بينيد  جوان هاي ما شهادت مي خواهند... اين حس بود كه  ما را پيش برد،  اين حس شهادت بود، جلو آمدن  براي اسلام  و شهادت بود كه ما را به پيروزي رساند.»(امام خميني ص20)

3-         ايجاد هويت و هدف مشترك  در ميان افراد يك جامعه: مولفه هاي  شهادت يعني  گام برداشتن  در راه خدا  و مرگ داوطلبانه  در موقع لزوم،  هويت و هدفي مشترك  را براي افراد  جامعه ايجاد مي نمايد و مي تواند  الگو و راهكار عملي   براي نسل ها و ملل در تحت  ظلم  و ستم باشد.

4-         عامل همبستگي تجتماعي : عاشورا،  عزاداري، نوحه خواني،  امام حسين (ع) و... مفاهيمي  هستند  كه موجب همبستگي  شعيان  در طول تاريخ حياتش به شمار مي رود و يك انگيزه قوي جهت  همدلي، اتحاد  و اتفاق  در تاريخ  مبارزات شيعه شده است و فرهنگ شهادت  يكي از عوامل  مهم همبستگي  اجتماعي محسوب مي شود.(معدني،1378،ص28)

5-         ايجاد روحيه  ظلم ستيزي  و عدالت  طلبي  در جامعه  و احساس  خطر صاحبان  سلطه  و ظالمان  و مخالفان  عدالت  و قسط  تا زماني  كه مشغل  شهادت در  جامعه فروزان است. رهبر انقلاب  نيز به خوبي  به اين مسئله واقف بودند : «اسلام  در كشور ما مي رفت  تا به تباهي كشيده  شود،  كه با خون شهيدان ملت ما  حيات خود را باز يافت.»(امام خميني،ص82)

6-         عامل استقلال  و حفظ تماميت  ارضي  كشور در مقابل  اجانب و بيگانگان«آمريكا از اين وحدت  كلمه  و از اينكه ملت  ما به اينجا رسيده است كه جوان ها ي غيور  كفن پوش شده اند،  شهادت مي خواهند،  از اين وحشت دارد.»(امام خميني،ص82)

7-         عامل  ايجاد شور  و نشاط  و تحرك براي ملتي  كه به انزوا كشيده شده است . مي كوشند  يكي از آرزوهاي سيد جمال  الدين  اسد آبادي  اين بود  كه يك نفر بيايد  و روحيه پرخاشگري  نسبت به  استعمار را در  مشرق زمين  و به ويژه  مسلمانان ايجاد  نمايد.( معدني، 1378،ص34)

ويژگي هاي شهادت

با توججه به مطالب فوق  مي توان به برخي از ويژگي هاي  شهيد و شهادت اشاره كرد:

1-         الگو بودن شهيد

2-         پرورش آگاهي : شهادت  يك عامل  آگاهانه  و از سر اختيار است. جامعه اي  كه مي خواهد شهيد پرور باشد و از مزاياي آن بهره مند شود لزوماً بايستي  افرادي آگاه  و بصير داشته  باشد و زمينه اي  دانستن  را هميشه  براي مردم هموار نگه دارد.

3-         وحدت آفريني : وجود فرهنگ شهادت در يك جامعه ،  از اين وضعيت حكايت مي كند  كه مردم آن جامعه داراي  اهداف و آرمان هاي  مشتركي هستند  كه حاضرند براي آن جان خود را نثار كنند.

4-         نماد تعهد به سرنوشت انسان : نوعي  بيان احساسات  است  كه مورد آن نيز نوعي تعهد است.

 

فرهنگ  شهادت  و هويت فرهنگي

فرهنگ كليتي است  كه هويت يك جامعه را تشكيل مي دهد . حال  اگر بخشي از  اين فرهنگ  در تضاد  با بخش هاي  ديگر باشد  منجر به اصطكاك،نابودي و يا حداقل كم اثر مي شود. در بيان  و تشريح  يك فرهنگ  مي بايستي  تا آنجا كه ممكن است  با بخش هاي ديگر فرهنگ  تضاد وجود نداشته باشد. واقعيت  اين است  كه ايران به عنوان يك كشور  با گذشته تاريخي،  مذاهب، اقليتهاي مذهبي، افكار و انديشه هاي  گوناگوني دارد كه هويت ملي ما را تشكيل مي دهد. پيديده فرهنگ ايثار و شهادت  كه بخشي  از اين فرهنگ است مي بايست در  هماهنگي و توقيت  و احترام ديگر موارد فرهنگ مثل وطن دوستي ، احترام و انديشه  ها و غيره  هماهنگ باشد  تا بتواند  به بقاء  خود ادامه داده  و تاثير روز افزون  بر جامعه  داشته باشد. در حقيقت  هويت  فرهنگي يك جامعه  از بخش هاي گوناگون تشكيل مي شود مثل تاريخ، ارزش ها  و مفاخر ملي ، دين و..كه  فرهنگ شهادت مي بايستي با هماهنگي با بخش هاي ديگر در جهت تداوم و قوام جامعه حركت كند .

 

مفهوم ايثار

ايثار  يعني نثار، نثار هر چيز اعم از مادي و معنوي به دو شرط:

1.         در عين نياز؛  در تعريف واژه ايثار در قرآن كريم آمده است :« ويوثرون علي انفسهم  و او كانوا بهم  خصاصه» ايثار مي كنند بر نفس هايشان  و لو به آن نياز داشته باشند.

2.         شرط دوم نيت عمل است. انگيزه عمل فقط و فقط  بايد عشق و محبت به خداوند باشد و هيچ انگيزه غير جذابي در آن نباشد. در سوره مباركه  دهر آمده است:«ويطعمون الطعام  علي حبه مسكينا و يتيما و اسيرا، انما نطعمكم لوجه ا... لانرديدمنكم جزائا و لاشكورا». به نيازمندان  طعام مي دهند  صرفاً  به خاطر خدا  و رضاي او و بدون توقع  و درخواست هيچ پاداش يا چشم داشتي از كسي.

لذا به نظر مي رسد روح انسان بايد از قدرت و عظمت بالايي  برخوردار باشد تا بتواند در عين احتياج به چيزي و داشتن  عشق و محبت نسبت به آن چيز،آن  را به ديگري ببخشد و هر چقدر اين نياز بيشتر  وآن عشق بزرگتر باشد،  ايثار متعالي تر مي شود تا آنكه  خداوند شرط رسيدن به نيكويي را  انفاق دوست  داشتني ها بيان مي كند:«لن  تنالو البر حتي مما تحبون» هرگز به نيكي واقعي رسيد مگر  اينكه آنجه را دوست داريد ببخشيد.گاهي ايثارگر ممكن است  قمقمه آبش را در عين تشنگي  و يا گرسنگي ببخشد.اندازه  يا قيمت بخشيده  شده  نمي تواند  ارزش ايثار  را معين كند زيرا«الاعمال بالنيات». ارزش عمل  به نيت آن است. هابيل  پروارترين  گوسفندش را به قربانگاه مي فرستد، خليل الله  عزيزترين و يگانه  ترين ثمره حياتش اسماعيلش را،  پيامبر خاتم (ص)  در آن شب روشن افروز، در آن ليله  المبيت، علي  (ع)  را به منزله جان و نفس اوست، در بستر مي خواباند تا مايه  فخر و مباهات  خداوند  بر ملايكه ا... گردد و در جريان مباهله جانش را،  علي(ع) را،  فاطمه(س)  و سيد جوانان  اهل بهشت«حسنين) را نثار مي كند.(احمدي،1386،49-50)

 

ايثار يعني بذل كردن،  ديگري را بر خود برتري دادن و سواد او را بر سواد خود مقدم داشتن،  قوت  لازم و مايحتاج خود  را به ديگري بخشيدن و خود را براي آسايش  ديگران  به رنج افكندن(فياض،1382). در لغت نامه دهخدا آمده است: ايثار  به معني برگزيدن،عطا كردن،غرض ديگران را بر غرض خويش مقدم داشتن، ديگري را در رساندن  به منفعت و دفع ضرر بر خود مقدم داشتن و آن نهايت برادري است.ايثار بر از خود گذشتگي انسان هاي يك جامعه دلالت  مي كند و هم ژرفاي ديني دارد و هم عطر اجتماعي و هم فرهي انساني و در اصطلاح دانش و اخلاق دومين شكل  فضيلت«سخا»  مي باشد. مراد از سخا آن است  كه انسان از آنچه  خود بدان نياز دارد جوانمردانه بگذرد و آن را به ديگري  كه بدان نيازمند است ببخشد و اين  گذشتن و بخشيدن  كه همانا ديگري را  بر خود برگزيده  است ملكه نفس آدمي گردد.(آقاپور،ص34)

ايثار نمود و نماد  ديگر خواهي آدميان است و روح همنوع دوستي آنها  را به معرض نمايش مي گذارد و گاه تا جايي پيش مي رود  كه فردي يا حتي جمع كثيري  جان خويش را  در راه ديگري  و ديگران  از دست  مي دهند تا كمال و تمام ايثار  و از خودگذشتگي را به جاي آورند و اين افراد در نگاه  ملت ها  و مردمان  هر جامعه اي به سمبل  فراموش ناشدني تبديل  مي گردند.

 

ابعاد ايثار

ايثار مي تواند گونه هاي مختلفي داشته باشد.گاه  با فدا كردن  جان صورت مي گيرد گاه با دادن مال، زماني هم با هزينه كردن اعتبار و آبرو و البته برخي توقات هم مي تواند تركيبي هم از اينها باشد كه فرد به طور ارادي و به خاطر يك هدف  و آرمان مقدس و والا ، تصميم بگيرد  از علايق و داشته هاي خويش  اغماض نموده و دغدغه ها و دلنگراني ها  و منافع« غير» را بر خود مرح  بداند  و در راه  بر طرف ساختن مشكلات فرارئي ديگري  گام بردارد. ايثار به مال و يا ايثار به جان را  دانستيم. در قرآن كريم از جمع هر دو سخن  گفته است  كه البته جمع هر دو نور علي نور است. عاشق آن است كه چون سودا كند يك جا كند.« الذين آمنو  وهاجروا و جاهدوا في سبيا الله  باموالهم  و انفسهم  اعظم  درجه عندالله»

ايثار مختص به يك جامعه  و ملت و منحصر به زمان معيني نيست  ودر گستره  تاريخ مي توان رگه و ريشه هاي بسياري را در آن خصوص جست و يافت، هر چند  ممكن است شدت  و ضعف  قابل توجهي  را پشت سرگذرانده باشد. در تمام جوامع چه سنتي و چه مدرن ،  گونه هايي از ايثار وجود داشته و دارد و  مردمان به اشكال متنوعي را  ياري كرده ا ند . در آموزه هاي زرتشت، بودا، مزدا و كنفوسيوس و...مكرر از اين ارزش سخن رفته است و به مقلوه كمك به ديگري ، همنوع دوستي و خير خواهي و تاكيد  و توجه   زيادي گرديده است و احسان و گذشت و نيكوكاري  از عناصر كليدي آنها  به شمار مي رود. به عبارت  ديگر  در اديان مسيحيت، يهود  و اسلام، گذشت  و ايثار  از ارزشهاي  مهم و اساسي  بر شمرده شده است و محتواي انجيل؛ تورات و قرآن شاهدي بر اين داعيه  قلمداد مي گردد.

ايثار هم مي تواند  ارزشي فردي  به حساب آيد و هم در رده  ارزش هاي  جمعي و اجتماعي  قرار گيرد. وقتي فردي است كه يك فرد خاص  به انحاي مختلف ديگري را بر خويش مقدم بداند و در رفع نيازهاي  او بكوشد. اما زماني  كه ميزان قابل  توجهي از افراد  به آن مبادرت مي كنند و در راه يك  آرمان  يا هدف  والايي از بذل  جان و آبرو و ساير  داشته هاي خويش دريغ نمي ورزند، مساله جنبه  عمومي پيدا مي كند و در  زمره  ارزش هاي اجتماعي  جاي داده مي شود.

ايثار قلمرو جغرافيايي خاصي ندارد.  به عبارت ديگر هم مي تواند  در درون قلمرو  و محدوده خاصي  ظهور يابد  و هم در فراتر از مرزها نمودداشته باشد. از حيث  جهان شمول بودن  مقوله ايثار  مي توان به فعاليت هاي گروههايي چون  پزشكان بدون مرز، انجمن  بشر دوستانه  و خير بين المللي و ...اشاره  كرد كه در راستاي  مجموعه اي  از آرمان هاي انسان دوستانه  كلي و جهاني تشكيل شده اند.  يايكي از مواردي  كه در اين خصوص  مي توان ذكر كرد مساعذت هاي مالي ملت هاي مختلف در كشورهاي جهان در مواقع ضروري همچون بروز حوادث طبيعي مي باشد. وقتي سيل،  زلزله و حوادث  مشابه  ديگري  موجب نابودي  جان و مال بسياري از انسان ها در برخي  از مناطق  جهان مي گردد افراد  و گروهها و حتي  دولت هاي  مختلف به طريق   گوناگون كمك هاي  قابل توجه  نموده اند  تا بلكه  از رنج  و اندوه  و درد  حادثه  ديدگان  اندكي  بكاهند و اين  چيزي  جز  برآيند  احساسات  و عواطف  بشر دوستانه  فردي و جمعي نبوده  است.

در سطح محدودتر  و در داخل يك قلمرو  و جامعه مين  هم ايثار در اشكال  مختلف  تجلي پيدا مي كند كه افراد  در راه  آرمان  و هدف و ايدئولوژي خاص  و مورد احترام  خويش  هزينه هاي  مختلفي  صرف مي كنند.شهادت و كشته شدن  در راه وطن  و يا  يك عقيده و هدف،  كمال ايثاربه شمار مي رود. اما صورت هاي  متعدد ديگري  ازايثار را مي توان  در زندگي  روزمره مردم نظاره نمود كه آثار و پيامدهاي  اجتماعي زيادي هم بر جاي مي گذارد.

 

مصاديق ايثار

مصاديق ايثار علاوه بر كساني كه شهيد مي شوند و يا جانباز و معلول  و مجروح و مفقود الاثر و اسير  مي گردند معطوف  به مواردي  همچون سرپرستي ايتام ، كمك  به در راه ماندگان،آزاد كردن  اسيرو زنداني، كمك  به خانواده هاي  بي سرپرست، حمايت  از بيماران صعب العلاج، امداد به مجروحان و مستضعفان  و مستمندان  جامعه  از طريق گوناگون و فعاليت هاي  انجمن  خيريه  در اين زمينه ها مي باشد. چه چيزهايي را مي توان ايثاركرد؟ ايثارگري در مورد چيزهايي است  كه اولاً متعلق به خود ماست و با بخشش از دستمان  مي رود.  ثانياً  براي خودمان  نيز مفيد  و مورد نياز  باشد. ثالثاً  آن را  به كسي كه به آن نياز دارد،  بدون  چشم داشت  عرضه  و اهداء  كنيم. با اين تعريف  سه چيز  در زندگي  انسان  ويژگي ايثار را داراست:  اول وقت  ياعمر، دوم مال و سوم  شادماني و فراغت(احمدي،1384ص76) 

 

ايثار و ماهيت اجتماعي آن

يكي از جنبه هاي  اساسي و اجتماعي  بودن يك مساله  يا پديده  و رفتار  و يا ارزش  آن است كه جمع كثيري  را متاثر مي سازد و به عبارتي تعداد قابل توجهي  از مردم  را تحت  تاثير  قرار مي دهد.اما چه تعداد؟ تعداد افرادي كه متاثر مي شوند صريحاً قابل تشخيص نيست،ولي  فراواني  مباحث  طرح شده  در مورد مساله  مورد نظر در رسانه ها،گفتارها و... شاخص ميزان  توجهي  كه اين مسئله  برانگيخته است و نشانگر  وسعت  و گستردگي آن به شمار مي رود.

گاهي دامنه ي يك ارزش چنان  محدود و تنگ است  كه صرفاً چند  فرد يا گروه بسيار  كوچك را تحت  شمول خود قرار مي دهد،اما برخي ارزش ها هم هستند  كه از گستره ي وسيعي برخوردارند و به اين خاطر ارزش عمومي قلمداد مي گردند  كه عده زيادي پاي بند   به چنين ارزش هايي هستند.

در جامعه ايران به تأثير  از اسلام،  ارزش هاي خاصي برجسته مي شوند  و در نتيجه ميان بخش  قابل  توجهي از مردم ساري و جاري مي گردند.ايثار يكي  از همان ارزش هاست  كه پس از پذيرش دين اسلام توسط ايرانيان،  حضوري نسبتاً پررنگ پيدا مي كند و به ويژه در دوره انقلاب  اسلامي و جنگ تحميلي در اشكال مختلف و متعددي تجلي مي كند و بهمين خاطر مي توان آن را يكي از ارزش هاي اجتماعي به حساب آورد.به علاوه اينكه هنوز ميراث اين ارزش والا به صورت هاي مختلف در جامعه تداعي مي گردد وتعداد قابل توجهي شهيد(وخانواده هاي شهدا)، جانباز، ايثارگر و مفقود الاثر در جغرافياي سرزمين  ايران پراكنده وآكنده است و نهادهاي رسمي  قابل توجهي  براي رسيدگي به امور آنها فعاليت مي كنند.(آقاپور،1384،ص36)

ارزش هاي اجتماعي مدل هاي  كلي رفتار، احكام جمعي و هنجارهاي  كرداري را مورد پذيرش عمومي و خواست جامعه قرار گرفته اند تشكيل مي دهند. ارزش هاي اجتماعي لزوماً  از ساير اقسام ارزش(شخصي، فرهنگي و...) متمايز نيستند و شامل تمامي ارزشي مي شوند كه مردم با آنان  حيات اجتماعي خود را  مي گذرانند و اعضاي  يك جامعه در برابر  آن به نوعي  وفاق رسيده اند. در معناي محدودتر گاه از ارزش هاي  اجتماعي تحت  عنوان  ارزش هاي اخلاقي، فرهنگي يا ديني سخن مي رود كه يكپارچگي  اجتماعي  را قوام  مي بخشد و به گسترش پيوندهاي مبتني بر همبستگي  مي انجامد. بدين سان، عدالت، انسان دوستي، ديگر خواهي، مهرباني و... جزو ارزش هاي اجتماعي شمرده مي شوند.(بيرو،1366،ص386) ارزش هاي دفاع مقدس مثل ايثار، شهادت طلبي، خدا خواهي، خطر پذيري و...هر  چند ارزش هاي ديني،عقلاني و عاطفي  هستند، اما تبلور وجه  غالب  آنها  از نوع ارزش هاي اجتماعي است.وقتي از ماهيت اجتماعي  ايثار صحبت  مي شود منظور آن است  كه اين ارزش هم در قلمرو جامعه مطرح مي باشد و عده زيادي متكي  و پاي بند  به آن  هستند  و هم كاركردهاي اجتماعي دارد. وقتي گروه قابل توجهي  شهادت را بر مي گزينند اين امر در واقع نوعي ايثار جهت حفظ و ثبات  سيستم  اجتماعي و ارزش هاي جامعه مي باشد و نشانگر  دفاع  از آرمان ها و ارزش هاي اجتماعي  و تعالي بخشيدن  به آنهاست و طبعي است  چنين ارزشي از يك طرف به انسجام و تحكيم جامعه مدد مي رساند و از طرف ديگر جايگاه  دارندگان آن ارزش را در نزد جامعه والاتر مي سازد. زماني كه تعداد زيادي از جامعه  به واسطه تقيد  با ارزش ايثار، قسمت زيادي از دارايي ها  و داشته هايان را  در راه اهداف  و ارزش هاي مورد  احترام خود صرف مي كنندو موجب مب گردند  تا مشكلات و موانع  مختلف فرا روي  همنوعان آنها رفع گردد، در واقع نقش عظيمي در كاهش مشكلات  و موانع  مختلف فرا روي همنوعان آنها رفع مي گردد، در واقع نقش عظيمي در كاهش مشكلات  و آسيب هاي اجتماعي  ايفاء  مي كنند، زيرا سيستم رسمي توان آن را ندارد كه در مواقع بحراني  و به ويژه  حوادث بزرگي  همچون وقايع طبيعي،تمام  مشكلات و پش آمده را حل نمايند  و به ناگزير  نقش و اهميت  ايثار و از خودگذشتگي  نيروهاي مردمي  در اينجا ظاهر مي گردد و دخالت فعال آنها  پيامدهاي مثبت و سازنده اي  در برگرداندن اوضاع به  شكل عادي بر  جاي مي گذارد. نكته  مهم ديگر اينكه  در سايه  اين ارزش اجتماعي (و برخي  ارزش هاي ديگر) همبستگي اجتماعي قدرتمندي  بين اعضاي جامعه شكل مي گيرد كه مظهر آن را مي توان  به سهولت در دوران انقلاب اسلامي و بويژه  جنگ تحميلي ايران و عراق نظاره كرد كه افراد  در بيشتر اوقات از هيچ كمك  و مساعدتي نسبت به يكديگر دريغ نمي ورزيدند و حتي با وجود نيازمندي خويش رفع نياز ديگري را مقدم بر خود وافتخاري  بزرگ مي دانستن. ايثار علاوه بر  اينكه ماهيتي  اجتماعي دارد  بالتبع  ماهيت فرهنگي آن  عينيت پذيري آشكارتري دارد. در بحث فرهنگ مشخص گرديد كه مقوله ارزش يكي از كليدي ترين عناصر نهفته در بطن و متن فرهنگ به شمار مي رود. فرهنگ نظامي  است از نگرش ها  و دانشي  كه به طرزي گسترده  در ميان مردم مشترك است و از نسلي  به نسل ديگر منتقل مي شود.(رونالد؛1373، صص236-235) لذا اثبات اينكه  مقوله ايثار به عنوان يكي  از ارزش هاي  جامعه و هويت  و ماهيتي  فرهنگي  دارد،  شايد  از مقولات  بديهي محسوب گردد.

آنچه  كه فرهنگي بودن ماهيت ايثار  را با قوت بيشتري به تصوير مي كشد نقش  فرهنگ  و دين اسلام در  رواج و نفوذ بيشر اين ارزش ها در لايه هاي  اجتماعي جامعه ايران مي باشد.به عبارت ديگر، نمي توان وجود فرهنگ ايثار و  شهادت را  در ايران  بدون توجه  به تاثير زياد  دين اسلام تبيين  و تشريح نمود.انكار اين امر  در واقع ناديده گرفتن بسياري  از تحولات و واقعيات  جامعه خواهد بود.

همانگون كه نمي توان مرز اجتماع  فرهنگ را به شكل  دقيق  متمايز و تفكيك ساخت، نشان دادن مرز  ميان بعد فرهنگي  و جنبه اجتماعي  ايثار نيز به سهولت ممكن نيست. به كلامي  رساتر  بايد گفت  كه ايثار به  مثابه ارزشي  اجتماعي و فرهنگي  است  كه در ساخت و بافت  جامعه ايران  و به تاثير از فرهنگ ايراني – اسلامي در ذهنيت  و عنيت گذشته و حال اين مرز بوم رگه هايي از آن ديده مي شود، گاه نقش پر رنگ  وگاه كم رنگ و حتي  بي رنگ مي گردد. مي توان مصاديق متعددي از وجود فرهنگ ايثار و شهادت  را در اشكال  اجتماعي و فرهنكي اش در بين ايراني ها  از گذشته تا كنون  پديدار و نمودار ساخت:

وقف( سنت ديرينه اي كه در آن فرد، مال  يا ملك  شخصي اش را  از مالكيت  خويش خارج مي سازد  و در اختيار جامعه  و نهادهاي عمومي  قرار مي دهد تا مردم به صورت بلاعوض  از منافع آن بهر مند شوند)منشاء پيدايش بسياري از  مراكز علمي، دارالعلم ها، بيت الحكمه ها، مدارس و كتابخانه ها  بوده است و از اين طريق  خدمت بزرگي  به نشر علم و دانش  در جهان كرده است  و در خدمت به بهداشت  و سلامت  جامعه  نيز از  طريق تاسيس  درمانگاه ها، بيمارستان ها، احداث قنات وآب انبار نقش بلسيار موثري داشته است. رسيدگي به نيازمندان و تامين دارو و درمان بيماران، تهيه لباس براي محرومان  جامعه بخش ديگري  از خدمات وقف است. گشت و گذاري كوتاه در قلمرو جغرافيايي ايران نشان مي دهد  كه هنوز برخي درمانگاه ها، استراحتگاه ها، مساجد و باغ ميوه  و موارد مشابه  كه وقف گرديده اند،  به چشم مي خورند. علاوه بر  اين خيرين  مدرسه ساز(بر طبق آمارها) نقش قابل توجهي  در ساخت مدارس به خود اختصاص داده اند كه بي شك موجب  تعالي  و ترقي  فرهنگ جامعه  مي گردد.

انجمن حمايت از بيماري هاي كليوي، بيماران خاص ، انجمن هاي خيريه  كمك به ايتام و  انجمن هاي  دواطلبانه ديگر  در زمينه كمك به نيازمندان و بيماران و محرومان  از مواردي است  كه در سطح جامعه  به فعاليت مي پردازند.

همه اين داله اشاره به مدلول هايي دارند. به عبارت ديگر، مصاديق فوق  نماد و نشان  پاي بندي مردمان اين مرز و بوم  به يك سري ارز ش هاي خاص اجتماعي و فرهنگي  و از جمله ايثار  و گذشت و فداكاري  است. فعاليت هايي كه در واقع  هم ماهيت فرهنگي و هم ماهيت اجتماعي  دارند  و هم پيامدهاي مثبت  و سازنده اي در بخش هاي  گوناگون جامعه بر جاي مي گذارند.وقتي مصاديق فوق  را در كنار شهادت به عنوان نمود كامل ايثار و همچنين مساعدت هاي  قابل توجه  مردم به همديگر در زمان  بروز حوادث  سرپرستي و كودكان يتيم به ويژه در اعياد خاص  مذهبي در كنار هم قرار مي دهيم به وضوح ماهيت فرهنگي  و اجتماعي ايثار  آشكار مي گردد و رجوع  به تعريف فرهنگ و همچنين  ارزش هاي اجتماعي، قوت  بيشتر و افزون تري به اين مساله مي بخشد.

 

اهل ايثار از منظر دين

ويژگي آنان  كه اهل ايثار  آخرت بر دنيا هستند:

•           اهل خشيت الهي اند«رضي الله عنهم  و رضو  عنه  دلك  لمن  خشي ربه»

•           اهل احسان اند « والذين  اتبعو هم  باحسان  رضي الله عنهم و روض»

•           بناي آنها بر تقوي و جلب رضايت الهي است.«افمن اسس بنيانه علي التقوي من الله  و رضوانه خير م اسس بنيانه علي شفا جرف هار فانهار به  في نارجهنم»

•           متوكل علي الله اند. نه  به دنيا، دلهايشان  فقط به ياد خدا  آرام مي گيرد«الذين  آمنو  و تطمئن قلوبهم  بذكر الله  تطمئن القلوب»

•           به دنبال دار آخرت و نعمت هاي باقي هستند، نه مريد حيات  دنياي قليل  و زودگذر ، «وابتغ فيما اتاك  الله  الدار الاخره».بهترين  نعمت  دنيا را نعمتي  مي دانند كه با آن آزاد  و توشه  آخرت  خود را فراهم  كنند.دنيا  را معين  آخرت خود قرار مي دهند.

•           خرسند و خشنود  به حيات زودگذز دنيا نيستند بلكه« فرحين بما  اتاهم  الله  م فضله...»

•           نه تنها علم آنها  منحصر به خ=حيات دنيانيست، بلكه به خلصت خالصي مجهزند كه توجه و تفطن  به چيات آخرت است«انا  اخلصناهم بخالصه ذكري ذكري الدار»

بديهي است  كه آنكه  اوصاف  اخير در او نباشد  و به عكس  رذايلي همچون:

•           «...رضو بالحياه الدنيا و اطمانوا بها»

•           «ولم يرد حياه الدنيا»

•           يعملون ظاهراً من  الحياه الدنيا»

•           «ذلك  مبلغهم م العلم»

در او  باشد، اهل ايثار و اهل اهتمام  به حيات طيبه  نيست  بلكه صرفاً  به هواي نفس خود  مي پردازد و به وعده  الهي سوء الظن دارد،«قد  اهمتهم انفسهم يظنون بالله  غير الحق». در اهميت ايثار  همين بس كه بسياري از فضائل اخلاقي  و بلكه  امهات  فضايل اخلاقي  بايد  در انسان ايجاد شده باشد تا شخصي بتواند اهل ايثار  شود، كما اينكه  از رذايل  اخلاقي بايد  كنار گذاشته شود تا ايثار تحقق پيدا كند.

مطابق نصوص  روايي ما درجه  فضيلت  ايثار بسيار رفيع است. از امير المومنين  علي (ع)  الگو  و اسوه  ايثار نقل شده است  كه فرمودند:

1.         الايثار اعلي المكارم

2.         الايثار اعلي الاحسان

3.         الايثار احسن  الاحسان  و اعلي المراتب الايمان

4.         الايثار  غايه  الاحسان

5.         افضل  السخاء الايثار

اعتقادات و رفتارهاي ايثارگرانه

انواع اعتقاداتي  كه مي تواند  موجب رفتارهاي  ايثارگرانه  گردد عبارتند از:

1.         اعتقادات ديني و مذهبي:  دين و مذهب بر پايه  «ايمان»  قرار مي گيرد  و ايمان  يعني اعتقادي كه انسان  درستي آن را  به طور قطع  و يقين باور كرده است و آن را مقدس مي داند. از اينرو  اعتقادات  مذهبي را  مي توان نيرومندترين  عامل  رفتارهاي  ايثارگرايانه برشمرد. فداكاري هاي و جانفشاني هايي كه در طول تاريخ  در راه اعتقادات  مذهبي صورت گرفته ، نشان دهنده قدرت  اين عامل دروني  در بروز رفتارهاي ايثارگرايانه در افراد است.

2.         علايق ميهني:  از عوامل مهم و  محرك  نيرومند  بروز رفتارهاي ايثارگرانه  علايق  ملي ميهني است كه  نمونه آن در طول  تاريخ بسيار مشاهده  شده است. جنگ ايرانيان با عثمانيان  در چالدران  در پانصد سال  قبل و رشادت هاي ايرانيان  پس از اشغال بخش هايي از كشور  توسط نيروهاي  عراقي  در هشت سال جنگ تحميلي، نمونه هاي ايثارگري در قبال  علايق ملي و ميهني است، كه البته در هر دو مورد  ياد شده، علايق  مذهبي و شيعي نيز در آن موثر بوده است.

3.         اعتقادات سياسي، اجتماعي و فرهنگي :  از عوامل موثر  در رفتارهاي  ايثارگرايانه مي توان  از اعتقادات  سياسي، اجتماعي و فرهنگي نام برد، كه اين باورها هر يك  به گونه اي به گروه اول(اعتقادات ديني) و يا  گروه دوم( اعتقادات و علايق ملي و مذهبي) مربوط  و متصل مي شود تا بتواند  موثر  واقع شود  و عده بيشتري را به ايثار  و فداكاري تشويق كند.  از نومنه اي  شاخص اينگونه  اعتقادات  مي توان  از مهاتما گانديو مادر ترزا  نام برد  كه با ايثا رو فداكاري  خدمات بزرگي  براي كشورشان  و مردمان انجام دادند  و جامعه  خود را دگرگون ساختند.

4.         ملاحظات انساني و انگيزه ي كمك به همنوع  : يكي از  علل و عوامل رفتارهاي ايثارگرايانه،  ملاحظات انساني  و انگيزه كمك  به همنوع است  كه كودكي دبستاني را وا مي دارد  تا با شكست  قلك  كوچكش،مبلغ جمع آوري شده  براي خريد يك اسباب بازي  را به كودك  همسن و سال  خود  كه در شهري  ديگر گرفتار  قهر طبيعت  و زلزله اي ويرانگر شده است  كمك نمايد.

در جامعه اي كه بازخواست جدي برايم  عدم انجام وظيفه  وجود ندارد،  داشتن  وجدان  كاري يك  ايثارگري  بر اساس ملاحظات  انساني است. بنابراين  براي ايثرگري نبايد به دنبال  از خودگذشتگي  و جانفشاني  هاي  قهرمانانه بود، بلكه  موقعيت  ابراز  آن هر روز و هرساعت   در دسترس ماست.

 

كاركردهاي ايثار

1.         فرض كنيد  كه شخصي با زهد  و ايثار،  حب دنيا  را مهار كند،  نتيجه چه خواهد شد؟ از آنجا  كه: «حب  الدنيا  راس كل خطيئه »، ريشه هاي لغزش هاي اخلاقي  را قطع كرده است.

2.         آن را كه ايثار مي كند قطعاً است، قناعت  نيز به نوبه  خود عزت  نفس مي آورد. امام  صادق (ع ) در اصول كافي مي فرمايد:« خداوندا همه امور  مومن  را به خودش واگذار كرده است، ولي به او اجازه  نداده است كه خودش را خوار و ذليل گرداند.»

3.         آن كه اهل ايثار است قطعاً  اهل حرص نيست. حرص، نياز كاذب است. عمده  معصيت ها ناشي از  حرص و نياز كاذب  است  تا نيازهاي واقعي؛ باايثار  زمينه هاي حرص از ميان برود.

4.         ايثار محبت مي آفريند و محبت و همدلي  مايه وحدت و وفاق است

5.         ايثار متوقف  بر از بين بردن  روحيه  مال و ترس جان است.

6.         ايثار، كوثر و خير كثير است و زمينه هاي تكاثر و تمركز  ثروت  و سرمايه  داري غير مولد را كاهش مي دهد  و از فقر مي كاهد.

7.         لازمه ايثار  تقويت روحيه صبر و پايداري و مقاومت است.

خلاصه  و عصاره اوامر در عدل  و احسان است.«ان الله يامركم بالعدل و الاحسان و ايتاء ذي القربي». از يكسو، ايثار بالاترين  مراتب احسان  است و از سوي ديگر ايثار بهترين  زمينه هاي روحي، عاطفي و همدردي  و همدلي  را براي اقامه  عدل و مقابله  با ظلم  فراهم  مي نمايد.(خاموشي،1383)

 

شاخص هاي  فرهنگ ايثار و شهادت

همانطور  كه ملاحظه  نموده ايد  تعاريف متعددي در زمينه فرهنگ ايثار و شهادت  آورده شده است و شاخص هاي  مختلفي  نيز در اين زمينه بيان  گرديده است.در جدول  زير مولفه اي اصلي  اين فرهنگ همراه  با  شاخص هاي آن رائه  شده است.

 

همانطور كه در جدول  فوق مشاهده مي شود اصل بنيادين  اين تحقيق ايثار و شهادت است. بدين منظور پس از مطالعه و بررسي تحقيقات  مختلفي  كه در حوزه  ايثار و شهادت  نگاشته شده بود مولفه هاي فرهنگ  ايثار وشهادت استخراج گرديد. همچنين  شاخص هاي  هر يك  از مولفه هاي  فرهنگ  ايثار و شهادت  ذكر  گرديد تا  امكان  سنجش سطح  ترويج  اين فرهنگ در جامعه  و سازمان  فراهم گردد. برخي  از شاخص هاي مورد توجه  در فرهنگ  ايثار و شهادت  عبارتند از :

•           ايمان به خدا

•           توكل به خدا

•           محاسبه  نفس

•           ترجيح  و منافع نظام  بر منافع شخصي

•           خدمت گذاري

•           مردم داري

•           استقامت در راه رسيدن به هدف

•           ذلت گريزي

•           نترسيدن از مرگ

•           ساده زيستي

•           انصاف

•           خطر پذيري

•           انتقاد  پذيري

•           عدم دنيا پرستي

•           قانع بودن

•           وطن پرستي

•           رعايت نظم  در امور

•           اعتماد به نفس بالا

•           انجام وظيفه  و مسئوليت

•           احسان و نيكو كاري

•           پركاري و كم حرفي

 

منابغ  و ماخذ

1.         قران كريم

2.         نهج البلاغه، ترجمه  محمد دشتي، انتشارات  لاهيجي ،1381

3.         آقا پور، علي؛ مجموعه مقالات همايش  ايثار و شهادت ، دبير خانه  شوراي  نظارت  بر ترويج  فرهنگ ايثار و شهادت،زمستان  1384

4.         تريانديس،  هري.س؛ فرهنگ  و رفتار اجتماعي، ترجمه  نصرت  فتي، تهران، تهران : رسانش 1378

5.         وثوقي، منصور، نيك  خلق علي اكبر، مبناي  جامعه شناسي، تهران

6.         معدني، سعيد؛ مقدمه اي بر فرهنگ  شهادت و شيوه هاي  ترويج آن زير نظر دكتر  مسعود حاجي زاده ميمندي، دفتر  تحقيق  و پژوهش  اداره تحقيقات  و مطالعات  بنياد شهيد  انقلاب اسلامي

7.         علي احمدي، شناخت فرهنگ،فرهنگ سازمان ي و مديريت آن، توليد دانش، تهران :1383

8.         آراسته خو،محمد، نقد  و نگرش در فرهنگ  اصطلاحات  علمي

9.         فرهي،بورزنجاني برزو؛ نحوه توانا سازي  مديران  استراتژيك فرهنگي كشور، با رويكرد  مديريت  استراتژيك فرهنگي، دبيرخانه  شوراي عالي  انقلاب فرهنگي 1383

10.       پورعزت، علي اصغر؛ شناسايي مباني  و شاخص هاي پايدار  تدوين  چشم انداز فرهنگ كشور جمهوري اسلامي ايران بر اساس  تحليل  منطقي متن نهج البلاغه  و قانون اساسي، دكتر، دبيرخانه  شوراي عالي انقلاب فرهنگي ،1385

11.       قرباني علي  حسين بررسي  اصول و مباني مديريت فرهنگي، دبير خانه  شوراي عالي  انقلاب فرهنگي، 1383

12.       حجة السلام پيروز مند ؛ چشم انداز  مطلوب  فرهنگي  حوزه هاي علميه ،جايگاه مطلوب، الگوي  ارزيابي،عملكرد  مطلوب، دبيرخانه  شوراي عالي انقلاب فرهنگي،،1384

13.       فيروزآبادي سيد احمد؛ بررسي سرمايه  اجتماعي  در ايران و راها ي ارتقاء  آن، شوراي عالي انقلاب فرهنگي،1384

14.       محمد صالح  اولياء، طرح و تعيين  چگونگي  مهندسي  مجدد كلان  فرايندهاي مديريت  فرهنگي كشور،دبير خانه  شوراي عالي  انقلاب فرهنگي،1384

15.       ايران  زاده  سليمان، ابعاد پرورشي و فرهنگي  مورد نياز  در فرآيند  ايثار  و از خودگذشتگي ، مجموعه  مقالات  همايش ايثار و شهادت، دبير خانه  شوراي نظارت  بر ترويج  ايثار و شهادت، زمستان

 


bardia_m

bardia_m
کاربر طلایی2
تاریخ عضویت : آذر 1389 
تعداد پست ها : 6374

پاسخ به:مقالات تخصصي ايثار و شهادت
یک شنبه 26 دی 1389  12:11 AM

عنوان : موانع و راهكارهاي ترويج فرهنگ ايثار و شهادت در جامعه
كلمات كليدي : فرهنگ، ايثار، شهادت، موانع، راهكار
نويسنده : نصراله عرفاني , صفي الله صفايي
موضوعات مقالات :ايثار و شهادت
<>

چكيده
 فرهنگ ايثار و شهادت ارمغان با ارزشي است كه از رشادتهاي ايثارگران و جان فشاني شهدا به جاي مانده است. حفظ و ترويج اين فرهنگ نه تنها يك وظيفه ديني محسوب ميشود بلكه ضامن امنيت ملي نيز هست. نهادينه سازي فرهنگ ايثار و شهادت موجب پويايي جامعه و حراست از آرمان هاي انقلاب و ارزش هاي نظام جمهوري اسلامي است . به منظور تعيين موانع و راهكارهاي ترويج فرهنگ ايثار و شهادت در جامعه، ابتدا طرح هاي پژوهشي و مقالات نگاشته شده طي يك دوره سي ساله پس از پيروزي انقلاب اسلامي به روش فرا تحليل بررسي شده است و موانع و راهكارهاي مذكور شناسايي گرديده اند و مبناي تهيه پرسشنامه قرار گرفته است. آن گاه طي يك مطالعه پيمايش ي، از بين جامعه آماري خانواده شهدا و مردم عادي، يك نمونه 200 نفري ( 80 نفر از خانواده  شهدا و 120 نفر از مردم عادي) انتخاب شده است و با پاسخ به پرسشنامه ها، موانع و راهكارهاي ترويج فرهنگ ايثار و شهادت را رتبه بندي نموده اند. سپس اطلاعات پرسشنامه ها با استفاده از روش هاي آماري توصيف شده اند.
نتايج فرا تحليل و پيمايش نشان داده است كه از جمله عمده ترين موانع ترويج فرهنگ ايثار و شهادت در جامعه به ترتيب عبارت اند از 1) عملكرد ضعيف برخي از مسئولين و مديران جامعه در خصوص ترويج فرهنگ ايثار و شهادت، 2) عدم گزينش افراد توانمند و با استعداد علمي و اخلاقي در زمينه ترويج فرهنگ ايثار و شهادت، 3) عدم هماهنگي بين نهادهاي ترويج كننده فرهنگ ايثار و شهادت. همچنين از جمله عمده ترين راهكارهاي ترويج فرهنگ ايثار و شهادت به ترتيب عبارت اند از 1) بكارگيري فناوري مناسب مانند اينترنت و ماهواره براي ترويج فرهنگ ايثار و شهادت، 2) شفاف سازي و رفع ابهام ميان ارزشها و ضد ارزشها براي جوانان، 3) استفاده هر چه بيشتر از جوانان جهت ترويج فرهنگ ايثار و شهادت
مقدمه
ثبات انقلاب و نظام جمهوري اسلامي ايران مديون ايثارگري و شهادت طلبي كساني است كه با بهرهگيري از فرهنگ غني ايثار و شهادت در راه مكتب و ميهن خود ايثار نموده و به درجه رفيع شهادت نايل آمدهاند. لذا ترويج فرهنگ ايثار و شهادت نه تنها يك وظيفه ديني است بلكه با امنيت ملي كشور گره خورده است . به و يژه آن كه پس از گذشت سي سال از عمر با بركت انقلاب اسلامي، اكنون جمعيت عمده كشور را كودكان، نوجوانان و جواناني تشكيل ميدهند كه به عنوان نسل سوم انقلاب، بيش از پيش ضرورت دارد تا با ميراث ارزش هاي به جاي مانده از شهدا، جانبازان و آزادگان آشنا گردند. البته اين ضرورت دو چندان مينمايد هنگامي كه درمي يابيم دشمنان اسلام و انقلاب با تهاجم فرهنگي و در عرصه جنگ نرم هر روز سعي دارند به ترفندي جوانان ما را از باورهاي ارزشي خود دور سازند، آنان را بي هويت كنند و دنبال رو فرهنگ غرب نمايند. بنابراين كاملاً منطقي به نظر مي رسد كه ترويج فرهنگ ايثار و شهادت يك ضرورت اجتناب ناپذير است.
ترويج در لغت به معني رايج كردن، متداول كردن، روان كردن است . ترويج، نوعي ترغيب در جهت توسعه منابع انساني است (انوري، 1381). ترويج به طور كلي به صورت مستقيم يا غير مستقيم و يا به شكل رو در رو يا غ ير حضوري انجام مي پذيرد . ترويج حضوري همچون سخنرانيها، برگزاري همايشها، كنفرانس ها، كنگرهها و روضه خواني- ها، ترويجي هستند كه مروج و مخاطب رو در رو با هم مواجه مي شوند و پيام و مفهوم ارائه شده بي واسطه به سمع و نظر مخاطب مي رسد و بازخورد و بازتاب اين پيام قابل مشاهده است. اما در ترويج غير حضوري مروج، پيام و مفهوم خود را در قالب رسانهاي به سمع و نظر مخاطب مي رساند. همچون كتاب، نمايشنامه، فيلم، راديو، تلويزيون، روزنامه . در اين گونه ترويج، پيام كه به شكل غير مستقيم به مخاطب انتقال مي يابد، امكان اينكه بازتاب هم زمان نظرات و احساسات مخاطبان و مروجين برسد، وجود ندارد (نوراني،1388 )
فرهنگ از جنبه هاي تاريخي، توصيفي،هنجاري، سازهاي و روان شناختي تعريف شده است. يكي از معروف ترين اين تعاريف، تعريف تايلوراست. ازنظراو فرهنگ عبارت است از مجموعه درهم تنيدهاي ازارزشها،هنجارها، آداب و رسوم، اخلاقيات، قانون وهر آنچه كه انسان به عنوان عضوي از جامعه كسب مي كند (به نقل از آشوري،1386) به عبارت ديگر، فرهنگ فعل و انفعالاتي است كه مبتني بر فطرت در روان انسان صورت مي گيرد (شهرويي؛ به نقل ازمطهري،1386)
ايثار به معناي بذل، گذشت كردن از حق خود براي ديگران، نفع ديگري يا ديگران را بر خود ترجيح دادن است (انوري، 1381) همچنين به معناي غرض ديگران را بر خود مقدم داشتن، برگزيدن و منفعت غير را بر خود مقدم داشتن كه كمال درجه سخاوت است، بكار رفته است (دهخدا، 1352)
شهادت يعني كشته شدن در راه خدا، آ ن كه به شهادت دست يافته و در راه خدا كشته شده است (انوري، 1381) شهادت مرگ آگاهانه در راه هدف مقدس است . عملي آگاهانه و اختياري است و شهيدان شمع محفل بشريت هستند (مطهري، 1376) شهادت بالاترين و آخرين مرحله از خود گذشتگي و ايثار است. جان را در كف خود قرار دادن و در راه هدف متعالي فدا نمودن است و جوهره آن عاشق، مختار، با اراده و هدف مند بودن است. صفات متجلي در شهدا نترسيدن از مرگ، شفقت، آزاد منشي، ايمان و پرهيز ازشهوت طلبي، ثبات قدم و صداقت در عمل مي باشد (اسفندياري، 1380 )
شهيد، فرهنگي را ترويج ميكند كه در آن بايد ايثار و از خود گذشتگي در تار و پود زندگي نمايان گردد و گمنامي و فارغ از منيتها و در نظر گرفتن منافع جمع در راستاي ايمان ديني به يك وظيفه تبديل گردد. فرهنگي كه با خودخواهي و خودكامگي سر ستيز دارد و با حريت و آزادمنشي در دنياي خاكي سر وفاق دارد . فرهنگي است كه الگو از شهداي تاريخ ميگيرد و در اين وادي حريت حسين ابن علي (ع) چون سرمشقي تابناك است (نوراني، 1388 )
 
روش
به منظور تعيين موانع و راهكارهاي ترويج فرهنگ ايثار و شهادت از دو روش فرا تحليل  و پيمايش استفاده شده است. فرا تحليل، شيوه اي دقيق براي تركيب هدفمند نتايج مطالعات متعدد انجام شده در يك حوزه براي دستيابي به برآوردي بهتر درباره واقعيت مورد مطالعه است كه با هدف مقايسه، تلخيص و تلفيق نتايج پژوهش هاي انجام شده در ارتباط با يك موضوع صورت مي گيرد. بر اساس اين روش به منظور شناسايي موانع و راهكارهاي ترويج فرهنگ ايثار و شهادت، طرح هاي پژوهشي انجام شده و مقالات علمي نگاشته شده طي دوره سي ساله پس از پيروزي انقلاب اسلامي گردآوري شده و مطالعه گرديده است.
روش پيمايشي، از پر كاربردترين روشها در حوزه مطالعات انساني است. در اين روش كه با دوهدف توصيف و تبيين قابل انجام است،تلاش مي شود تا با بررسي  يك جامعه آماري، تصويري از وضعيت موجود، نگرشها و نظرات افراد آن جامعه حاصل گردد . بر اساس اين روش، پرسشنامه اي كه بر مبناي عوامل شناسايي شده به روش فرا تحليل تهيه شده بود، در اختيار گروه نمونه قرار داده شده است تا موانع و راهكارهاي ترويج فرهنگ ايثار و شهادت در جامعه را رتبه بندي كنند. افراد گروه نمونه را 200 نفر شامل 80 نفر از خانواده شهدا (40 درصد ) و 120 نفر از مردم عادي (60 درصد) تشكيل داده اند . پاسخگويان پرسشنامه ها به طور عمده افراد ميان سال با ميانگين سني41 سال بوده اند. بيش از نيمي از افراد گروه نمونه را زنان (57 درصد) تشكيل داده اند. از نظر سطح تحصيلات، بيشترين درصد فراواني مربوط به مدرك ديپلم و كارشناسي بوده است. حدود يك سوم گروه نمونه را افراد شاغل تشكيل داده اند. اطلاعات پرسشنامه ها با استفاده از روشهاي آماري، توصيف شده اند.
 
يافته ها
دراين قسمت ابتدا نتايج روش فرا تحليل كه به شناسايي موانع و راهكارهاي ترويج فرهنگ ايثارو شهادت انجاميده است، ارائه مي گردد. آن گاه نتايج روش پيمايشي كه به رتبه بندي موانع و راهكارهاي ترويج ايثار و شهادت پرداخته است، ارائه خواهد شد.
 
جدول شماره 1: شناسايي موانع ترويج فرهنگ ايثار و شهادت در جامعه
 
رديف
مانع
منابع مورد مطالعه
فراواني
درصد
 
طرح پژوهشي
مقاله
1
ضعف شناخت و اطلاعات خانواده ها و جوانان درزمينه فرهنگ ايثار و شهادت  
16
21
17
85
2
عدم الگوي سازي مناسب وعامه پسند ازشهدا و ايثارگران  
17
14
14
70
3
عدم معرفي درست جنگ انقلاب در فيلمها و سريالها   
12
23
14
70
4
عملكرد ضعيف برخي از مسئولين و مديران جامعه در خصوص ترويج فرهنگ ايثار و شهادت   
18
13
13
65
5
كمبود اعتبارات براي ترويج فرهنگ ايثار و شهادت
14
18
13
65
6
عدم ثبات و افراط و تفريط در امر ترويج فرهنگ ايثار و شهادت
16
9
13
65
7
عدم بهره گيري از علوم و فنون و تكنيك هاي روز در امر ترويج فرهنگ ايثار و شهادت
15
11
12
60
8
ايجاد ذهنيت منفي در عامه مردم نسبت به شهدا و ايثارگران با بزرگ نمايي بي حاصل و مانور تبليغاتي غير واقعي در خصوص مزايا و تسهيلاتي كه به حق ولي اندك به آنها تعلق مي گيرد     
12
7
12
60
9
استفاده ابزاري از ارزشهاي فرهنگ ايثار و شهادت
13
15
12
60
10
جاه طلبي و مسابقه قدرت جريانهاي سياسي مدعي انقلاب، جنگ و اسلام  
8
20
11
55
11
عدم هماهنگي بين نهادهاي ترويج كننده فرهنگ ايثار و شهادت
10
8
10
50
12
عدم گزينش افراد توانمند و با استعداد علمي و اخلاقي در زمينه ترويج فرهنگ ايثار و شهادت    
12
9
9
45
13
عدم مديريت و برنامه ريزي دقيق علمي براي گسترش فرهنگ ايثار و شهادت 
10
13
9
45
14
گرايش مردم به تجمل گرايي و مصرف گرايي  
8
14
8
40
15
عدم شفاف سازي وظايف و پاسخگويي در برابر مسئوليت هاي نهادهاي مختلف ترويج دهنده فرهنگ ايثار و شهادت    
9
15
8
40
16
تكرار مكررات و تك بعدي عمل كردن درترويج فرهنگ ايثارو شهادت  
7
17
٨
40
17
افزايش آسيبهاي اجتماعي نظير اعتياد،طلاق وافسردگي در جوانان   
6
12
7
35
18
رويكرد مخاطب خاص برنامه هاي مختلف در حوزه ايثار و شهادت 
5
9
7
35
19
بي انگيزگي بسياري از متوليان فرهنگي از جمله معلمان و اساتيد دانشگاه   
9
11
7
35
20
شرايط فرهنگي،سياسي،اجتماعي واقتصادي جامعه
10
13
7
35
21
رواج فرهنگ فردگرايي در جامعه
8
16
7
35
22
عدم وجود يك نهاد مركزي هدايت كننده فعاليت هاي مرتبط با ترويج فرهنگ ايثار و شهادت سازمانهاي مختلف     
8
10
6
30
23
ارائه چهره نامطلوب و خشن از اسلام و ارزش هاي اسلامي
9
13
6
30
24
عدم آگاهي جوانان از انقلاب و جنگ
5
17
6
30
25
نهادينه نشدن فرهنگ ايثار و شهادت در سطح كلان  
7
16
6
30
26
تكرار بيهوده و ارائه گزارشات كليشهاي از سر تكليف صرفاً به جهت ارائه گزارش به مقامات مافوق
8
7
6
30
27
عوام فريبي و عوام زدگي در امرترويج فرهنگ ايثار و شهادت
6
11
6
30
28
تلاش دشمنان اسلام در راستاي كمرنگ نمودن ارزش هاي انقلاب و جنگ
4
18
5
25
29
متفرق شدن اسوه هاي مقاومت و ايثار پس از جنگ ودرگير شدن در مسائل دنيوي وسياسي
3
12
5
25
30
عدم برخوداري برخي از مسئولين و نهادهاي متولي گسترش فرهنگ ايثار و شهادت از شاخص هاي فرهنگ ايثار و شهادت
5
٩
4
20
31
عدم تداوم فرهنگ ايثار و شهادت در آينده، ماندن در گذشته و عدم پاسخگويي به حال و آينده        
4
8
4
20
32
فقدان انسجام فرهنگي در جامعه
6
15
4
20
33
وجود خلاء تئوريك در امر ترويج فرهنگ ايثار و شهادت
5
6
3
15
 
جدول شماره 2: شناسايي راهكارهاي ترويج فرهنگ ايثار و شهادت
 
رديف
راهكار
منابع مورد مطالعه
فراواني
درصد
طرح پژوهشي 
مقاله
1
مزين شدن انديشه و رفتار مسئولان به فرهنگ ايثار و شهادت
20
11
17
85
2
ايجاد يادمان هاي ثابت در شهرها، خيابان ها و اماكن عمومي
19
21
17
85
3
تهيه برنامه هاي صوتي- تصويري عامه پسند از جمله فيلم، تئاتر، برنامه هاي راديويي و نماهنگ
21
14
16
80
4
بكارگيري فناوري هاي جديد و مناسب مانند اينترنت، ماهواره و پيام كوتاه در ترويج فرهنگ ايثار و شهادت    
15
18
16
80
5
جمع آوري، دسته بندي و انتشار اسناد، مدارك، اطلاعات و نشانه هاي مربوط به دوران دفاع مقدس
16
10
14
70
6
پرهيز از انحراف پردازي در ارائه مسائل ايثار و شهادت  
14
15
13
65
7
ايجاد هماهنگي بين خانواده و مدرسه و ديگر محيطهاي آموزشي و تربيتي در ترويج فرهنگ ايثار و شهادت     
16
11
12
60
8
تأمين اعتبارات لازم براي ترويج فرهنگ ايثار و شهادت
15
9
12
60
9
ممانعت از ابزاري شدن ارزش هاي فرهنگ ايثار و شهادت
12
7
9
45
10
حفظ و بازسازي مناطق جنگي  
14
6
9
45
11
ايجاد سايت هاي مختلف در خصوص ترويج فرهنگ ايثار و شهادت
11
15
9
45
12
تكريم ايثارگران و خانوادههاي شهدا با روش هاي مقبول اجتماعي    
8
18
8
40
13
ارزيابي مستمر عملكرد نهادها و دستگاه هاي مختلف ترويج دهنده فرهنگ ايثار و شهادت    
10
12
8
40
14
تأسيس و راه اندازي هر چه بيشتر موزه ها و گنجينه هاي مربوط به آثار شهدا و ايثارگران     
8
11
8
40
15
محدود نكردن فرهنگ ايثار و شهادت به قشري خاص
12
5
8
40
16
حمايت هر چه بيشتر از پايان نامه هاي   دانشجويي مرتبط با فرهنگ ايثار و شهادت 
9
15
8
40    
17
واگذاري نشر و توزيع كتب حوزه ايثار و شهادت به بخش خصوصي
6
13
7
35
18
درج آثار شهدا و آثار مرتبط با فرهنگ ايثار و شهادت در كتب درسي
10
11
7
35
19
ايجاد مراكز اسناد و بانك اطلاعاتي آثار مرتبط با ايثار و شهادت و فراهم آوردن امكان استفاده عموم از اين آثار
8
16
7
35
20
رفتارسازي غير مستقيم و ارائه الگوهاي عيني ايثار در بين عامه مردم
5
7
6
30
21
متمركز كردن فعاليت هاي مربوط به ترويج فرهنگ ايثار و شهادت در يك سازمان متولي اين امر و صرفهجويي در تخصيص بودجه
4
15
6
30
22
تشكيل جلسات سخنراني، سمينارها و همايش- هاي علمي، پژوهشي و فرهنگي ايثار و شهادت با جلب مشاركت عامه مردم
8
8
6
30
23
مبارزه با تهاجم فرهنگي و تبليغات كاذب دشمنان انقلاب و اسلام
3
12
6
30
24
معرفي شهدا، ايثارگران و نخبگان شاخص علمي، فرهنگي و هنري در برنامه هاي مختلف
4
16
5
25
25
عدم ورود ايثارگران به جناح بندي هاي سياسي
5
10
5
25
26
آشناسازي خانواده شهدا و ايثارگران با عامه مردم
3
9
4
20
27
برگزاري اردوهايي براي عموم مردم جهت بازديد از جاذبه هاي سياحتي و زيارتي مربوط به مناطق جنگي     
6
11
4
20
28
برگزاري جلسات پرسش و پاسخ در زمينه ايثار و شهادت با حضور جوانان و ايثارگران
2
7
4
20
29
اعطاي نقش هاي فرهنگي به ايثارگران به عنوان واسطه هاي فرهنگي جامعه و رابطان ميان مردم و حكومت
5
15
4
20
30
افزايش تعامل و همكاري ميان حوزويان و دانشگاهيان در ترويج فرهنگ ايثار و شهادت
6
13
4
20
31
برنامه ريزي راهبردي جهت ترويج فرهنگ ايثار و شهادت توسط نهادهاي مسئول اين امر مهم     
4
12
4
20
32
استفاده از روش هاي گرافيك محيطي (ديوار نوشته، نقاشي ديواري، آبنما، تابلوها و بيلبوردها، حجم هاي گرافيكي، پوستر و پرده)   
1
12
3
15
33
استفاده از مشاوران و روانشناسان اجتماعي براي بهبود ذهنيت مردم نسبت به ايثار و شهادت
5
7
3
15
 34
شفافسازي و رفع ابهام ميان ارزش ها و ضد ارزش ها براي جوانان
4
15
3
15
35
تشكيل هيأت ها و انجمن هاي مردمي جهت ترويج فرهنگ ايثار و شهادت     
1
8
3
15
36
تغيير رويه عملكرد سازمان هاي متولي ترويج فرهنگ ايثار و شهادت از حالت نظري به عملي
2
12
2
10
37
ارائه نمادهاي رفتاري و سمبل هاي عملي فرهنگ ايثار و شهادت به جوانان     
1
16
2
10
38
استفاده از اعياد و ايام سوگواري جهت ترويج فرهنگ ايثار و شهادت
3
9
1
5
 
 
جدول شماره 3: رتبه بندي عمده ترين موانع ترويج فرهنگ ايثار و شهادت
 
رديف
مانع
ميانگين
رتبه
1
عملكرد ضعيف برخي ازمسئولين و مديران جامعه در خصوص ترويج فرهنگ ايثار و شهادت
4/52 
1
2
عدم گزينش افراد توانمند و با استعداد علمي و اخلاقي در زمينه ترويج فرهنگ ايثار و شهادت
43/4
3
عدم هماهنگي بين نهادهاي ترويج كننده فرهنگ ايثار و شهادت
39/4
3
4
عدم مديريت و برنامه ريزي دقيق علمي براي گسترش فرهنگ ايثار و شهادت 
38/4
4
5
جاه طلبي و مسابقه قدرت جريان هاي سياسي مدعي انقلاب و اسلام
26/4
5
6
عدم آگاهي جوانان از انقلاب و جنگ
19/4
6
7
عدم ثبات و افراط و تفريط در امر ترويج فرهنگ ايثار و شهادت  
06/4
7
8
استفاده ابزاري از ارزشهاي فرهنگ و ايثار و شهادت
04/4
8
9
افزايش آسيبهاي اجتماعي نظير اعتياد، طلاق و افسردگي جوانان
01/4
9
10
بي انگيزگي بسياري از متوليان فرهنگي از جمله معلمان و اساتيد دانشگاه 
99/3
10
11
ارائه چهره نامطلوب و خشن از اسلام و ارزشهاي اسلامي
94/3
11
12
عدم معرفي درست جنگ و انقلاب در فيلمها و سريالها 
84/3
12
13
تلاش دشمنان اسلام در راستاي كمرنگ كردن ارزشهاي انقلاب و جنگ 
83/3
13
14
گرايش مردم به تجمل گرايي و مصرف گرايي
80/3
14
15
فقدان انسجام فرهنگي در جامعه
62/3
15
 
جدول شماره 4: رتبه بندي عمدهترين راهكارهاي ترويج فرهنگ ايثار و شهادت
 
رديف
راهكار
ميانگين
رتبه
1
بكارگيري فناوري مناسب مانند اينترنت و ماهواره براي ترويج  فرهنگ ايثار و شهادت
44/4
1
2
شفاف سازي و رفع ابهام ميان ارزشها و ضد ارزشها براي جوانان   
37/4
2
3
استفاده هر چه بيشتر از جوانان جهت ترويج فرهنگ ايثار و شهادت
29/4
3
4
محدود نكردن فرهنگ ايثار و شهادت به قشر و گروه خاص  
21/4
4
5
ارائه نمادهاي رفتاري و سمبلهاي عملي فرهنگ ايثار و شهادت به  جوانان  
18/4
5
6
درج آثار شهدا و آثار مرتبط با فرهنگ ايثار و شهادت در كتب درسي
08/4
6
7
استفاده از مشاوران و روانشناسان اجتماعي براي بهبود ذهنيت مردم  نسبت به ايثار و شهادت
06/4
 
8
برگزاري جلسات پرسش و پاسخ در زمينه شهيد و شهادت با حضورجوانان و ايثارگران
04/4
8
9
انجام طرحهاي كاربردي علمي و پژوهشي درزمينه ترويج فرهنگ ايثار و شهادت
03/4
9
10
تشكيل هيأتها و انجمن هاي مردمي براي ترويج فرهنگ ايثار و شهادت  
96/3
10
11
افزايش تعامل و همكاري بين حوزويان و دانشگاهيان در ترويج  فرهنگ ايثار و شهادت
95/3
11
12
ايجاد يادمان هاي ثابت در شهرها، خيابانها واماكن عمومي 
91/3
12
13
عدم ورود ايثارگران به جناح بندي هاي سياسي
77/3
13
14
واگذاري نشر و توزيع كتب حوزه ايثار و شهادت به بخش خصوصي
59/3
14
 
بحث و نتيجه گيري
 
به منظور تعيين موانع و راهكارهاي ترويج فرهنگ ايثار و شهادت، ابتدا با استفاده از روش فرا تحليل، طرح هاي پژوهشي انجام شده و مقالات علمي نگاشته شده در طي دوره سي ساله پس از انقلاب اسلامي گردآوري و مورد تجزيه و تحليل قرار گرفت وعمده ترين موانع و راهكارهاي ترويج فرهنگ و ايثار و شهادت شناسايي شدند. نتايج فرا تحليل و پيمايش نشان دادند عمده ترين موانع ترويج فرهنگ ايثار و شهادت به ترتيب عبارت اند از 1) عملكرد ضعيف برخي از مسئولين و مديران جامعه در خصوص ترويج فرهنگ ايثار و شهادت، 2) عدم گزينش افراد توانمند و با استعداد علمي و اخلاقي در زمينه ترويج فرهنگ ايثار و شهادت، 3) عدم هماهنگي بين نهادهاي ترويج كننده فرهنگ ايثار و شهادت، 4) عدم مديريت و برنامه ريزي دقيق علمي براي گسترش فرهنگ ايثار و شهادت و 5) جاه طلبي و مسابقه قدرت جريان هاي سياسي مدعي انقلاب و اسلام، 6) عدم آگاهي جوانان از انقلاب و جنگ، 7) عدم ثبات و افراط و تفريط در امر ترويج فرهنگ ايثار و شهادت، 8) استفاده ابزاري از ارزشهاي فرهنگ و ايثار و شهادت، 9) افزايش آسيب هاي اجتماعي نظير اعتياد، طلاق و افسردگي جوانان و 10 ) بي انگيزگي بسياري از متوليان فرهنگي از جمله معلمان و اساتيد دانشگاه.
در ضمن نتايج فرا تحليل و پيمايش حاكي از آن است كه عمده ترين راهكارهاي ترويج فرهنگ ايثار و شهادت به ترتيب عبارت اند از 1) بكارگيري فناوري مناسب مانند اينترنت و ماهواره براي ترويج فرهنگ ايثار و شهادت، 2) شفاف سازي و رفع ابهام ميان ارزشها و ضد ارزشها براي جوانان، 3) استفاده هر چه بيشتر از جوانان جهت ترويج فرهنگ ايثار و شهادت، 4) محدود نكردن فرهنگ ايثار و شهادت به قشر و گروه خاص، 5) ارائه نمادهاي رفتاري و سمبلهاي عملي فرهنگ ايثار و شهادت به جوانان، 6) درج آثار شهدا و آثار مرتبط با فرهنگ ايثار و شهادت در كتب درسي، 7) استفاده از مشاوران و روانشناسان اجتماعي براي بهبود ذهنيت مردم نسبت به ايثار و شهادت، 8) برگزاري جلسات پرسش و پاسخ در زمينه شهيد و شهادت با حضور جوانان و ايثارگران، 9) انجام طرحهاي كاربردي علمي و پژوهشي در زمينه ترويج فرهنگ ايثار و شهادت و 10 ) تشكيل هيأتها و انجمنهاي مردمي براي ترويج فرهنگ ايثار و شهادت.
با توجه به نتايجي كه ارائه گرديد مي توان نتيجه گيري نمود ترويج فرهنگ ايثار و شهادت هم يك وظيفه ديني و هم يك ضرورت ملي است . در اين راستا آنچه حائز اهميت و تاكيد است استفاده از روش هاي مناسب و كارآمد مي باشد. چرا كه مروري بر راهكارهاي ترويج فرهنگ ايثار و شهادت نشان مي دهد عمده مشكلات جنبه روش شناختي دارند. بنابراين لازم است راهكارهاي ترويج فرهنگ ايثار و شهادت متناسب با شرايط روز و امكانات موجود و با رعايت اصل جذابيت به ويژه براي جوانان و نوجوانان، بازنگري و اصلاح شوند.
 
منابع
 - آشوري، داريوش (1386). تعريفها و مفهوم فرهنگ. تهران: آگه.
- اسفندياري، خليل (1380) كاركرديابي و آسيب شناسي فرهنگ ايثار . نشريه رسالت، شماره 10
 - انوري، حسن ( 1381). فرهنگ بزرگ سخن تهران: سخن.
 - دهخدا، علي اكبر ( 1352 ). لغتنامه دهخدا تهران: دانشگاه تهران.
 - شهرويي، شهروز (1386)شهيد و شهادت از ديدگاه شهيد مطهري تهران : نجابت.
 - مطهري، مرتضي ( 1376 )قيام و انقلاب مهدي تهران: صدرا.
 - نوراني، حسين ( 1388 ). آسيب شناسي شيوه هاي ترويج فرهنگ ايثار و شهادت در جامعه. تهران: دبيرخانه شوراي هماهنگي و نظارت بر امر ترويج فرهنگ ايثار و شهادت.
 
منبع: مجموعه مقالات همایش ملی فرهنگ ایثار و شهادت/ دانشگاه زنجان
 


bardia_m

bardia_m
کاربر طلایی2
تاریخ عضویت : آذر 1389 
تعداد پست ها : 6374

پاسخ به:مقالات تخصصي ايثار و شهادت
یک شنبه 26 دی 1389  12:19 AM

عنوان : بررسي و تبيين تأثير مساجد بر شهادت طلبي، ايثارگري و گرايش به ارزش هاي اسلامي
كلمات كليدي : حضور در مسجد، شهادت طلبي، ايثارگري، گرايش به ارزش هاي اسلامي
انواع مقالات :علمي و فرهنگي
نويسنده : نورعلي عباس پور
موضوعات مقالات :ايثار و شهادت

 چکیده :
طرح « بررسی و تبیین تأثیر مساجد بر شهادت طلبی، ایثارگری و گرایش به ارزش های اسلامی» با هدف بهره مندی از یافته های پژوهش در برنامه ریزی های توسعه فرهنگی اجرا شده است. با توجه به این هدف، سوال اصلی پژوهش این است که بین حضور در مسجد و هرکدام از متغیرهای شهادت طلبی، ایثارگری و گرایش به ارزش های اسلامی، همبستگی وجود دارد یا خیر. مبانی نظری این پژوهش متکی به منابع اسلامی است و بر اساس آن رابطه بین حضور در مسجد و سایر متغیرها تبیین شده است. در گام بعدی ضمن تعریف عملیاتی متغیرهای شهادت طلبی ایثارگری و گرایش به ارزش های اسلامی همبستگی وجود دارد یا خیر. مبانی نظری این پژوهش متکی به منابع اسلامی است و بر اساس آن رابطه بین حضور در مسجد و سایر متغیرها تبیین شده است. در گام بعدی ضمن تعریف عملیاتی متغیرهای پژوهش و تفکیک آنها بر اساس متغیرهای مستقل و وابسته، ابزار مناسب جهت گردآوری داده ها تهیه گردید. این ابزار پرسشنامه ای حاوی 25 سؤال بوده که با ضریب اعتبار a=0/9 بر روی 1236 نمونه( شامل خانواده های معظم شاهد و افراد اهل مسجد)اجرا گردید. این افراد می بایست بر اساس 4 متغییر مذکور در خصوص 618 شهید نمونه گیری شده از مناطق بنیاد شهید تهران نظر دهند. سرانجام داده ها مورد تحلیل قرار گرفتند و نتیجه این شد که بین حضور در مسجد و داشتن روحیه شهادت طلبی، بین حضور در مسجد و ایثارگری و بین حضور در مسجد و گرایش به ارزش های اسلامی، همبستگی و همخوانی وجود دارد.

ادبیات نظری :

فرهنگ اسلامی واجد ارزش های والای انسانی است که وصول به کمالات معنوی را میسر می سازد.از جمله این ارزش ها  شهادت است  که در مکتب مبین  اسلام جایگاه  ویژه ای برخوردار است. خدواند در آیه 74 سوره انفال  می فرماید:«کسانی که ایمان آورده اند و هجرت کرده اند  و در راه خداوند جهاد کرده اند و کسانی که ایشان را  جا و پناه داده اند و یاری داده اند، اینانند که به راستی مؤمن اند، برای ایشان آمرزش {الهی} و روزی پاک مقرر است.» از این آیه می توان  استنباط کرد که سوق دادن رفتارهای فردی و اجتماعی به سمت بندگی  خداوند و تربیت مؤمنین  حقیقی از آرمان های جامعه اسلامی  به شمار می رود که در پرتو فرهنگ شهادت تحقق می یابد. در جامعه و انسان  شهادت طلب رذایل جایگاهی ندارد و چنین جامعه و فردی  متصف به فضیلت های متعالی است. چرا که روحیه  شهادت طلبی تعلقلات دنیوی را از وجود انسان می ستاند و سلطه حق را به وی ارزانی می دارد.

آیت ا... شهید مطهری می نویسد  :« عالم و مربی و صنعتگر و فیلسوف و منفق، مدیون شهیدانند و شهدا مدیون کسی نیستند. زیرا که شهدا بودند که محیط آزاد به دیگران دادند تا آنان توانستند نبوغ خود را ظاهر کنند. خون شهید به زمین نمی ریزد بلکه هزار برابر می شود و به دیگران نیز تزریق می شود و در رگ های دیگران برای همیشه جریان می یابد و این است معنی جاوید  شدن خون شهید و این است معنی این که شهدا حماسه می آفرینند و به همین جهت پیشوایان آرزوی شهادت می کردند و به همین جهت اسلام در هر زمانی نیازمند به شهید است.»

اگر چنین پیامد درخشان  و گرانبهایی در فرهنگ شهادت نهفته  است پس درنگ در این  راه  لطمۀ جبران ناپذیری  بر پیکر جامعه اسلامی وارد می سازد و ایمان مؤمنین  را بطور جدی مورد تهدید  قرار می دهد. در شرایطی که زندگی  پر زرق و برق  دنیوی انسان ها را  در چشیدن  طعم بندگی  ناکام می گذارد و منفعت خواهی و عافیت طلبی را تقویت، و موانع متعددی را بر سر رشد فطرت  حقیقت جویی انسان ایجاد می کند،بهره گیری از راهکاهای مؤثر  ترویج فرهنگ  شهادت و ایثار ضرورتی  انکار ناپذیر و تکلیفی اساسی برای زمامداران جامعه اسلامی محسوب می شود. برای غلبه  بر هجمه فرهنگ مادی  که مجهز به تکنولوژی مدرن می باشد  نمی توان به اجرای  برنامه های  سطحی اکتفا  کرد. شناسایی بسترهای  مناسب و مکانیزم های مؤثر وبرنامه ریزی  بر مبنای آموزه های  دینی و علمی می تواند فضای مناسبی را بریا تقویت ایمان، رشد فطرت خواهی و اشاعۀ  روحیه شهادت طلبی در جامعه  پدید آورد.

بدون تردید تحقق و بقاء نظام جمهوری اسلامی  ایران  مرهون  فداکاری و جان نثاری شهیدانی است که در جریان انقلاب  و جنگ تحمیلی به دیدار حق شتافتند. بررسی حالات و زندگی شهدای گرانقدر نشان می دهد که با الهام  از رهنمودهای دین مبین اسلام و تبعیت  از سیره ائمه اطهار و اولیای الهی به امر  خودسازی  و تقرب  به باری تعالی اهتمام وافر داشتند وایثارگری مستمر در راه حق را به عنوان یک تکلیف  الهی پیشه خود ساختند. تجربه ها و شواهد  موجود در تاریخ  اسلام بیانگر  آن است  که شهادت در هر عصری  آثار حیات بخش  به دنبال داشته است. اولاً  جامعه را از اغراض شخصی، منافع مادی، حرص ها و آزها، جاه طلبی ها، شهوت رانی ها، خودخواهی ها، خودپرستی ها، تعصب ها و قومیت ها، منزه و پاک نگهه می دارد.ثانیاً همه تلاش ها  و فعالیت ها جهت  توحیدی به خود می گیرد و اصول عالی انسانیت  و جامعه انسانی  اصالت پیدا می کند. بنابراین ، فرهنگ  شهادت جامعه و فرد را به همیاری سوق می دهد. چون دراین فرهنگ، مصلحت فردی ترجیح داده می شود، زمینه روحی  همیاری در فرد فراهم می شود.آیه 69 سوره نساء می فرماید: « و کسانی که از خداوند و پیامبر اطاعت کنند، در زمره کسانی اند که خداوند آنان را نواخته است، اعم از پیامبران  و صدیقان و شهیدان و صالحان، و اینان  نیک رفیقانی هستند.»

حفظ و اشاعۀ روحیۀ شهادت طلبی  نه تنها  در افزایش کمالات انسانی، نقش بسزایی ایفا می کند بلکه ضامن مصونیت  و حفظ جامعه  در برابر اهریمنان است. با این وجود، هرچند در دوران شکل گیری  انقلاب شکوهمند اسلامی  و در دوران دفاع مقدس، فضای جامعه آکنده  از شوق به شهادت  و کشته شدن در راه خدا  گردید اما پس از  پایان جنگ تحمیلی و گذشت زمان، اقداماتی قبال توجه برای حفظ روحیه  شهادت طلبی در جامعه صورت نگرفت و برنامه منسجمی  برای گسترش  این ارزش حیات بخش  و متعالی که ضامن بقای  جامعه اسلامی است، اجرا نگردید. باید اذعان  کرد که سهل انگاری  در این زمینه دستاوردی جز استحاله فرهنگی نوجوانان و جوانان دامن زدن به بحران هویت و تهی ساختن  جامعه از معنویت نداشت. اکنون این سوال مطرح است که چگونه می توان در جهت تحقق  ارزش های اسلامی از قبیل شهادت طلبی، ایثارگری و... حرکت کرد تا نه تنها  هویت دینی  و اسلامی جامعه حفظ شود بلکه گسترش یابد. در این راستا، اولین  قدم شناسایی  بسترها و عوامل  تأثیر گذاری بر شکل گیری و گسترش ارزش هاس اسلامی است تا بر مبنای آن  بتوان برای دست یابی  به اهداف فوق، برنامه ریی کر. به نظر می رسد  که یکی از کانون های اصلی  تربیت معنوی  و هدایت جامعه  به سوی ارزش های اسلامی، مساجد هستند. مسجد به عنوان  مرکز جماعات  مذهبی و معبد مسلمین از صدر اسلام تا کنون  نقش برجسته ای  در حفظ  و گسترش دستاوردهای  اسلام داشته است. با عنایت به اهمیت  و جایگاه مسجد  در تربیت معنوی جامعه، در این پژوهش    کوشش می شود  تا تأثیر  حضور در مساجد  و میزان  همبستگی  آن با شهادت طلبی، ایثارگری و گرایش به ارزش های اسلامی مورد  بررسی قرار گیرد. اهداف اساسی پژوهش حاضر عبارتند از:

1-احصاء عوامل، مقومات و موانع فرهنگ شهادت از طریق  بررسی منابع معتبر اسلامی؛

2-بررسی رابطه  بین حضور  در مساجد با شهادت طلبی، ایثارگری و گرایش به ارزش های اسلامی؛

3-کاربرد یافته های تحقیق برای برنامه ریزی توسعه فرهنگی.

با عنایت به مباحث فوق  این تحقیق در پی آن است تا فرضیات  ذیل را به آزمون گزارد:

1-بین حضور در مسجد و روحیه شهادت طلبی  همبستگی وجود دارد.

2-بین حضور در مسجد و ایثارگری  همبستگی وجود دارد.

بین حضور در مسجد و گرایش ارزش های اسلامی همبستگی وجود دارد.

آیات قرآن  کریم کلمه  مسجد  مجموعاً28 مرتبه ذکر شده است .از کل آیاتی  که کلمه مسجد در آنها بکار رفته،کلمه مسجد در پانزده مورد، با پسوند«الحرام» (مسجد الحرام) و پنج مرتبه  به تنهایی آمده است. یک مورد نیز مسجد  با پسوند «الاقصاء» (مسجد الاقصی)، و یک مرتبه، مسجد با پسوند«ضرار»(مسجدضرار) آمده و درشش مورد کلمه  مسجد بصورت جمع(مساجد)وارد شده است.

مسجد در اسلام  از اهمیت  و عظمت  والایی برخوردار است و آیات و روایات  فراوانی  بر حضور مسلمانان  در آنجا و  مشارکت در امور آن تأکید دارند. مسجد  سمبل  شهرهای اسلامی به حساب می آید و نقشها و کارکردهای گوناگونی در جامعه  به عهده دارد. نیازمند و ثروتمند،رئیس وزیر دست، فرمانده و سرباز، امتیازهای مادی  و ظاهری را کنار می نهند و همه در کنار یکدیگر  و دوش به دوش هم در مسجد  به عبادت می پردازند. درآنجا  تنها ارزش های حقیقی همچون تقوا و جهاد مطرح هستند و بر اساس  فقه اسلامی، شایسته است آنان  که از فضیلت هایی همچون  علم،تقوا، ایثار و جهاد برخوردارند، درصف اول  جماعت بایستند. مسجد عنصری اساسی برای سلامت و بقای اصل و اساس هر جامعه است. مسجد از آغاز  تنها  به عنوان  معبدی  ساده برای برگزاری  مراسم عبادی  معرفی نشده بود بلکه از بدو تأسیس، علاوه بر اینکه  جایگاه عبادت  و محل ادای فرائض  دینی مسلمانان بود، مرکز  تمام فعالیت های آموزشی، سیاسی و اجتماعی آنان نیز بشمار می آمد.

مسجد کارکردهای  مختلفی دارد که در ذیل  بشرح آن ها پرداخته می شود:

در باب کارکرد آموزشی مسجد شایان  ذکر است که تعلیمات عمومی پیش از ظهور اسلام  در ایران وجود  نداشت و نخستین  با بوسیله  اسلام مطرح گردید و از همان آغاز، مسجد به عنوان جایگاه اصلی دانش به فعالیت پرداخت. پس از ظهور  اسلام و تابش فروغ  دامن گستر  آن بر سرزمین  ایران، تحصیل علم و دانش چونان وظیفه ای  مقدس مورد  توجه  نوجوانان  مسلمان قرار گرفت  و مساجد به عنوان  نهادهای آموزشی، رسالت تعلیم و تربیت آنان را به عهده گرفتند. دیری نپایید که در پرتو عملکرد های علمی مساجد، زمینه  مساعدی برای ظهور نوابغ بزرگ  به وجود آمد، و تمدنی اساسی پایه گزاری شد.

در زمینه کارکرد اقتصادی مسجد  در جنگ  می توان گفت که در کشور ما حضور فعال  مساجد، آنها را به  ستادهای  مردمی توزیع  کنترل شده  اجناس تبدیل  کرد و به نوعی مرکز سازماندهی اقتصادی شرایط جنگی مبدل ساخت. استفاده وسیع  از نیروهای مردمی مساجد، هم توفیق  بسیج اداری را بیشتر می ساخت و هم مانع اشتغال کاذب می شددر طول جنگ تحمیلی، مسجد  یکی از مراکز مهم  تدارکاتی بود  که از طریق دریافت هدایای مردمی،آذوقه، پوشاک و سایر  مایحتاج رزمندگان را گردآوری کرده  به مناطق جنگی ارسال  می داشت؛ این کار از عهده دولت  و سازمان های رسمی خارج بود.

یکی از کارکردهای مسجد، سازماندهی نیروهاست.گاستون بوتول بمنظور تبین نحوه سازماندهی نیروهای انتظامی، انواع رزمندگان را به سه دسته تقسیم  می کند: «رزمنده  می تواند یک مشمول، مزدور یا سرانجام یک متعصب باشد. فرد مشمول  روحیه تسلیم دارد. این تسلیم می تواند با قاطعیت، شجاعت، نفرت و غیره همراه باشد یا نباشد. فرد  مزدور که جنگیدن را یک حرفه می داند، تمایل  دارد که با بیشترین  سود و کمترین خطر ممکن بجنگد. جنگهایی که در  آن ارتش های حرفه ای  در مقابل یکدیگر قرار می گیرند، جنگ هایی هستند  که قربانیان آن ها حداقل  در میان سربازان ، کمتر از سایر جنگهاست... حالت فرد داوطلب پیچیده تر است. بی تردید جنگ برای  دواطلب از جاذبه خاصی برخوردار است زیرا او با روی گشاده  آن را می پذیرد و در آن شرکت می کند. اما جنگ  فی نفسه یک هدف نیست.فرد دواطلب  برای دفاع از یک آرمان وارد جنگ می شود.  جذب و اعزام  نیروی دواطلب  مسجدی او را از انگیزه های نیرومند  اعتقادی برخوردار می سازد و این نیرو از جنبه  کمی و کیفی  در جنگ کارساز است. در غالب مساجد، ستاد بسیج برای فعالیت های پشت  جبهه اعم از حفاظت شهری و محلی، ارائۀ خدمات به مردم، پشتیبانی و تدارک جبهه و تأمین  نیروی انسانی دواطلب وجود داشت. این نوع سازماندهی  نیروی دواطلب  پیشینۀ مهمی داشت. نیروهای  دواطلب معمولاً کسانی بودند که در مراسم دسته جمعی  روزانه یا هفتگی در  مسجد محل یا در مساجد مهم  منطقه و گاهی در هیأت های  سیار و... به شارژ یکدیگر  می پرداختند. در این مراسم دعا و نیایش جمعی که مستمراً برگزار می شده، افراد نیرویی می یابند که آنا را از لحاظ روحی  مستعد حضور در جبهه کند. مساجد بعنوان  مهمترین پایگاه های بسیج و سازماندهی غیر رسمی  امکانات غیر دولتی و نیروی مستعد انسانی، سرمایه مهم  و بالقوه ای برای جامعه هستند که باید محافظت شوند، بویژه  در جامعه ای که احزاب  و گرو ه ها به عنوان  سازمان های غیره دولتی هنوز رشد نیافته اند. در چنین جوامعی، حتی اگر احزاب  بوجود آمده باشد و رشد یابند نیز آن ها نمی توانند جایگزین کارکرد مسجد شوند.

در باب کارکرد فرهنگی مسجد  شایان ذکر است که انتقال فرهنگ  مسجد به جبهه، آثار  تعیین کننده ای به لحاظ فردی و جمعی  در پی داشت. در جای جای جبهۀ جنگ، مسجدی برپا بود. هر نقطه ای که چند نفر حضورداشتند،در بیابان ها چادری برپا شد یا سنگر بزرگتری محل اقامت  جماعت قرار می گرفت و یا زمینی بی فرش بی سقف بعنوان  مکان نماز جماعت  و مسجد تعیین می شد و در هر نقطه ای  جماعتی برپا بود. درجنگ همه جا مسجد شد.

مسجد کارکرد نظامی هم دارد.پیامبر اکرم (ص) مقدمات فکری و اجتماعی بیشتر غزوات را در مسجد  فراهم می کرد.آن حضرت  با ایراد خطبه های  گرم و پورشور، مسلمانان را برای نبرد با دشمنان اسلام بسیج می کرد و از همانجا  نیروهای  مسلمان  را به جبهه های نبرد  با دشمنان اسلام  بسیج می کرد و از همانجا نیروهای  مسلمان را به جبهه های نبرد اعزام می کرد. به گفته  ابن هشام، پیامبر (ص) و اصحاب  برای حضور  در غزوه احد، روز جمعه  پس از پایان  نماز از مسجد حرکت کردند. مسجد  ستاد فرماندهی جنگ بود.

درجریان جنگ تحمیلی  برای نخستین بار  پس از صدر اسلام، آموزش فنون نظامی  و رزمی در برخی از مساجد به اجرا درآمد.آموزش فنون رزمی، دفاع شخصی و استفاده از انواع  سلاح های سبک در بعضی  از مساجد  برای بانوان و مردان  که مناسب نیازهای جنگ باشد  و نیز آموزش کمک های اولیه درمانی انجام  می گردید. هرچند  این آموزش ها،  کیفیت کاملاًمطلوبی نداشت، برای ضرورت ها و فوریت های جنگی  مناسب بود، به ویژه که همواره  در معرض خطر گسترش  جنگ و یا تجاوز  نظامی قدرتهای غربی و آمریکا بودیم.

تبلیغات یکی دیگر از  کارکردهای مسجد است. پس از استقرار رسول خدا(ص) در مدینه، مسجد که تنها  مرکز عمومی و کانون ارتباط جمعی در جامعۀ نوخاسته اسلامی بود، به عنوان  پایگاه اساسی کل فعالیت های  تبلیغاتی مسلمانان  مورد استفاده قرار گرفت. پیامبر اکرم (ص) در این پایگاه بزرگ  تبلیغی، درپرتو تعالیم  آسمانی اسلام  و از طریق تدریس، وعظ، ارشاد، ایراد خطبه های نماز جمعه و دیگر  سخنرانی ها به نشر  فرهنگ عظیم اسلامی پرداخت.ایشان  با برپایی آئین های باشکوه جمعه و جماعت و تشکیل  حلقه های علمی، عظمت آیین خویش را به نمایش گذاشت.

در مورد  کارکرد سیاسی مسجد شایان ذکر است که پیامبر اکرم(ص) پس از بنیان گزاری نظام نوین اسلامی در مدینه، به منظور دخالت  مسلمانان  در شیوه حکومت، اهداف  سیاسی اسلام  را با مردم در میان گزاشت. و مسجد را که مرکزی عمومی و محل تجمع  مسلمین برای ادای فرائض دینی بود، به عنوان پایگاه حکومت  و نهاد سیاسی اسلام  برگزید.از آن پس، تجسم عینی همبستگی  دین و سیاسیت  در اسلام به بهترین  وجه در مسجد متجلی گردید.

مساجد در دوره صلح نیز  نقشهای  مختلفی را ایفا  می کنند. حفظ  یاد و خاطره  شهدای جنگ  و تجلیل مداوم  از شهدای هر محله  در مساجد همان  محل از جمله  این نقش هاست. دسته هایی از اهالی محل در مناسبت  های گوناگون برای بازدید از خانواده های  شهدا در مسجد  محل تجمع کردند و پس از سازماندهی، به منزل شهدا می رفتند. این توجه به بازماندگان  شهدا موجب می شد که آنها احساس تنهایی نکنند و فکر نکنند که فراموش شده اند. در این زمینه، اقدامات دولتی ضمن آن که بسیار مهم  است اما کافی نیست. ایجاد احترام  محلی و بزرگداشت های محلی در مساجد برای شهدا مانع از سرخوردگی، احساس  زیان دیدگی  وابستگان و بازماندگان  کشته شدگان جنگ گردیده، به کاهش  عوارض  سوء ناشی از جنگ  کمک شایانی می کند.

 

روش شناسی تحقیق :

هدف عمده پژوهش حاضر، بررسی رابطه بین  حضور افراد در مسجد و شهادت طلبی، ایثارگری و گرایش  به ارزش های اسلامی است. از آنجا که بسیاری از شهدای گرانقدر  با میل و رغبت  درونی  و قلبی خود مسیر شهادت را انتخاب نموده اند و در ا ین  را با عزم  راسخ به دیدار معبود شتافته اند، می توان  اطمینان حاصل کرد که این افراد شهادت طلب بوده اند. جامعۀ آماری  این پژوهش  همه شهیدان شهر تهران (مناطق بنیاد شهید تهران بزرگ) است. برای گرد آوری داده های تحقیق، اقدام  به نمونه گیری شد. بعلت تفاوت های موجود  بین مناطق مختلف تهران ، جامعه آماری  تحقیق حاضر به 5 منطقه شمال، جنوب، شرق، غرب و مرکز  تقسیم شد.آنگاه مناطق 1،3،5،7،8 بصورت تصادفی انتخاب شدند. با عنایت  به تفاوت تعداد شهدا در مناطق تهران، از نمونه گیری طبقه ای نسبی استفاده شده است. یعنی  به تناسب تعداد  شهدا در مناطق ، افراد نمونه  برآورد شده اند. تعداد 618 نفر از شهدای  جنگ تحمیلی  بعنوان نمونه این تحقیق انتخاب شده اند.

در این تحقیق  یک متغیر مستقل  وجود دارد که تحت عنوان  میزان حضور در مسجد بیان شده است. میزان شهادت طلبی، میزان ایثارگری و میزان گرایش به ارزش های اسلامی  نیز مهم ترین متغیر های وابسته این  تحقیق هستند.

در پژوهش حاضر نمونه ها(618 نفر) براساس چهار متغیر به 4 درجه  خیلی کم،کم، زیاد و خیلی زیاد دسته بندی شدند. به عنوان مثال میزان  حضور در مسجد  یک نمونه می توانست  یکی از درجات مذکور  را در برگیرد و در مورد سایر  متغیرها نیز چنین بود. حال  برای انجام مقایسه  بین گروه ها و اجرای  آزمون همبستگی   هر نمونه  یک زوج  نمره وجود داشت. مثلاً نمره مربوط  به میزان حضور  در مسجد و نمره میزان شهادت طلبی . بعد  از انجام این دسته بندی، بین زوج  نمرات ضریب  همبستگی پیرسون  محاسبه گردید و معناداری  ضریب بدست آمده  نیز مشخص گردید. علاوه بر گروه های  به وجود آمده گروه های دیگری  نیز در این پژوهش به وجود آمدند که این گروه ها بیشتر  براساس اطلاعات  شناسنامه ای نمونه ها بوده است از جمله گروه های سنی، گروه های مربوط به یگان خدمتی، گروه های مجرد و متاهل، گروه های نوع شهادت و... بین این گروه ها و 4 گروه  متغیر مذکور نیز بررسی هایی انجام گرفته است  که نشان می دهد مثلاً بین سن و میزان  حضور در مسجد  رابطه ای وجود دارد یا خیر.

در این پژوهش می بایست  چهار متغییرمورد  اندازه گیری قرار گیرد : 1- میزان حضور شهدا در مساجد2میزان شهادت طلبی آنها 3- میزان ایثارگری آنها 4- میزان گرایش آنها به ارزشهای اسلامی.برای ساخت ابزار  اندازه گیری  ابتدا به تعریف  عملیاتی متغیرهای مذکور پرداخته شد سپس برای هرکدام از متغیرها، سوالاتی  تدوین گردید. برای این که میزان  خطا به  حداقل برسد  تصمیم بر آن شد که از 3 گروه افراد در خصوص  شهدای نمونه برداری شده سوال گردد:

1-    خانواده محترم شهدا2-همرزمان شهدا(بعداً بعلت عدم دسترسی به این گروه، اقدام  به حذف  آن شد)3-افرادی که اهل مسجد بودند و شهید مورد نظر را می شناختند. نمرات  داده شده  توسط این  گروه تا حدود زیادی  می توانست نشان دهنده  نمره واقعی نمونه مورد نظر باشد. بدین  منوال در بخش  نخست  پرسشنامه ای حاوی  31 سوال ساخته شد.سوالات پرسشنامه  طوری تدوین شدند که بتوانند متغیرهای  پژوهش را انادزه گیری کنند. این سوالات  بر اساس اتفاق نظر  گروه پژوهشی این تحقیق تهیه و تدوین شد.بدین معنی  که در مقابل تک تک سوالات  گروه پژوهش می بایست نظر می داد که آیا سوال مورد نظر متغیر را اندازه گیری می نماید یا خیر. در نهایت  و پس از طی  چندین مرحله تجدید نظر بر روی فرم سوالات ، پرسشنامه ای حاوی 31 سوال تدوین گردید.

پرسشنامه  یاد شده هنوز آماده  اجرا نبوده و می بایست  با حجم کمتری بطور آزمایشی  مورد وارسی قرار گیرد و مشخص شود که آیا پرسشنامه  مورد نظر می تواند برای اندازه گیری متغیرهای پژوهش بکار بسته  شود یاخیر.به عبارت دیگر،آیا پرسشنامه از اعتبار کافی برخوردار است یا خیر.در این مرحله طبعاً برخی از سوالات با کل پرسشنامه همخوانی ندارند و یا مربوط به  اندازه گیری  متغیرهای دیگری هستند که حتماً می بایست  در فرم اصلی مورد  تجدید نظر قرار گرفته ، ترمیم  و یا حذف گردند.

در نهایت پرسشنامه ای حاوی  25 سوال  برای اندازه گیری متغیرهای حضور در مسجد، شهادت طلبی،  ایثارگری و گرایش  به ارزشهای اسلامی بوجود  آمد. پرسشنامه اخیر برای اجرای تحقیق  مورد استفاده  قرار  گرفت.

در باب اعتبار  پرسشنامه شایان ذکر است که بطور کلی  منظور از اعتبار، بررسی  این موضوع است  که آیا سوالات پزوهش  واقعاً  متغیر و یا متغیرهای  مورد نظر  را اندازه گیری می نمایند یا خیر. چنانچه  سوالی  و یا  گروهی از سوال ها  برای اندازه گیری  مثلاً درجه شهادت  طلبی بوجود آمده باشند می بایست همان  متغیر را  اندازه گیری نمایند و گرنه در بکار گیری آنها  در پژوهش های بعدی اجتناب  خواهد گردید. از طرف دیگر بررسی  وضعیت  پایانی نیز بدین منظور انجام  می گردد تا مشخص شود آیا تست (پرسشنامه) را می توان  در سایر زمان ها و در نمونه های مشابه بکار بست یا نه  یعنی آیا تست  اندازه گیری  یکسانی در اندازه گیری های  متعدد به دست خواهد داد یا خیر. از آنجا که اعتبار شرط  روایی است یعنی در صورت وجود  اعتبار در حقیقت روایی نیز وجود دارد لذا بررسی میزان اعتبار در این پژوهش  با این  فرض بکار رفته  که در صورت وجود  اعتبار  می توان به روایی آن نیز اطمینان حاصل نمود.

برای گرد آوری داده های  تحقیق به آدرس نمونه(شهید) مورد نظر که از بنیاد شهید  منطقه اخذ  شده بود، مراجعه گردید. با برگزاری یک جلسه توجیهی ، نحوه  گردآوری داده ها به پرسشگران  توضیح داده شد. این  عمل بدان دلیل  انجام گرفت  که خطای مربوط به اجرای پرسشنامه از خانواده مورد نظرنام و نشانی هم رزم شهید  به همراه نام و نشانی  مسجدی که شهید در آن  حضوری فعال داشت، گرفته شود. این افراد  بعد از توجیه  کامل  به منزل شهید مورد نظر  مراجعه و نسبت  به تکمیل پرسشنامه  اقدام می کردند.

 

نتایج پژوهش

در بحث  یافته های پژوهش  هدف پژوهشگر بررسی  رابطه بین متغیرهای  وابسته است، بدین معنی با درستکاری  پژوهش متغیر  مستقل در متغیر  وابسته  چه تغییراتی حاصل شده است. همانطور  که قبلاً نیز اشاره شد در این پژوهش  متغیرهای مستقل  و وابسته فراوانی  وجود دارد اما آنهایی که از اهمیت  ویژه ای برخوردارند به قرار ذیل هستند:

متغیر مستقل این پژوهش  میزان حضور در مسجد است.قصد  اصلی ما در اینجا  این است  که با بررسی میزان  حضور فرد در مسجد ، رابطه آن با روحیه  شهادت طلبی، مورد بررسی قرار دهیم. علاوه بر روحیه  شهادت طلبی، متغیرهای  وابسته  دیگری نیز وجود دارند : ایثارگری  و گرایش به ارزش های اسلامی. به  عبارت دیگر  در این پژوهش  یک متغیر مستقل  عمده و اصلی  وجود دارد که آن عبارت است از  میزان  حضور در مسجد  و چند متغیر وابسته  نیز وجود دارند که عبارتند از شهادت طلبی، ایثارگری و گرایش  به ارزشهای اسلامی.

با تعیین میزان همبستگی  بین متغیرهای فوق، می توان مشخص ساخت  که آیا بین متغیرهای  مستقل  و وابسته  رابطه ای معنا دار وجود دارد یا نه. محاسبه ضریب همبستگی عددی بدست می دهد که نشان می دهد متغیرها چه نوع رابطه ای (مستقیم  یا معکوس) با هم داند و میزان  آن چقدر است. علاوه بر آن، با استفاده از آزمون  آماری می توان  مشخص ساخت  که میزان رابطه بدست آمده ، معنا دار است یا خیر.

با این توضیح، مشخص می شود  که در این پژوهش از آزمون آماری  استفاده شده است تا چگونگی  معنا داری آنها  از لحاظ داشتن  ارتباط مشخص گردد. از آنجا  که سطوح اندازه گیری  متغیرهای  این پژوهش  از سطح متغیر اسمی تا فاصله ای را در بر می گیرد لذا از آزمون های آماری مخصوص این دو  سطح استفاده شده است.

برای متغیرهای سطحی آزمون خی و برای متغیرهای  سطوح فاصله آزمون همبستگی پیرسون استفاده شده است. از طرف دیگر  به لحاظ اهمیت کار  به موضوع توصیف آماری  داده ها  نیز اقدام شده است.

مهم ترین  داده ها توصیفی  تحقیق حاضر عبارتند از :

-منطقه 7 با نمونه 174 نفری بیشترین  فراوانی را داشته است که در مقایسه با دیگر مناطق  28 درصد  را شامل می شود. منطقه 5 با حجم نمونه 75 نفری  نیز در آخرین  رتبه  این پنج منطقه  قرار گرفته است.

-توزیع سنی شهدای این پژوهش از 14 الی  66 سال بوده است که بیشترین فراوانی متعلق به به گروه های سنی  20 الی 22 سال است.

-تعداد شهدای دارای مدرک دیپلم  از سایر شهدا بیشتر است. افراد  دارای مدرک تحصیلی راهنمایی، ابتدایی، بی سواد، فوق دیپلم و لیسانس در مرتبه های بعدی قرار دارند.

-شهدای مجرد  81 درصد  و شهدای متأهل 19 درصد بوده اند.

-شهدایی که دارای یک فرزند بوده اند بیشترین درصد (5درصد) شهدا را شامل می شده اند.شهدای دارای2،3،4،5،7،8 فرزند در مراتب  بعدی قرار گیفته اند.85 درصد  شهدا فرزند نداشته اند. این درصد شامل  شهدای مجرد هم میشود که طبعاً فرزند  نداشته اند.

-شهدای بسیج با 45 درصد بیشترین شهدا را تشکیل می داده اند  و بعد از آن شهدای ارتش (24درصد)، سپاه(18درصد)، سایر (12درصد)و جهاد (6/0درصد) در رتبه های بعدی قرار گرفته اند.

- در این پژوهش نحوه  شهادت شامل خط مقدم، پشت جبهه، بمباران جبهه، بمباران شهرها و سایر بوده  است که بیشترین شهدا  مربوط به شهدای خط مقدم  با 71 درثد  بوده است.

-53درصد  شهدا دارای  وصیت نامه  و 47 درصد آن ها فاقد وصیت نامه بوده  اند.

-مطابق این نتایج  پژوهش 4 درصد  شهدا قبل از شهادت ، جانباز نیز بوده اند.

در این  به بررسی میزان  ارتباط بین متغیرهای پژوهش  پرداخته می شود:

بر اساس فرضیه های ا ین تحقیق  بین میزان حضور فرد در مسجد  و شهادت طلبی، ایثارگری و گرایش به  ارزش های اسلامی  رابطه وجود دارد. از آنجا که  سوالات پرسشنامه  بر اساس متغیرهای  فوق دسته بندی  گردیده اند اینک می توان با درکنار هم قرار دادن  سوالات مربوط  به هم و جمع نمودن  آنها، نمرات  تک تک  آزمودنی ها را بدست آورد. این کار  برای همه متغیرها (4متغیر اشاره شده) انجام می گردد تا مشخص شود  هر نمونه  در هرکدام از  چهار متغییر  چه نمره ای کسب کرده است. در قدم  بعدی می توان  بین نمرات  آزمودنی ها(نمونه های این پژوهش  که شهدای گرانقدر هستند) در هر کدام از متغیرها ی فوق  ضریب  همبستگی محاسبه  کرده  و مشخص ساخت  که این متغیرهای  چه نوع رابطه ای  با همدیگر دارند و میزان ارتباط چقدر است. برای انجام  این کار از ضریب  همبستگی پیرسون استفاده شده است در جدول 3-47 نتایج این آزمون ملاحظه  می گردد بر اساس این جدول  که در حقیقت همبستگی بین  متغیرهای پژوهش است، ملاحظه می شود  که متغیرهای با یکدیگر  همبستگی معناداری دارند. حضور  در مسجد  با متغیرهای  شهادت طلبی، ایثارگری و گرایش  به ارزش های  اسلامی به ترتیب  447/0،332/0  و 471/0 همبستگی دارد که هر سه در سطح  a=0.01 معنا دار هستند. علاوه بر آن  سه متغیر  پژوهشی نیز  یا یکدیگر همبستگی  معنادار در سطحa=0.01  معنا دار هستند. علاوه بر آن سه متغیر  پژوهشی  نیز یا یکدیگر همبستگی معنا داردر سطح a=0.01 دارند. جدول 3-47 در حقیقت نتایج  کلی پژوهش  را به نمایش گذاشته است:

جدول 3-47) ماتریس ضریب همبستگی  متغیرهای پژوهش در سطح  معناداری یک درصد

گرایش به ارزش های اسلامی

ایثارگری

شهادت طلبی

حضور در مسجد

 

**471/.

**332/.

**447/

000/1

حضور در مسجد

**328/.

**212/.

000/1

**447/.

شهادت طلبی

**431/.

000/1

**212/.

**332/.

ایثارگری

000/1

**431/.

**328/.

**471/.

گرایش به ارزش های اسلامی

618

618

618

618

N

 

** معنا دار در سطح  یک درصد

بررسی رابطه بین  4 متغیر پژوهشی  یعنی شهادت طلبی، حضور در مسجد، ایثارگری و گرایش به ارزش های اسلامی  به همین جا ختم نمی شود.  در این پژوهش  متغیرهای دیگری  نیز وجود دارند که جا دارد رابطه بین  آنها و 4 متغیر  مذکور مورد بررسی  قرار گیرد. به عنوان مثال ، متغیر سن، تحصیلات و یگان  خدمتی چه رابطه ای  با هرکدام  از چها متغیر پژوهشی  دارند. در جدول 3-84- رابطه بین  این متغیرها با 4 متغیر پژوهشی  نشان داده شده است. همانطور  که ملاحظه می شود:

1-    رابطه بین متغیر  سن و متغیر میزان حضور فرد  در مسجد در سطح  a=0.05 معنادار بوده است.بنابراین ، بین دو  متغیر سن و حضور در مسجد  رابطه وجود دارد یعنی افرادی  که 20 تا 22 سال  سن داشته  اند، بیشتر از سایر افراد به مسجد می رفته اند.

2-    رابطه بین سن شهید و میزان شهادت طلبی نیز در سطح a=0.01 معنادار است.

3-    بین یگان خدمتی شهدا (بسیج،سپاه، ارتش، جهاد و سایر) و میزان  حضور در مسجد، شهادت طلبی، ایثارگری، و گرایش به ارزش های اسلامی  رابطه وجود داشته است. شهدایی که در یگان بسیج بوده اند بیش از سایرین  در مسجد حضور داشته اند، به میزان  بیشتری  شهادت طلب بوده اند، بیش از سایرین  ایثارگر بوده اند و بیش از سایرین  به ارزش های اسلامی گرایش داشته اند.

3-84- خلاصه آزمون های آماری  انجام شده بر روی متغیرهای پژوهش

 

حضور در مسجد

شهادت طلبی

ایثارگری

گرایش به ارزش های اسلامی

سن

*

**

**

-

تحصیلات

**

**

**

**

وضعیت ازدواج

-

**

**

-

یگان خدمتی

**

**

**

**

نحوه شهادت

**

**

**

-

داشتن وصیت نامه

**

**

-

-

جانبازی قبل از شهادت

-

-

-

-

مناطق تهران

**

**

**

**

وجود پایگاه در مسجد

**

**

-

-

 

*معنا دار در سطح (5%)

**معنادار در سطح1%

 

بحث و نتیجه گیری :

در خصوص رابطه  بین حضور فرد در مسجد و میزان شهادت طلبی شایان ذکر است که بین این دو متغیر، رابطه ای در سطح  بسیار بالاa=0.01  وجود دارد. در مباحث  نظری نیز اعتقاد بر این بود  که بین آنها رابطه ای عمیق می بایست  وجود داشته باشد. با توجه به تحلیل آماری انجام شئه  که عبارت از آزمون  آماری ضریب  همبستگی پیرسون  که عدد 477/0=R بود مشخص گردید که این میزان در سطح a=0.01 معنادار است معنای دیگر  آن رابطه  آن است که متغیر حضور در مسجد  به میزان (447/0)یعنی 20 درصد متغیر  شهادت طلبی  را تبیین می کند  این میزان 20 درصد نشان دهنده ، ضریب  تعیین متغیرهای مورد نظر است.

در خصوص رابطه  بین حضور فرد  در مسجد و ایثارگری شایان ذکر است  که بین این دو متغیر رابطه معناداری در سطح a=0.01 وجود دارد. با توجه به یافته های پژوهش، بین دو  متغیر مورد نظر  همبستگی به میزان 332/0= r  وجود دارد که با توجه   به حجم نمونه بالا این میزان در سطح  بسیار خوب و حتی  در سطح 01/0 نیز معنا دار بوده است. در مورد  متغیر  نیز می توان  گفت که حضور  در مسجد  به میزان (332/0)یعنی 11 درصد ایثارگری را تبیین می نماید.

در خصوص  رابطه بین حضور  فرد در مسجد  و گرایش به ارزش های  اسلامی شایان ذکر است که افرادی که روحیه شهادت طلبی  دارند در حقیقت  ضمن اینکه  ایثارگر هستند  به ارزش های اسلامی  نیز گرایش دارند.از طرف دیگر  افرادی که به ارزش های اسلامی  گرایش دارند در حقیقت  روحیه شهادت طلبی و ایثارگری و حضور آنها در مسجد نیز بیشتر است. در اینجا  نیز همبستگی به دست آمده بین  حضور فرد در مسجد  و گرایش به ارزش های اسلامی(یعنی 471/0=r) رابطه معنا دار در سطح  بسیار بالا وجود دارد. در بررسی میزان  تبیین گرایش  به ارزش های اسلامی بر اساس  میزان حضور فرد  در مسجد نیز می توان  گفت که ضریب  تعیین در اینجا(471/0) یعنی  22 درصد می باشد. نتایج  خلاصه شده در جدول  3-47 میزان رابطه بین  این چهار متغیر را نشان داده است. در این جدول همه متغیرها در سطحa=0.01  با یکدیگر رابطه معنا دار دارند.

این تحقیق محدودیت  هایی نیز داشته است. یکی از مهم ترین  آن ها، دشواری سنجش  پذیری متغیر شهادت طلبی است که تعمیم پذیری  یافته های پژوهش را تحت تأثیر  قرار می دهد زیرا در بین شهدای عزیز، افرادی هستند که بمباران شهرها به شهادت رسیده اند. بنابراین، ممکن است  وجود روحیه شهادت طلبی در این افراد، محل تأمل باشد.

در راستای نتایج  تحقیق  پیشنهادات ذیل قابل ذکر است:

-         یافته های  پژوهش نشان می دهد  که بین  مسجد و روحیه  شهادت طلبی، ایثارگری و گرایش  به ارزش های اسلامی، رابطه  ای معنادار وجود دارد. لذا پیشنهاد می گردد که مسجد بعنوان  یک راهکار مهم  ر ترویج  فرهنگ ایثار  و شهادت مورد توجه قرار گیرد.

-         نتایج تحقیق بیانگر  آن است  که تربیت یافتگان  در بسیج از روحیه  شهادت طلبی و ایثارگری بالایی برخوردار هستند. بنابراین، تقویت  و توسعه  پایگاه های بسیج  در جوار مساجد، یکی دیگر از راهکارهای  اشاعۀ  روحیه شهادت طلبی است.

-         یافته های تحقیق این حقیقت  را آشکار می سازد  که نوجوانان و جوانان  از روحیه شهادت طلبی  و ایثارگری بالاتری برخوردار هستند. بنابراین، اتکا  به این سرمایه های عظیم  که بیشترین درصد  جمعیت کشور را  تشکیل می دهند و برنامه ریزی برای تجهیز آنان به معنویت  و اخلاق متعالی اسلامی، اقدامی راهگشا جهت  ترویج  فرهنگ ایثار و شهادت  تلقی می باشد.

-         شایسته است  که گرایش به شهادت طلبی افراد مسجد در وضعیت  فعلی نیز مورد مطالعه و تحقیق  قرار گیرد.

-         برای تعمیم پذیری یافته ها ی پژوهش در سطح کشور پیشنهاد می شود  این تحقیق  در سطح ملی  نیز انجام  شود تا پشتوانه علمی  لازم  را برای اجرای برنامه های مرتبط  به دست آورد.

منابع مورد استفاده  در تحقیق :

1-بوتول، گاستون(1368)، جامعه شناسی جنگ، ترجمه هوشنگ فرخجسته، تهران: سازمان انتشارات  آموزش انقلاب اسلامی.

2-باقی،عماد الدین (1367)، مسجد و دفاع مقدس، تهران: ستاد عالی کانون های  فذهنگی، هنری مساجد.

3-پاشا شریفی، حسن و نسترن شریفی (1380) روش های تحقیق  در علوم رفتاری، تهران: انتشارات سخن.

4-جوادی یگانه، محمدرضا(1376)، نظر سنجی  از جوانان تهرانی  پیرامون مساجد، تهران: سازمان تبلیغات  اسلامی.

5-خالد، شیخ حسن(1971)، الشهید فی اسلام، بیروت: دارالعلم للملاین.

6-ــــــــــــ (1379)،الشهید و الشهاده  فی القران و الحدیث، تهران: موسسه  الشهید  الثوره الاسلامیه فی ایران.

7-دلاور، علی(1375)، روش تحقیق در روانشناسی  و علوم تربیتی ، تهران : نشر  ویرایش.

8- دربندی ، سید علیرضا (1374)، علل کاهش  حضور مردم  در مساجد، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.

دفتر همکاری حوزه  و دانشگاه(1374)، فلسفه  تعلیم و تربیت ، تهران: انتشارات  سمت.

10-سرمد، غلامعلی و عباس بازرگان(1376)، روش های تحقیق  در علوم رفتاری،تهران: انتشارات آگاه.

11-سجادی، سید جعفر(1362)، فرهنگ  و معارف اسلامی ، تهران : شرکت مؤلفان و مترجمان ایران.

12- شاکری، سید رضا  و حیدر محمدی (1378)، مسجد در احادیث شیعه ، تهران: ستاد عالی کانون های فرهنگی، هنری مساجد.

13-شکری شید رضا و حیدر محمدی(1378)، مسجد در احادیث سنت، تهران: ستاد عالی کانون های فرهنگی و هنری مساجد.

14-شایگان، فریبا(1377)، بررسی عوامل مؤثر بر حضور و مشارکت  مردم در مساجد، پایان نماه  کارشناسی ارشد ، تهران : دانشگاه  علامه طباطبایی.

15-طه، عثمان(1378)، قرآن کریم ، ترجمه  آیت الله العظمی مکارم شیرازی، قم  : موسسه  الامام علی بن  ابی طالب.

16-فراهتی، عباسعلی(1377) مسجد و تؤثیرات علمی ، اجتماعی آن در جامعه  آن در جامعه اسلامی، پایان نامه ، تهران: دانشگاه امام صادق (ع).

17-قابل ، احمد(1375)، مسجد  در صدر اسلام ، تهران: ستاد عالی کانون های فرهنگی ، هنری مساجد.

18-گلدسته و همکاران(1377)، راهنمای کاربرانSPSS ، تهران : چاپ نیل.

19-مطهری، مرتضی (1379)، حماسه  حسینی، تهران : انتشارات صدار.

20-مصطفوی، حسن(بی تا)، التحقیق فی کلمات  القرآن الکریم.

21-معین، محمد(1378)، فرهنگ فارسی، تهران: انتشارات امیرکبیر.

22هومن، حیدر علی(1379)، استنباط آماری در علوم رفتاری، تهران: انتشارات دیبا.

23-ـــــــــــــ(بی تا)، بنیاد شهید  حسنه جاریه امام«راه اندازی». روابط عمومی بنیاد شهید.

 


bardia_m

bardia_m
کاربر طلایی2
تاریخ عضویت : آذر 1389 
تعداد پست ها : 6374

پاسخ به:مقالات تخصصي ايثار و شهادت
یک شنبه 26 دی 1389  12:20 AM

عنوان : " نياز سنجي اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي خانواده هاي شاهد"
كلمات كليدي : نياز (need)، نياز فرهنگيCultural need)) ، نياز اقتصادي ( Economical need) ، نياز اجتماعي(Social need)
انواع مقالات :علمي و فرهنگي
موضوعات مقالات :ايثار و شهادت

 

چکیده :

تحقیق حاضر با هدف شناسای و تعیین اولویت  نیازهای فرزندان و همسران  شاهد در سال 1383 انجام پذیرفته است. چهار چوب نظری این پژوهش به صورت ترکیبی مبتنی بر نظریه خرده نظامهای پارسنز و نظریه  و هدف مرتن می باشد. در این تحقیق از روش پیمایشی استفاده شده و جامعه آماری نیز شامل کلیه  همسران و فرزندان شهید سراسر کشور حدود 200682 نفر می باشند. 1200 نفر به عنوان  نمونه آماری از استان های تهران، فارس، اصفهان، همدان،  زنجان و گیلان با استفاده از روش نمونه گیری طبقه ای متناسب به صورت تصادفی انتخاب شدند.4/6 درصد استان های مورد بررسی نسبت به سایر نیازها، نیاز اقتصادی پائینی داشته اند، نیاز اقتصادی16/8درصد از این استان ها در حد متوسط و 76/8 درصد نیاز اقتصادی بالایی داشته اند.9/2 درصد این استان ها در حد متوسط و در81/5 درصد از این استان ها نیاز اجتماعی در بالا ذکر شده است. نیاز های فرهنگی 8/7 درصد استان های مورد بررسی در حد پایینی گزارش شده  و 10/6 درصد ای این استان ها نیز نیاز فرهنگی خود را در حد متوسط گزارش گزارش کرده اند همچنین 80/7 درصد از این استان ها نیاز فرهنگی بالایی داشته اند. نتایج تحقیق نشان می دهد نیازهای فرهنگی و اجتماعی در اولویت بالاتری نسبت به سایر  نیازها قرار دارند. در بررسی تفصیلی نتایج استان ها مشخص گردید اولویت  اول نیازهای خانواده های معظم شاهد در استان تهران، اقتصادی در همدان و زنجان، فرهنگی و در استان های فارس، اصفهان و گیلان اجتماعی بوده است. 
نویسنده : حسین دهستانی

ادبیات نظری

از بدو تولد بشر و سیر  طبیعی و تکاملی آن همواره  نیاز به عنوان مقوله جدایی ناپذیر  از آن مطرح بوده است. باید اذعان داشت  که اصلی ترین  پایه زندگی جمعی را نیازهای طبعیی و اجتماعی تشکیل داده اند. در این مسیر پر پیچ و خم  در هر مرحله از زمان  با استمداد از شیوه های گوناگون  این نیازها را مرتفع نموده ان. انسان ها به تبع توانائیهایشان هر کدام سهمی در رفع این نیازها داشته اند. چنانچه در زندگی ایلی و کشاورزی افراد ناتوان خانواده  تحت پوشش بوده و نیازهای آنها توسط سایر اعضای خانواده تأمین می شده است. در کشور ما ایران نیز بعد از وقوع انقلاب اسلامی  توجه ویژه ای به رفع نیازهای مردم صورت گرفت. در ادامه واستمرار  حرکت پویا  و تکاملی انقلاب اسلامی  و رخداد جنگ و به تبع آن تأسیس نهاد بنیاد شهید، این نهاد وجه  همت خود را در قبال  شهادت ، شهید  و خانواده شهید  متمرکز ساخته  و فعالیتهای گسترده  و متونعی را در جهت  تحقق اهداف ترسیم شده و در زمینه  فرهنگ ایثار وشهادت، شهید  و خانواده شهید انجام داده و می دهد. بنابریان برای دستیابی هر چه بهتر به اهداف خود شناخت دقیق  و علمی از نیازهای مختلف خانواده معظم شهدا مهم و اساسی به نظر می رسد. تا با شناخت بهتر ، برنامه ریزی کارآمدتری در جهت  برطرف نمودن  نیازهای آنان  به انجام برساند. بنابریان  این اهداف این طرح را می توان به دو دسته تقسیم کرد :

الف)شناسایی سطح نیازهای تأمین شده خانواده معظم شهدا در قالب خدمات ارائه شده در ابعاد اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی.

ب)شناسایی میزان ضرورت  و اولویت  نیازها در ابعاد فرهنگی اقتصادی، اجتماعی و با توجه  به رسالتهای بنیاد شهید انقلاب اسلامی.

در این راستا  پرسشهای اصلی این پژوهش به شرح زیر طرح می گردد.

-نیازهای اقتصادی، اعضای خانواده معظم شاهد به تفکیک(همسران و فرزندان ) کدام است؟

-نیازهای اجتماعی اعضای خانواده معظم شاهد به تفکیک  ( همسران و فرزندان) کدام است؟

-نیازهای فرهنگی اعضای خانواده معظم شاهد به تفکیک  ( همسران و فرزندان) کدام است؟

-سلسله مراتب  واولویت نیازهای خانواده های معظم شاهد به تفکیک( همسراتن و فرزندان) چگونه است؟

متداولترین تعریف  نیاز در مطالعات  نیاز سنجی  عبارت از تعریفی است که متکی بر نوعی فاصله یا شکاف  است اگر چه در بسیاری از متون  نیاز به مثابه  نوعی فاصله یا شکاف  استفاده می شود اما برای اولین بار  این برداشت  از نیاز توسط راجر کافمن ارائه شده است. از نظر وی  نیاز در قلمرویی وجود دارد که در آن موقعیت  مطلوب  یا مورد نظر فاصله دارد. بسیاری از صاحبنظران این حوزه از تعریف اخیر  نیاز به عنوان یک تعریف عینی و قابل  سنجش یاد می کنند از طرفی همانطور که بورتن و مریل خاطر نشان  ساخته اند، تعیین وضعیت مطلوب چیزها یک مسئله  مربوط به داوری ارزشی است، که نمی تواند  از ساختار ارزشی که فرد بدان وابسته  است و از طریق تجربه بدست آورده است جدا تلقی گردد. با توجه به اینکه ساختار ارزشی افراد متفاوت است  توافق درباره آنچه که باید باشد کار مشکلی است به این دلیل وضعیت مطلوب همواره  امری نسبی است و نمی توان  آنرا قطعی و فراگیر  قلمداد کرد در حمایت از این مسئله والتن برای تشریح مبانی فلسفی  بررسی نیازها به طور ضمنی وابستگی مفهوم  نیاز را به ارزشها مورد بررسی قرار می دهد به تصور وی این بیان  که فرد یا گروهی از افراد دارای نیاز هستند به این معناست که :

الف) آن فرد یا افراد در حالت  و وضعیت معینی قرار گرفته اند.

ب)آن وضعیت با ارزشهای معقول و موجود در جامعه ناسازگار است.

ج) بنابراین  وضعیت مورد نظر باید تغییر یابد.

والتن با این بیان نشان می دهد که نیاز سنجی مشتمل بر دو نوع سنجش می باشد اول : سنجش واقعی ( معنی اینکه فرد  در وضعیت  معینی قرار دارد) دوم سنجش هنجاری( وضعیت ذیربط با ارزشهای معینی ناسازگار است و باید برطرف شود) بنابراین مقوله بررسی نیازها مقوله ای است که در آن هم داده های عینی و هم داده های مبتنی بر نگرش ها و ارزش ها مورد نیاز باشد(والتون،1969:43)

نیاز سنجی نیز تا حدودی وابسته به  تعریفی است که از نیاز ارائه می شود اما در یک تعریف فراگیر می توان نیازسنجی را فرایند جمع آوری و تحلیل اطلاعات دانست که منجر به شناسایی نیازهای افراد، گروه ها، مؤسسات   جوامع می گردد. نیاز سنجی به یک فرایند  یا جریان اشاره دارد که نتیجه آن عبارت است از مجموعه ای از نیازها که بر اسا س اولویت  تظیم شده اندوباید برای کاهش  و یا برطرف کردن  آن اقدامات  اساسی صورت پذیرد. هدف اصلی نیازسنجی دستیابی به اطلاعات درباره  وظایف اصلی و عملی لازم بر ایفای وظایف سازمانی و مهارتها و نگرشهای ضروری برای انجام  آن وظایف است از این رو می توان گفت  نیازسنجی، یک ابزار گرد آوری اطلاعات  است که چنانچه به درستی اعمال شود می تواند سازمان را از یک موضع  انفعالی  و ابهام آمیز خارج سازد.

در تبیین نیازهای فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی از نظریه "نظامها" یا "خرده سیستم" پارسنز و نظریه" وسیله و هدف مرتن" استفاده شده است. در نیاز سنجی اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی خانواده معظم شاهد یا اتکا به نظریه  پارسنز و چهار نیازی که در این نظریه اشاره شده به بررسی موضوع پرداخته خواهد شد. این نیازها چنانچه در نظریه پارسنز بیان شده در جوامع مختلف و فرهنگ های مختلف شیوه های ارضایشان متفاوت است.اما تئوری دیگری که در این  تحقیق از آن مدد می جوید تئوری وسیله و هدف مرتن است مرتن بیان می دارد در هر سیستم  اهداف تعریف شده ای وجود دارد(نیاز) که اولویت های افراد  آن جامعه نامیده می شوند. بنابراین افراد برای رسیدن به این اولویت ها و اهداف یا سائقه ها نیازمند وسایل لازم می باشند. وسایل پذیرفته شده ای  که از طرف فرهنگ  و جامعه تعریف شده  باشد تا با بهره جویی از آن وسایل به ارضای نیازهای خود (مرتن، به نقل از ملکی،1380:66).

 

پیشینه و پژوهش :

در سال 1375 در تحقیقی به عنوان " بررسی نیازهای اموزشی کارکنان مراکز تحقیقاتی درجه یک جهاد سازندگی" با هدف بهسازی برنامه ریزی آموزشی در این مراکز این نتایج بدست آمده است: سطح تحصیلات دانشگاهی پژوهشگران مراکز تحقیقاتی درجه یک  با پاسخگویی به نیازهای شغلی آنان در زمینه دانش نظری وقتی متناسب می باشد که محتوای دوره های آموزشی کوتاه مدت گزرانده شده توسط پژوهشگران  با نیازهای شغلی  آنان مطابقت داشته باشد.همچنین تحصیلات  دانشگاهی پژوهشگران  در تحقق و پیشبرد  اهداف  واحد سازمانی  آنان نقش بسزایی دارد. دوره های آموزشی کوتاه مدت  برگزار شده توانسته  است در تحقق و پیشبرد اهداف  سازمانی مراکز تحقیقاتی درجه یک مؤثر واقع شود. علاوه بر این گذراندن  آموزش های عمومی (مشترک) توسط  پژوهشگران  به منظور توصیب بهینه  علمی و اعتقادی  آنان لازم است اما پژوهشگران نسبت به سرپرستان ، گذران آموزشهای عمومی را ضروری تر می دانند و نیز گذراندن  آموزش های تحقیقی توسط پژوهشگران  به منظور  تقویت دانش نظری  و فنی آنان ضروری است. اما در نظر مسئولین مستقیم شان گذراندن آموزش های تخصصی نسبت  به آموزش های عمومی از اولویت بیشتری برخوردار است (ضیایی نجف آبادی،1375) در تحقیق  دیگری با عنوان " بررسی نیازهای آموزشی پژوهشگران پژوهشگاه  علوم و تکنولوژی دفاعی" به منظور طراحی و برنامه ریزی آموزشی بهینه این نتایج حاصل شده است : بین رشته تحصیلی پژوهشگران در بدو خدمت با نیازهای شغلی آنان رابطه مثبت و معنا دار وجود دارد. اما میان برنامه های آموزشی و نیازهای شغلی پژوهشگران رابطه منفی گزارش شده است. همچنین بین  نظرات و خواسته های پژوهشگران با متوای برنامه آموزشی  پژوهشگاه  رابطه منفی گزارش شده است. در فرضیه دیگری  رابطه بین  آموزش پژوهشگران و پیشرفت شغلی آنان منفی بوده است. می توان نتیجه گرفت برنامه های آموزشی پژوهشگاه  سبب پیشرفت  شغلی پژوهشگران نمی شودواین برنامه ها منطبق با شرایطی که موجب  ارتقاء  شغلی و علمی و توانایی انجام مسئولیت های مهمتر و پیچیده تر وافزایش کارایی آنان گردد، نمی باشد(نجات ثابت،1374). در پژوهش  دیگری با عنوان " نیاز سنجی  کارکنان  آموزش و پرورش  شهرستان خرم آباد با مدل انگیزشی مازلو" مهمترین  نیازهای معلمان آموزش و پرورش خرم آباد نیاز به خودیابی، نیاز به خود شناسی و نیاز به احترام  و تکریم بیان شده است. در بررسی دیگری با عنوان " بررسی و مقایسه میزان  نیاز به راهنمایی در مورد ارضای نیازهای اجتماعی و روانی و تحصیلی در حد بالا ، نیاز های جسمانی، مذهبی و شغلی در حد متوسط و نیاز به راهنمایی دختران  در مورد  ارضای  نیازهای روانی تحصیلی در حد بالا، ارضای نیازهای جسمانی، اجتماعی، مذهبی، شغلی در حد متوسط، همچنین بین میزان نیاز  به راهنمایی در مورد ارضای نیازهای اجتماعی، روانی، مذهبی دانش آموزان  پسر و دختر تفاوت معناداری وجود دارد(زهرا کار،1380). در تحقیقی با موضوع " بررسی نیازهای آموزشی پسران  دوره متوسطه  شهر تهران  در مورد بهره گیری  از اوقات فراغت "این نتایج به دست آمده است. بین  وضع موجود و مطلوب فعالیت های ورزشی بیرون از منزل و ورزش های درون  منزل  تفاوت معناداری وجود دارد و لیکن بین وضع  موجو.د و وضع  مطلوب فعالیت های مطالعاتی، استفاده از وسایل  سمعی و بصری، برنامه های سیاسیت مذهبی و فعالیت های هنری و تفریحی، تفاوت  معناداری وجود نداشت( امجدیان، 1378) در بررسی دیگری با عنوان " سنجش  نیازهای آموزشی ومدیران  آموزش استثنایی استان تهران" به منظو ر بهینه سازی برنامه های آموزشی نتایج زیر بدست آمده است. بین رشت ه تحصیلی و نیازهای شغلی  تفاوت معنا داری وجود دارد. هر چه  دانش و مهارت مدیران بالاتر  برود، نیازهای شغلی افزایش می یابد. بین میزان و وظایف سازمانی رابطه  مثبت و معنا داراست. بین محتوای دوره های آموزشی ضمن خدمت  و نیازهای شغلی، رابطه ضعیفی گزارش شده است. بین دوره های آموزشی ضمن خدمت و بهره وری نتایج تحقیق حاکی از این است که این دوره ها بهره وری را افزایش می دهد( دارابی،1379) در پژوهش دیگری با عنوان " سنجش نیازهای فرهنگی دانشجویان" این نتایج به دست آمده است. هیچ کدام  از نیازهای فرهنگی- مذهبی بر اسا س شاخص  سلسله  مراتبی در اولویت  اول و دوم قرار نمی گیرد. نیاز های فرهنگی مرتبه  چهارم  را به خود اختصای  می دهند. به طور کلی می توان گفت  از میان 89 نیاز فرهنگی  در این پژوهش  نیازهای علمی ، آموزشی ، فرهنگی و هنری، نیاز به آگاهی سیاسی و دینی ، نیازهای معطوف  به جلب توجه  واحترام  و نیاز به آزادی بیان قلم از اولویت و ضرورت بیشتری برخوردار هستند(جهاد دانشگاهی، 1376). در پژوهشی به عنوان" نیاز سنجی مرحله ای و همگرا طرحی برای برنامه ریزی معلواین" این نتایج ارائه شده اند که در بررسی نیاز سنجی از چهار  طبق نیازهای هنجاری، نیازهای نسبی، نیازهای احساس شده  و نیازهای بیان شده  استفاده شده است : (پاولوس،1988).

 

روش شناسی پژوهش:

جامعه آماری در این پژوهش عبارتست از تمامی همسران  و فرزندان شاهد که مجموعاً 200682 نفر بودند.(گزارش شناخت بنیاد شهید و امور ایثارگران  به هیأت دولت، تیر1383) 1200 نفر به عنوان حجم نمونه به صورت تصادفی انتخاب شد، اما با توجه  به احتمال  گم شدن  و احیاناً ناقص بودن بعضی از پرسشنامه ها تعدا 1250 پرسشنامه تهیه شد و در بین پاسخگویان  توزیع شد که در نهایت تعداد 58 پرسشنامه به علت ناقص بودن کنار گذاشته شد و در کل تعداد 1192 پرسشنامه  برای تجزیه و تحلیل داده ها کد گزاری و وارد کامپیوتر شد. با توجه به ساخت  نا متناجس  و نا همگن جامعۀ آماری روش نمونه گیری طبقه ای متناسب استفاده گردید. بدین ترتیب جامعه اماری به چند طبق تقسیم شده پس از هر طبقه یک نمونه یه صورت اتفاقی ساده یا سیستماتیک انتخاب شد که این تعداد نمونه  در هر طبقه به اندازه نسبت آن طبقه در کل جامعه آماری می باشد. از تعداد 28 استان کشور استان های تهران، فارس، اصفهان، همدان، زنجان، گیلان بصورت تصادفی انتخاب شدند. پس از گردآوری داده ها، برای تجزیه و تحلیل  داده ها به دلیل  توصیفی بودن  از آمار توصیفی و در برخی جداول نیزX2   استفاده شده است.

در این تحقیق با استفاده از پرسشنامه ای مشتمل بر سؤالات باز و بسته و با روش حضوری به جمع آوری اطلاعات اقدام گردید است. برای بدست آوردن گویه های پایدار و معتبر ابتدا پرسشنامۀ  سؤال تهیه شد و به تعداد 50 پرسش گردید و اطلاعات راجع  به جمعیت  مورد مطالعه از50 نفر پرسیده شد. پس از تکمیل  پرسشنامه ها، داده ها جمع آوری شده و اعتبار درونی گویه ها بدست آمد. برای این منظور از روش آلفای کرونباخ استفاده شده است. در این روش شاخص  هماهنگی کل مقیاس آماره ای به نام آلفا است که حداقل  باید 70% بوده تا مقیاس آرای پایابی باشد. در سنجش  نیازهای اقتصادی که مرکب از 36 سؤال بود آلفای بدست آمده 62% بود که با حذف 3سؤال که دارای ابهام بود، ضریب آلفای این قسمت به 81%رسید در سنجش نیازهای فرهنگی آلفا78% بود که سؤالات  بدون تغییر باقی ماند و در سنجش نیازهای اجتماعی که مرکب از 11 سؤال بود، آلفا 59% بود  که با حذف دو سؤال مبهم  مقدار آلفا به 78% رسید. پرسشنامۀ تهیه شده جهت سنجش روایی ابزار به رویت تعداد از متخصصن و ناظر علمی طرح رسید و با انجام اصلاحاتی مورد تأیید قرار گرفت.

نیازهای فرزندان شاهد در بعد اجتماعی دوره راهنمایی :

براساس داده های جدول شماره 3 برررسی اولویت بندی نیازهای اجتماعی فرزندان شاهد دوره راهنمایی از نظر خودشان نشان می دهد که آن ها نیاز به شرکت  در باشگاهها و کلوپ ها را در اولویت اول و نیاز به آشنایی به نحوه برقراری ارتباط صحیح  با جنس مخالف را در اولویت آخر قرار می دهند،آنها رتبه 2 تا 5 را به فعالیت های اجتماعی اختصاص می دهند و نسبت به دسته ها و گروه های اجتماعی ارزش های جدید توجه کمتری نشان داده اند.

والدین بر خلاف فرزندان رتبه اول را به نحوه  مواجهه با ارزش جدید و در رتبه آخر نیز با فرزندان خود موافق نیستند. فرزندان رتبه آخر را به آشنایی با نحوه بر قراری ارتباط صحیح با جنس مخالف می دهند، در حالیکه والدین به آن رتبه 8 می دهند . والدین نیاز به آموزش مهارت های اجتماعی را در رتبه آخر قرار می دهند در حالیکه فرزندان به آن رتبه 4 می دهند بر سر نیاز به فعالیتهای اجتماعی توافق وجود دارد والدین رتبه 3 تا 6 و فرزندان رتبه 2تا5 را به آنها اختصاص می دهند.

مربیان رتبه 1 را به آموزش مهارت های اجتماعی می دهند و در رتبه آخر با دانش آموزان شاهد موافق هستند، اما با والدین توافق کمتری دارند. در عین حال بین سه گروه حدوداً بر سر آموزش مهارت های زندگی توافق وجود دارد، والدین و فرزندان آن را در رتبه اول و مربیان آنرا در رتبه 3 قرار می دهند. برای مربیان آشنایی با ارزشها و سنت های اجتماعی و نحوه مواجهه با ارزش های جدید اهمیت بیشتری دارد و آنها را در رتبه سوم و چهارم قرار می دهند. برای بررسی معنی داری تفاوت بین این سه گروه در زمینه نیازهای اجتماعی فرزندان شاهد دوره راهنمایی، فرضیه تحقیق مبنی براینکه نظرات فرزندان، والدین و دبیران درباره نیازها در بعد اجتماعی تحت تأثیر وضعیت پاسخگویان قرار دارد مورد تأیید قرار گرفت.  125/26=( 001/0 و 8 ب=45/8> X (م)X 

دوره دبیرستان : بر اساس داده های جدول شماره 3 بررسی اولویت بندی نیازهای اجتماعی فرزندان شاهد دوره راهنمایی از نظر خودشان نشان می دهد  که آنها نیاز به شرکت در باشگاهها و کلوپ ها را در رتبه اول و نیاز به آشنایی با نحوه  مواجه با ارزش های جدید را در اولویت آخر قرار داده اند. نیاز به شرکت در فعالیت های اجتماعی، نیاز به آموزش مهارت های زندگی را در اولویت دوم تا چهارم قرار داده اند.

والدین دانش آموزان  دبیرستانی همانند فرزندان خود برای نیاز به شرکت در باشگاهها و کلوپ ها با یک رتبه  اختلاف، اهمیت قایلند. فرزندان به آن رتبه 1 و والدین به آن رتبه 2 می دهند. فرزندان و والدین بر سر رتبه آخر یعنی«نیاز به آشنایی با نحوه مواجهه با ارزشهای جدید» کاملاً توافق دارند. به طور کلی بین نظرات والدین و دانش آموزان با یک دورتبه تختلاف توافق وجود دارد.

دبیران دبیرستانی رتبه اول نیازها را به «نیاز به آشنایی با نحوه مواجهه باارزشهای جدید» می دهند و رتبه آخر را به نیاز به آشنایی و فعالیت در جنبش های  دانش آموزی – دانشجویی می دهند : نظرات دبیران دبیرستانی با دانش آموزان  و والدین آنها تفاوت زیادی وجود دارد.

برای بررسی معنی داری تفاوت بین نظرات  این سه گروه  در زمینه نیازهای اجتماعی فرزندان شاهد دوره  دبیرستان  فرضیه تحقیقی، مبنی بر اینکه نظرات فرزندان، والدین  و دبیران  درباره  نیازها در بعد اجتماعی تأثیر  وضعیت پاسخگویان قرار دارد مورد تأیید قرار گرفت. 125/26=( 001/0 و 8 ب=45/8> X (م)X 

دانشجویان :

بررسی الویت بندی نیازهای دانشجویان  شاهد  در بعد اجتماعی (براساس جدول2) نشان می دهد  که آنها نیاز به شرکت  در فعالیت های  اجتماعی را  در رتبه 1 و نیاز به آشنایی و فعالیت  در جنبش های دانش آموزی و دانشجویی را در رتبه  آخر قرار می دهند. آنها نیاز به آشنایی با نحوه  برقراری ارتباط صحیح با جنس مخالف را در رتبه 6 قرار می دهند و از این  نظر با دانش آموزان  راهنمایی و دبیرستان  تفاوت دارند.

نیازهای فرهنگی

جدول شماره  4 : میانگین و اولویت بندی نیازهای فرزندان شاهد از نظر خودشان، والدین و مربیان در بعد فرهنگی

نیازها   پاسخگویان

فرزندان راهنمایی

والدین راهنمایی

دبیران راهنمایی

فرزندان دبیرستان

والدین دبیرستان

دبیران دبیرستان

دانشجویان

1.نیازبه انجام فعالیت های فرهنگی

رتبه

میانگین

6

65/3

5

82/3

3

26/4

6

36/3

4

04/4

1

85/3

 

رتبه

میانگین

7

63/3

8

80/3

4

10/4

7

27/3

5

96/3

3

60/3

 

رتبه

میانگین

5

66/3

8

71/3

5

92/3

8

26/3

3

09/4

5

43/3

 

رتبه

میانگین

2

88/3

6

81/3

8

77/3

1

80/3

6

91/3

2

61/3

 

رتبه

میانگین

8

63/3

1

38/4

6

88/3

5

41/3

7

67/3

7

28/3

 

رتبه

میانگین

1

92/3

3

92/3

7

82/3

2

76/3

8

30/3

8

23/3

 

رتبه

میانگین

4

76/3

2

13/4

1

43/4

4

66/3

2

17/4

4

51/3

 

رتبه

میانگین

3

88/3

4

90/3

2

31/4

3

69/3

1

18/4

6

44/3

 

رتبه

میانگین

75/3

93/3

54/3

05/3

39/3

49/3

 

 

بررسی نیازهای  فرزندان شاهد  در بعد فرهنگی :

دوره راهنمایی

بر اساس جدول شماره 4 فرزندان شاهد  دوره راهنمایی نیاز به دایر شدن  کتابخانه  ویژه  فرزندان شهدا را  در رتبه  اول و نیاز  دایر شدن  مجامع  و گروههای  ویژه  فرزندان شهدا را در رتبه  آخر  قرار می دهند. نیاز به ایجاد  فرصتها و امکاناتی  برای شرکت  در فعالیت های  هنری  نظیر موسیقی  و تئاتر را در اولویت  دوم قرار می دهند.

والدین، نیاز  به دایر شدن  مجامع  و گروههای  ویژه  فرزندان  شهدا را در رتبه  اول و تعیین  حدود انتظارات  از فرزند شهید  در زمینه  فعالیت های  فرهنگی  را در رتبه  آخر قرار  می دهند و این در حالی است که رتبه  اول فرزندان، رتبه  3 والدین  است  و رتبه  آخر فرندان  رتبه 1 برای والدین است.

مربیان نیاز  به کسب اطلاعاتی  در زمینه  اثرات فرهنگی  شهدا بر جامعه  را در رتبه  اول ونیاز  به ایجاد  فرصتها و امکاناتی برای فعالیت های  هنری  را در رتبه  آخر قرار می دهند. بین  والدین  و مربیان  بر سر اطلاعاتی در زمینه  اثرات  فرهنگی  شهدا  بر جامعه  توافق بیشتری وجود دارد.

برای بررسی  میزان معنی داری تفاوت  بین نظرات  این سه گروه  در زمینه  نیازهای فرهنگی  فرزندان  شاهد دوره  راهنمایی با استفاده  از کای دو فرضیه  تحقیقی  مبنی بر اینکه  نظرات والدین  و دبیران  درباره  نیازها در بعد فرهنگی  تحت تأثیر  وضعیت  پاسخگویان قرار دارد مورد تأیید قرار گرفت. 50/15=(05/0 و 8 ب=24/84> X (م)X 

 

دوره دبیرستان :

بر اساس جدول  شماره 4 دانشجویان  رتبه اول  نیازهای فرهنگی خود را به «انجام  فعالیت های فرهنگی» و رتبه آخر «دایر شدن  کتابخانه  ویژه  فرزندان شهدا» اختصاص  داده اند. یافتن فرصت و  امکان  شرکت در فعالیت های هنری در رتبه  دوم وسوم قرار دارند.بررسی فرضیه  2 : بین فرزندان شاهد از نظر نیاز در ابعاد  اجتماعی و فرهنگی تفاوت وجود دارد.

جدول شماره  5: نتایج حاصل از آزمون مجذور کای یک متغییری بر حسب میزان نیاز در هر بعد.

بعد

اجتماعی

فرهنگی

مX

260/802

67/689

بX

46/18

df

4

4

آلفا

001/0

 

چون 46/18=(001/0 و4) ب X< (برای هر دو بعد)(م) X است، فرضیه  صفر رد و فرضیه تحقیقی مبنی بر تفاوت بین فراوانی های  مشاهده شده و فراوانی های  مورد انتظار در جامعه  تأیید  می شود. از این رو  می توان نتیجه  گرفت  که بین فراوانی  های  مشاهده شده  و فراوانی های  مرود انتظار در جامعه  تفاوت وجود دارد.یعنی نیاز های فرهنگی  فرزندان شاهد متفاوت از نیازهای اجتماعی آنان است.

بررسی فرضیه 3 : بین فرزندان شاهد در مقاطع مختلف تحصیلی  از نظر نیاز در ابعاد اجتماعی و فرهنگی تفاوت وجود دارد.

جدول شماره 6 : نتایج حاصل از آزمون  مجذور کای  چند متغیری برای نیازهای فرزندان شاهد در مقاطع  تحصیلی

بعد

اجتماعی

فرهنگی

مX

8/45

841/20

Df

5

آلفا

5/0

بX

50/15

 

چون 50/15=(05/0 و8) بX<(برای هر دو بعد)(م) X است، فرضیه  صفر رد و فرضیه  تحقیقی مبنی متأثر  شدن نظرات فرزندان شاهد در زمینه  نیاز در ابعاد اجتماعی و فرهنگی  از وضعیت  پاسخگویان  مورد تأیید  قرار می گیرد. به عبارت  دیگر نیاز های فرهنگی و اجتماعی  فرزندان  در دوره راهنمایی، دبیرستان و دانشگاه  با یکدیگر متفاوت است.

بررسی فرضیه  4 : بین دختران و پسران از نظر نیاز به دو بعد اجتماعی و فرهنگی تفاوت وجود دارد.

بعد

اجتماعی

فرهنگی

مX

1/92

3/42

df

4

آلفا

0/5

بX

9/48

 

چون 48/9 = (05/0 و4) بX < (برای هر دو بعد) بX است، فرضیه صفر مبنی بر آورد نیازهای فرزندان شاهد راهنمایی، دبیرستان و دانشگاه  توسط خودشان مستقل  از جنس آنهاست  مورد تأیید  و فرضیه  تحقیقی رد شد. از این رو می توان  نتیجه گیری کرد که جنسیت آزمودنی ها در میزان برآورد نیازهای شان تأثیری نداشته است.

بحث و تفسیر نتایج

نظر به اینکه نیازهای  افراد  منحصر به خودشان است، مقایسه نتایج یک نایز سنجی  دیگر منطقی به نظر نمی رسد. تنها  اگر در مورد یک گروه  از آزمودنی ها دو یا چند  نیازسنجی صورت گرفته باشد، میزان تغییرپذیری نیازهای آنان قابل مقایسه  و بحث است. در  ارتباط با فرزندان شاهد یک نیازسنجی  دقیق و کاملی که همه جوانب نیازها را بررسی کرده باشد انجام نشده است(تاسال82،زمان انجام این تحقیق).در مورد فرزندان غیر شاهد  نیز چنین کاری صورت نگرفته است. به همین دلیل و دلایل پیشین محقق نمی تواند بحث جدی در این زمینه داشته باشد.

در عین حال می توان  به نتایج برخی  از تحقیقات که شباهت  کمی با تحقیق حاضر دارند اشاره نمود. در تحقیق قائدی(1381) که نیازهای مشاوره ای دانشجویان  در ابعاد مختلف متفاوت است. این نتیجه  یکی از نتایج تحقیق حاضر را مرود تأیید قرار می دهد. درآن تحقیق تفاوت بین جنس تءیید شده است در حالیکه در این تحقیق چنین تفاوتی مورد تأیید قرار نگرفته است.

در تحقیق دیبا واجاری(1380) که نیاز به راهنمایی دانش آموزان دبیرستانی شهر تهران مورد بررسی قرار گرفته است، نیز تفاوت در ابعاد مختلف مورد تأیید قرار گرفته است که نتایج تحقیق حاضر را تأیید می کند.

بررسی روندهای درونی  نتایج این تحقیق به طور کلی با برخی نظریه های همخوانی داد.مثلاً امور مربوط به ا زدواج و همسر یابی برای دانش آموزان  دبیرستانی اهمیت بیشتری پیدا می کند و سرانجام دانشجویان دانشگاه  به آن رتبه بالاتری اختصاص می دهند.پیشنهاد می گردد برای رفع نیازهای فرزندان شاهد، به آموزش، اطلاع رسانی و تدارک فرصت ها و امکانات مادی اقدام گردد. و وضع قوانین، ایجاد تشکیلات جدید و یا تغییر در رویه های جاری مد نظر قرار گیرد.

 

منابع :

1.امجدیان، کیومرث(1378)، بررسی نیازهای دانش آموزان پسر دوره متوسطه شهر تهران در زمینه بهره گیری از اوقات فراغت، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه علامه طباطبایی.

2. بامشاد،جلال(1375)، بررسی و تعیین نیازهای آموزشی مدیران عالی وزارت جهاد سازندگی پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت معلم تهران.

3. بختیاری،علی(1378)،بررسی های آموزشی کارشناسان نهضت سواد آموزی  در مراکز استانی و حوزه مرکزی تهران، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه علامه طباطبایی.

4.حاجی سیاری،مهدی(1379)، بررسی نیازهای آموزشی مدیران سازمان صدا و سیما، پایان نامه کارشناسی ارشد،دانشگاه علامه طباطبایی.

5.دیبا واجاری، مریم(1380)، بررسی میزان نیاز به راهنمایی دانش آموزان دبیرستانی شهر تهران، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه الزهرا.

6. دشت بزرگی، بهمن(1373)، بررسی ارضاء نیازهای روانی اجتماعی دانش آموزان  متوسطه بوسیله  دبیران پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس.

7. رضازاده، فریدون(1379)، بررسی مقایسه ای  نیازهای روانی و اجتماعی والدین دانش آموزان پسر عقب مانده ذهنی...، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه علامه طباطبایی.

8.سلیمی، حسین(1375) تأثیر راهنمایی شغلی و مشاوره شغلی گروهی...، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه علامه طباطبایی.

9.ضیایی آبادی، محمد حسین(1375)، بررسی نیازهای آموزشی کارکنان مرکز تحقیق درجه یک منابع طبیعی و امور دام، وزارت جهاد کشاورزی...، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه علامه طباطبایی.

10.کاظمی،ناهید(1376)، کرایش های شغلی دختر و پسر در تهران، پایان نامه  کارشناسی ارشد، دانشگاه علامه طباطبایی.

11. عباس زادگان، سید محمد، ترک زاده، جعفر(1379)، نیاز سنجی در سازمانهای تهران، انتشارات بدر.

12.قائدی،یحیی(1380)، بررسی زمینه های مورد نیاز برای مشاوره دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی واحد گرمسار،دانشگاه آزاد اسلامی گرمسار.

13.قائدی،یحیی(1379)،اصول برنامه ریزی آموزشی(جزو درسی) چاپ نشده.

14. کرمی، ابوالفضل (1378)، جزوه راهنمایی نیازهای دانش آموزان دبیرستانی دانشگاه علامه طباطبایی.

15. مازلو، ابراهام(1359)، انگیزش، ترجمه علی اصغر حسین پور، انتشارات فردین.

12.Jouranal of Scicence Teacher Education V.2,N.1(1991)

13.Kanfman .P(19M) Need Assessment. Educational technology publication.

14.Paplia , D.G(1993) Human Development. New York Megraohill.


bardia_m

bardia_m
کاربر طلایی2
تاریخ عضویت : آذر 1389 
تعداد پست ها : 6374

پاسخ به:مقالات تخصصي ايثار و شهادت
یک شنبه 26 دی 1389  12:20 AM

عنوان : بررسي نيازهاي اجتماعي فرهنگي فرزندان شاهد از ديدگاه خودشان، والدين و مربيان
كلمات كليدي : نياز needs، نياز سنجي needs accesment، نيازهاي اجتماعي-فرهنگي cultural needs social and، فرزندان شاهد shahed children
انواع مقالات :علمي و فرهنگي
موضوعات مقالات :ايثار و شهادت

انویسنده : مریم  دیبا واجاری

ین مقاله به بررسی نیازهای اجتماعی،فرهنگی فرزندان شاهد از دیدگاه خودشان، والدین و مربیان می پردازد سئوالات تحقیق عبارتند از : 1)فرزندان شاهد در زمینه اجتماعی و فرهنگی دارای چه نیازهایی هستند.2)آیا بین فرزندان شاهد در مقاطع مختلف تحصیلی از نظر نیاز در دو زمینه فوق تفاوت وجود دارد؟3)آیا بین پسران  و دختران در زمینه های فوق تفاوت وجود دارد؟4)آیا بین نظرات والدین، مربیان و فرزندان در مورد نیازهای فرزندان شاهد در زمینه اجتماعی و فرهنگی تفاوت وجود دارد؟5)آیا بین فرزندان شاهد از نظر نیاز به ابعاد اجتماعی و فرهنگی تفاوت وجود دارد؟ جامعه آ»اری شامل کلیه فرزندان شاهد در دوره راهنماییف دبیرستان و دانشگاه و والدین  و مربیان و دانش آموزان راهنمایی و دبیرستان است. برای انتخاب نمونه مناسب از میان جامعه آماری از روش طبقه ای برای انتخاب نمونه در مقاطع استفاده شد که تناسب جنس،مقطع تحصیلی، و پراکندگی استانی مد نظر قرار گرفته است. از روش خوشه ای نیز برای انتخاب استان ها و شهرستان ها استفاده شد. حجم نمونه درده استان انتخابی با لحاظ همه فاکتورهای فوق 1234 نفر بوده است. ابزار تحقیق پرسشنامه محقق ساخته بود که روایی و پایانی آن توسط محقق بررسی و محاسبه گردید. ضرایب پایانی محاسبه شده برای گروههای مختلف آزمودنیها، در همه موارد بالاتر از 9% بوده است. برای تحلیل داده های جمع آوری شده از فراوانی، میانگین، و رتبه بندی برای نشان دادن میزان نیاز و اولویت بندی  آنها استفاده شد. آزمون آماری تفاوت بین پسران و دختران شاهد از نظر نیاز در ابعاد اجتماعی و فرهنگی را مورد تأیید قرار نداد. در ارتباط بین فرزندان شاهد در مقاطع مختلف تحصیلی از نظر نیاز به ابعاد اجتماعی و فرهنگی تفاوت بین آن ها تأیید شد. در ارتباط با تفاوت بین نظرات والدین، مربیان و فرزندان نیز تفاوت مورد تأیید قرار گرفت.

 

ادبیات نظری :

نیاز یک مفهوم عمومی است که در زمینه های مختلف کاربرد نسبتاً وسعی دارد و تعارف متعددی از آن ارائه شده است. در یک تعریف عمومی نیاز چیزی است که برای ارضاء و تحقق یک هدف قابل دسترس یا تسهیل در آن می شود.(عباس زادگان،1379) به عقیده مورای افراد در هر لحظه نیازهای متعدد و گاهی متضاد دارند که روی رفتار آنها تأثیر می گذارد و هر یک از نیازها از دو جزء تشکیل شده اند. یک جزء کمی یا انژریکه شامل شدت یا چگالی نیاز برای رسیدن به یک هدف است و یک جزء کیفی یا جهت دهی که شامل هدفی است که نیاز به سمت آن هدایت می شود بنابراین  نیازها محورهای اصلی انگیزش افراد هم ازنظر جهت هم از نظر شدت اند.(گریفتن ومورهاد، ترجمه معمار زاده و الوانی،1374).از آنجا که شناسایی نیازهای فرزندان شاهد در ابعاد مختلف به ویژه فرهنگی و اجتماعی، مسئولین و پژوهشگران را دارای دین بیشتر و ادای وظیفه رهنمون می شود، بررسی دو مسئله ضروری به نظر می رسد، یکی بررسی نیازهای فرزندان شاهد در ابعاد مختلف و دیگری تحقق هدفهای مورد نظر.

در تحقیقات متعدد، روان شناسان و محققان علوم تربیتی حوزه نیازها را گسترش داده اند. برای مثال مازلو(1954) پنج مقوله،هرزبرگ دو مقوله، گرووال(1997)پنج مقوله، مورای سیزده مقوله. برای اینکه بتوانیم مفهومی از نیاز را انتخاب کنیم که در ارتباط با فرزندان شاهد دارای کاربرد باشد،دو مفهوم اساسی موضوع تحقیق یعنی نیاز و نیاز سنجی مورد مداقه قرار گرفت، این توجه در عین حال به ما کمک خواهد کرد تا ابعاد مورد بررسی در ارتباط با نیازهای فرزندان شاهد  را نیز شناسایی کنیم. روان شناسان، زیست شناسان،اقتصاد دانان، برنامه ریزان و محققان علوم اجتماعی هر کدام به زعم خود به مفهوم نیاز پرداخته اند. در تقسیم بندی اولیه روانشناسان نیاز را به دو مقوله جسمانی و روانی تقسیم می کنند. زیست شناسان بیشتر به مقوله فیزیولوژیک می پردازند و اقتصاددانان  تقاضا را به عنوان نیاز در نظر می گیرند(قائدی1379)افرادی نظیرمازلو،مورای،سلگلرمن،هرزبرگ، کوفمان، برادشا و در زمینه تعریف، طبقه بندی نیازها در زمینه روانی و سازمانی پیشتاز هستند.

بررسی نیازها و یا نیازسنجی، یکی از مؤلفه های اساسی و ضروری فرایند برنامه ریزی است. در هر کجا که مسئله تدوین و طرحها و اتخاذ مجموعه ای از تدابیر مطرح باشد، از نیاز سنجی به طور مکرر یاد می شود. برای نیاز سنجی الگوی مختلفی تدوین شده است، در حوزه آموزشی و سازمانی کوفمان،کوریگان و جانسون (1969)مدلی را بر پایه طرح اولیه هان(1966) برای برآورد نیاز های آموزشی پیشنهاد کرده اند که دارای سه بعد هم ارزدر تدوین و طراحی یک برنامه آموزشی است. در یک تقسیم بندی دیگر سه الگو برای نیاز سنجی مطرح شده است. 1.الگوی قیاسی که شامل نه مرحله است.2.الگوی استقرایی که شامل هفت مرحله است.3. الگوی ملاسیک که دارای چهار مرحله است.

در این مقاله نیاز به عنوان یک خواست یا ترجیح مد نظر قرار گرفته است و سپس این سئوال مطرح شده است که فرزندان شاهد در ابعاد اجتماعی و فرهنگی دارای چه نیازهایی هستند؟ در این مقاله تفاوت در میزان نیاز در ابعاد اجتماعی و فرهنگی، تفاوت نیاز در مقاطع مختلف و تفاوت نیاز در جنس و نیز میزان توافق بین نظرات فرزندان، والدین و مربیان مورد بررسی قرار خواهد گرفت. فرضیات این پژوهش عبارتند از،

1.       فرزندان شاهد در زمینه ابعاد اجتماعی و فرهنگی دارای نیاز هستند.

2.       بین فرزندان شاهد از نظر نیاز به ابعاد اجتماعی و فرهنگی تفاوت وجود دارد.

3.       بین فرزندان شاهد در مقاطع مختلف تحصیلی از نظر نیاز در ابعاد اجتماعی و فرهنگی تفاوت وجود دارد.

4.       بین دختران و پسران از نظر نیاز به دو بعد اجتماعی و فرهنگی تفاوت وجود دارد.

5.       بین نظرات فرزندان، والدین و مربیان از نظر اولویت نیازهای فرزندان تفاوت وجود دارد.

پیشینه پژوهش :

به منظور بررسی پژوهش های انجام شده  در ارتباط با متغیرهای اساسی تحقیق، جستجو در دو محور پژوهش های داخلی و پژوهش های خارجی صورت گرفت، بررسی های انجام شده توسط محقق نشان داد که در دخل کشور پژوهش ویژه ای در خصوص  بررسی نیازهای فرزندان شاهد صورت نگرفته است. نتایج ضمنی بررسی های محقق نشان می دهد که حتی کاربرد اصطلاح نیاز سنجی در کشور ما، قدمتی فراتر از ده سال ندارد، پس از مطرح شدن  این اصطلاح  و آشنایی  نسبی برخی  از کارشناسان برنامه ریزی آموزشی و درسی با آن، نیاز سنجی هایی در این حوزه ها صورت گرفت . برخی از پژوهش های انجام شده در حوزه روان شناسی، با الگو گیری از روان شناسانی نظیر مازلو صورت گرفته است که از نظر روش شناختی قابل بحث است.

عمده تحقیقات انجام شده در ایران، چه به صورت پایان نامه، چه به صورت پروژه های تحقیقی وزارت خانه ها و مؤسسات وابسته، معطوف  به سنجش نیازهای آموزشی کارکنان بوده است. برای نمونه امجدیان(1378)، نیاز های دانش آموزان در زمینه اوقات فراغت، بامشاد (1357) نیازهای آموزشی مدیران جهاد سازندگی،بختیاری(1378)، نیازهای آموزشی کارکنان نهضت سواد آ»وزی، حاجی سیاری(1379) نیازهای آموزشی کارکنان صدا و سیما، رضا زاده(1379) نیازهای روانی اجتماعی والدین دانش آموزان، سلیمی(1375)تأثیر راهنمایی و مشاوره شغلی گروهی بررغبت های شغلی، ضیایی نجف آبادی(1375) نیازهای کارکنان مرکز تحقیقات درجه یک منابع طبیعی و امور دام وزارت جهاد سازندگی، کاظمی(1367) گرایش های شغلی نوجوانا و دختر و پسر تهران، قائدی(1379) نیازهای آموزشی کارکنان بنیاد شهید را مورد بررسی قرار داده اند. برخی افراد دیگر نظیر صفوی(1375)، جوادیان(1375)، پیله وران(1372)،زرین فر(1376)، سبزیانی(1372) نیازهای آموزشی ضمن خدمت کارکنان را بررسی کرده اند.به منظور بررسی پژوهش های انجام شده در خارج از کشور از بانک های طالاعاتی اریک بانک اطلاعاتی فهرست علوم اجتماعی و بانک اطلاعاتی چکیده پایان نامه، بیشتر در فواصل  سالهای 1970 تا 2001 مورد بررسی قرار گرفت. برای یافتن  پژوهش های مرتبط واژه های نیاز، نیاز سنجی به عنوان  واژه های کلیدی انتخاب شدند. اگر چه  پژوهش های انجام شده  در حوزه نیاز سنجی بسیار گسترده و متنوع است، اما پژوهش هایی که در ارتباط سنجش نیاز فرزندان شاهد باشد، یافت نشد، یا حداقل  محقق نتوانست  به آنها دسترسی پیدا کند به جز یک مورد که در ادامه توضیح داده خواهد شد، لازم به ذکر است که این نتیجه گیری ها تنها بر اساس  بانکهای اطلاعاتی  دردسترس و منابع پژوهش صورت پذیرفته است و اگر پژوهش ویژه ای در این زمینه صورت گرفته باشد، محقق بدان دسترسی نداشته  باشد.

در پژوهش های خارج از کشور نیز، عمده پژوهش های انجام شده حول بررسی نیازهای آموزشی، برای کارکنان  سازمانها و دانش آموزان مدارس و دانشجویان، برای تهیه برنامه های آموزشی بوده است، نظیر الگوی نیاز سنجی برای برنامه ریزی درسی اسمیت(1988)، نیاز سنجی محله ای و همگرا برای برنامه ریزی آموزشی دانش آموزان معلول، پاول لوس(1988)، سنجش نیازهای دانش آموزان برای برنامه درسی حرفه ای در سطح نظام آموزشی ، اسکوبار(1989)، نیاز سنجی برنامه درسی الگویی، برای آ»وزش در زمینه صنعت و تجارت، ویگوسکی(1991)، نیاز سنجی برناتمه درسی در حوزه تکنولوژی بررسی وضعیت قلب و عروق، اس واسمبولد(1991)، نیاز سنجی  معلمان برنامه ریزی درسی و علوم ریاضی  مقطع ابتدایی، برنسون و همکاران (1991).

در مورد بررسی میزان نیازهای اجتماعی و فرهنگی فرزندان شاهد در داخل  و خارج تحقیق مستقلی صورت نگرفته است فقط در سال (1997) گرووال پرسشنامه ای طراحی نمود که دارای 5بعد بود(جسمانی،روانی، اجتماعی، شغلی و تحصیلی) و براساس  آن میزان نیاز به راهنمایی دانش آموزان مدارس متوسطه را می سنجید، این ابزار فقط تهیه و در کشور هندوستان هنجاریابی شده است.

برخی از تحقیقات صورت گرفته  در داخل و خارج  از ایران  که به طور غیر مستقیم  به برخی از فرضیات تحقیق مربوط می شود، در ذیل بدانها اشاره می شود.کرمی(1378) آن پرسشنامه (گرووال1997) را در ایران هنجاریابی نمود و بعد مذهبی را به آن اضافه نمود و دیبا واجاری(1380) آنرا برروی دانش آموزان دختر  و پسر دبیرستانی اجرا نمود. براساس نتایج این تحقیق  میزان نیاز به راهنمایی این دانش آموزان  در زمینه های مختلف  متفاوت است، نیاز های تحصیلی و شغلی در درجه اول و دوم اهمیت قرار دارد. بین پسران و دختران دردو زمینه تحصیلی و شغلی  از نظر نیاز به راهنمایی تفاوت وجود ندارد و در چهار زمینه جسمانی و روانی، اجتماعی و مذهبی تفاوت وجود دارد. نیازهای پسران  به راهنمایی بیشتر از دختران است.

قائدی(1381)، پرسشنامه مذکور  را با تغیراتی و با اضافه کردن  بعد ازدواج  برای بررسی نیازهای مشاوره ای  دانشجویان در ابعاد مختلف  مورد استفاده قرار داد. نتایج  این تحقیق نشان می دهد که نیاز  به مشاوره دانشجویان  در زمینه های مختلف  متفاوت است. بین دختران و پسران  در سه زمینه جسمانی، اجتماعی و روانی تفاوت  مورد تأیید قرار گرفت  و در زمینه های مذهبی، ازدواج، شغلی و تحصیلی مورد تأیید  واقع نشد. بین دانشجویان  رشته های مختلف  در بعد جسمانی، اجتماعی، روانی، شغلی، مذهبی و ازدواج از نظر میزان  نیاز به مشاوره  با یکدیگر تفاوت  وجود دارد فقط در بعد  تحصیلی  این تفاوت مورد تأیید قرار نگرفت .

یکی از نتایج تحقیق دشت بزرگی(1373) نشان می دهد  که نیازهای روانی اجتماعی دانش آ»وزان  شهر اهواز در حد متوسط است و ارضای نیازهای آنان با مشخصات  فردی آنان ارتباط ندارد. برخی از تحقیقات  تفاوت بین جنس  بویژه  دانش آموزان را مورد تأیید قرار می دهند.پاپلیا (1992) تفاوت جسمانی و روانی و روانی را تأیید  می کند. الیس و گاتمن(1995) معتقدند  که دخترانی  که زمینه اقتصادی و اجتماعی بالایی نسبت  به طبقه پایین دارند. برای انتخاب  مشاغل که تسلط مردانه  دارند  علاقه بیشتری نشان می دهند. مک کس ودیم (1995) نیز تفاوت بین دختران  و پسران را تأیید  می کنند. از مجموعه  آنچه محقق مورد بررسی قرار داد، شواهدی را نیافت که به طور ویژه  به تفاوت زمینه اجتماعی و فرهنگی در دختران و پسران  اشاره داشته باشد.به نظر گیگان (1982) زنان بیشتر خود را بر حسب ارتباط با سایر افراد  تعریف می کنند. آنان خود  را بر حسب  مسئولیت ها و توانایی در مراقبت از دیگران  و خودداوری می کنند زنان بیشتر  از طریق مشارکت با دیگران  به هویت نایل می گردند.

روش پژوهش :

روش تحقیق از نوع روش های نیاز سنجی و تکنیک دلفی است. فن دلفی یکی از مشهورترین  فنون توافق  یابی است  که به منظور کسب توافق  جمعی درباره  یک موضوع  یا حیطه  معینی، از طریق گردآوری منظم نظرات  و عقاید گروهی از افراد، با استفاده  از پرسشنامه بدون الزام حضور  آنان در محل معین  مورد استفاده قرار می گیرد.

جامعه آماری و گروه نمونه :

جامعه پژوهش عبارت است از کلیه  فرزندان شاهد که در مقاطع تحصیلی راهنمایی، دبیرستان و دانشگاه  مشغول تحصیل اند. و نیز والدین  و مربیان  آنها. برای انتخاب گروه نمونه از روش  طبقه ای، و خوشه ای استفاده شده است که تناسب جنس بر حسب  پراکندگی&n