راهیان كوى دوست (شرح حدیث معراج)
پیشگفتار
این كتاب مجموعه اى از درس هاى اخلاق استاد در حوزه علمیه قم است، كه به كوشش انتشارات مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى(رحمه الله) تنظیم و ویرایش و تا كنون پنج بار تجدید چاپ است. چاپ اول آن با شمارگان 5000 نسخه در سال 1374، و چاپ پنجم آن با شمارگان 3000 نسخه در سال 1380 صورت گرفته است.
موضوع اصلى سخن استاد در این درس ها، متن حدیث معروف معراج است كه به بیانى دل نشین و گویا همراه با آیات قرآنى شرح و تبیین شده است. متن این حدیث شریف كه حقاً محتواى آن یك دوره عرفان و حكمت و اخلاق و معنویت را شامل است، در كتاب هاى معتبر حدیثى همچون ارشادالقلوب دیلمى و بحارالانوار مجلسى آمده است.
استاد مصباح با محور قرار دادن این حدیث، بیست درس با عنوان هاى ذیل ارائه فرموده اند:
درس اول، «مقام توكل و رضا»: در این درس مباحثى درباره حقیقت توكل از دیدگاه قرآن كریم و روایات، تلازم ایمان و توكل، توكل و لزوم كار و فعالیت و عدم منافات این دو، مطرح شده است.
درس دوم، «منزلت توكل و رضایت به قضاى الهى»: در این درس عمدتاً به این نكته توجه داده شده كه خداوند همواره، خیرخواه حقیقى انسان است.
درس سوم، «محبت الهى و راه رسیدن به آن»
درس چهارم، «ویژگى هاى اولیاى خدا»: در این درس ویژگى هایى مانند نشاط و دلخوشى، ذكر و یاد حق، و زهد، براى اولیاى الهى برشمرده شده و نیز راه تحصیل زهد و پرهیزگارى نشان داده شده است.
درس پنجم، «خصلت هاى رهیافتگان به بهشت، و میراث تحمل گرسنگى و سكوت»: در این درس گزیده اى از حدیث معراج محور قرار گرفته و ثمرات تحمل گرسنگى و سكوت مشروع و معقول، براى رسیدن به رستگارى و سعادت جاودانى تذكر داده شده است.
درس ششم، «لزوم توجه به نماز و درك حضور خداوند»: در این درس ضرورت نماز با حضور قلب مطرح شده است.
درس هفتم، «امتیازات اولیاى الهى»: امتیازات و بهره هایى كه شامل حال اولیاى خدا مى شود، همچون یاد خدا و تكلم با او و لذت هاى بى بدیلى كه اولیاى خدا درمى یابند، یادآورى شده است.
درس هشتم، «لزوم دوستى و محبت به فقرا و مستمندان»
درس نهم، «عدم تبعیت از خواهش هاى نفسانى»
درس دهم، «نكوهش دنیا و دنیاگرایان»: در این درس مفهوم دنیاخواهى و آخرت طلبى و مراتب این دو، و نیز ویژگى هاى بیستگانه اهل دنیا آمده است.
درس هاى یازدهم، دوازدهم و سیزدهم، «اوصاف اهل آخرت»: در این درس ها اوصافى مانند حیا، بیداردلى، خوف از عظمت الهى، توجه به خدا، معرفت ناب به خدا، مبارزه با نفس اماره، محو شدن در جمال ربوبى و مورد عنایت خداوند بودن براى آخرت طلبان برشمرده شده است.
درس چهاردهم، «مقام و معرفت زاهدان».
درس پانزدهم، «نقش ارزشى روزه و سكوت»: در این درس، سكوت به مثابه آبادكننده دل اولیاى خدا توصیف شده است.
درس شانزدهم، «مؤمنین رهیافته به یقین و باریابى به رضوان حق»
درس هفدهم، «ویژگى هاى زندگى گوارا و پایدار»
درس هیجدهم، «موفقیت در آزمون الهى و عنایات ویژه خداوند»
درس نوزدهم، «مقام عابدان و رسولان الهى»: در این درس عناوینى مانند نقش تعقل در مقام عبادت، و نیز نقش یاد خدا و گریز از غفلت در مقام آنان، تأثیر كم گویى و كم خورىِ (معقول) در شناخت و ادراك، مطرح شده است.
درس بیستم، «چگونگى محبت به خدا»: در این درس مطالبى درباره رابطه زهد و عبادت با محبت خدا، رابطه گریه با محبت خدا، نقش رفاقت و دوستى با علما و فقرا در محبت به خداوند آمده است.
مقدمه
بى شك آئینه جان آدمى جز در پرتو انوار الهى فروغ نمى یابد و زنگار دل جز با اكسیر كلام ربوبى زدوده نمى شود و عطش سوزان فطرتش جز با شراب طَهور معنوى سیراب نمى گردد و عنقاى بى قرار او جز در بزم وصال یار آرام نمى گیرد، آرى: «فى مقعدِ صدق عند ملیك مقتدر» و رسولان الهى هر یك مشعلى بوده اند فراراه بشریت تا راه آدمیت را فراروى انسان بگشایند و او را از خاك تا خدا و از مُلك تا ملكوت پرواز دهند. آنان جوهرِ حكمت و حقیقت معرفت را در صدف وحى یافتند و اوج عروج انسان زمینى را در سطر سطر كتب آسمانى خویش رقم زدند. معراج حقیقى آدمى را در عبودیت و بندگى او در آستان بارى دیدند و از سر اخلاص و صفا انسان را به كوى دوست فراخواندند كه:
«یا ایتها النفسُ المطمئنةُ ارجعى إلى ربكِ راضیةً مرضیةً فادخُلى فى عبادى و ادخلى جنَّتى» و بى تردید لذّتى كه در پرتو ایمان به خدا حاصل مى شود، برتر و بالاتر از همه لذائذ دیگر است. اولیاء خدا را بنگر كه هرگز مقام توكل و رضا، مرتبه زهد و تقوى و نعمت بریدگى از دنیا را با هیچ چیز معاوضه نمى كنند.«فلا تعلم نفسٌ ما اُخفی لهم من قُرّةِ أَعیُنِ»
مكتوب حاضر ویراسته سلسله درسهاى اخلاقى استاد وارسته و مربى شایسته حضرت آیة اللّه حاج شیخ محمدتقى مصباح یزدى (دام ظله) در حوزه علمیه قم است. موضوع اصلى این درسها، متن حدیث معروف «معراج» است كه با بیانى شیوا و زبانى گویا همراه با آیات قرآنى شرح و تبیین شده است. متن این حدیث شریف در كتبى همچون ارشادالقلوب دیلمى و بحارالانوار مجلسى و... آمده است و الحق محتواى این حدیث قدسى یك دوره درس عرفان و حكمت و دستورالعملى بى بدیل در اخلاق و معنویت است. امید كه مطالعه این اثر، خوانندگان اهل دقت و بصیرت را مفید افتد و نشر آن مرضى خداوند و مقبول درگاه حضرت ولى عصر (عجل اللّه تعالى فرجه الشریف) قرار گیرد. انشاء اللّه.
واحد انتشارات مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى(قدس سره)
حوزه علمیه قم
10
مقام رضا و توكّل
«رُوِىَ عَنْ اَمیرِالْمُؤْمِنینَ(علیه السلام) إِنَّ النّبىَّ(صلى الله علیه وآله) سَأَلَ رَبَّهُ فی لَیْلَةِ الْمِعراجِ، فَقالَ: یا رَبِّ اَىُّ الأَْعْمالِ اَفْضَلُ؟ فَقالَ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ: لَیْسَ شَئٌ عِنْدى اَفْضَلَ مِنَ التَّوَكُّلِ عَلَىَّ وَ الرِّضى بِما قَسَمْتُ»1
حدیث معراج، از جمله احادیث قدسى است كه پیامبر گرامى اسلام، در این حدیث، پرسش هایى را به پیشگاه ذات اقدس حق مطرح مى كند و خداوند نیز به او پاسخ مى دهد.
نخست حضرت از خداوند سؤال مى كند:
«یا رَبِّ اَىُّ الأَْعْمالِ اَفْضَلُ؟» خداوندا؛ كدامین عمل، از سایر اعمال برتر است.
خداوند متعال در پاسخ مى فرماید:
«لَیْسَ شَئٌ عِنْدى اَفْضَلَ مِنَ التَّوَكُّلِ عَلَىَّ والرِّضى بِما قَسَمْتُ»
هیچ چیز نزد من از توكل بر من و رضایت به آنچه من قسمت كرده ام برتر نیست.
گرچه بسیارى از روایاتى كه درباره برترى و فضیلت برخى اعمال وارد شده، ناظر به اعمالى است كه از جوارح و اعضاى انسان سر مى زند و جنبه عینى و عملى دارد، مثل اعمال مربوط به چشم، گوش و دست، ولى در این دو فراز از حدیث معراج، اعمال، توسعه داده شده وامور قلبى را نیز در برگرفته است. زیرا در امور و كنشهاى قلبى نیز نفس به نحوى فعالیت دارد و گرچه آن رفتار و كنشها كاملا قلبى است و در اعماق دل رخ مى دهد، ولى به مثابه عمل است.
1ـ دیلمى، ارشادالقلوب، ج 1، باب 54، ص 199؛ مجلسى، بحارالأنوار، ج 77، ص 21.
13
حقیقت توكل در نگرش قرآن
توكّل از مادّه «وكالة» است و در فرهنگ اسلامى، یعنى انسان خداوند را تكیه گاه مطمئنى براى خویش قرار داده، تمام امورش را به او واگذارد.1 در قرآن مجید آیات فراوانى درباره توكّل وجود دارد و ما به منظور توضیح و تبیین معنا و حقیقت توكّل، به ذكر چند نمونه بسنده مى كنیم و كندوكاو فزون تر در این زمینه را ـ چونان دیگر زمینه ها ـ به فرصتى دیگر وامى نهیم:
خداى سبحان توكّل را لازمه جدا ناشدنى ایمان دانسته است و مى فرماید:
«... وَ عَلَى اللّهِ فَلْیَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ»" 1 " افراد با ایمان تنها باید بر خدا توكّل كنند.
در جاى دیگر مى فرماید:
«... وَ عَلَى اللّهِ فَتَوَكَّلُوا اِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنینَ»" 2 " بر خدا توكّل كنید اگر ایمان دارید.
در آیه دیگر، توكّل و اعتماد به خداوند را یكى از صفات بارز مؤمنین یاد كرده، مى فرماید:
«اِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ اِذا ذُكِرَ اللّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ اذا تُلِیَتْ عَلَیْهِمْ ایاتُهُ زادَتْهُمْ ایمانَاً وَ عَلى رَبِّهِمْ یَتَوَكَّلُونَ»" 3 ".
مؤمنان كسانى هستند كه هر وقت نام خدا برده شود دلهایشان ترسان مى گردد و آنگاه كه آیات او بر ایشان خوانده مى شود، ایمانشان افزون مى گردد و تنها بر پروردگارشان توكّل دارند.
1ـ در حدیثى پیامبر گرامى اسلام(صلى الله علیه وآله وسلم) معناى توكّل را از جبرئیل سؤال كرد، جبرئیل در پاسخ گفت:
«الْعِلْمُ بِاَنَّ الْمَخْلُوقَ لایَضُرُّ وَ لایَنْفَعُ وَ لایُعْطى وَ لایَمْنَعُ وَ اسْتِعْمالُ الْیَأْسِ مِنَ الْخَلْقِ فَاِذا كَانَ الْعَبْدُ كَذلِكَ لَمْ یَعْمَلْ لأَِحَد سِوَى اللّهِ وَ لَمْ یَرْجُ وَ لَمْ یَخَفْ سِوَى اللّهِ وَ لَمْ یَطْمَعْ فى اَحَد سِوَى اللّهِ فَهذا هُوَ الْتَّوَكّلُ»
معناى توكّل این است كه انسان یقین كند، سود و زیان و بخشش و حرمان به دست مردم نیست و باید از آنها ناامید بود و اگر بنده اى به این مرتبه از معرفت و شناخت برسد كه جز براى خدا كارى انجام ندهد و به كسى جز او امیدوار نباشد و از غیر او نترسد و غیر از خدا چشم طمع به كسى نداشته باشد، این همان توكّل بر خداست. بحارالأنوار، ج 68، ص 138، حدیث 23.
14
در جاى دیگر اتّكا و اعتماد به خداوند را با شدّت و حِدّت بیشترى بیان داشته است:
«رَبُّ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ لا اِلهَ اِلا هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَكِیلا»" 1 ".
پروردگار شرق و غرب را كه معبودى جز او نیست، نگاهبان و وكیل خود برگزین.
جمله «ربّ المشرق و المغرب» اشاره به حاكمیّت و ربوبیّت خداوند بر تمام جهان هستى دارد. مقصود آیه، این است كه خداوندى كه مجموعه جهان هستى، زیر سلطه و قدرت اوست و تنها او شایسته پرستش است، چگونه انسان به او توكّل نكند و او را در همه امور زندگى براى خود تكیه گاه انتخاب نكند. به یقین اگر به یاد خدا باشیم و به او متّكى گردیم و روح و روان خود را به نیروى ذكر قوى داریم، باغهاى درونمان، پیوسته خرّم خواهد بود.
در دل ما لاله زار و گلشنى است
پیرى و فرسودگى را راه نیست
آن گاه است كه انسان هیچ فضیلتى را براى خود طلب نمى كند و به هر دو عالم پشت پا مى زند؛ چنانكه حافظ مى گوید:
در ضمیر ما نمى گنجد بغیر از دوست كس
هر دو عالم را به دشمن ده كه ما را دوست بس
و هم اوست كه مى گوید:
نیست در لوح دلم جز الف قامت یار
چه كنم حرف دگر یاد نداد استادم
همان طور كه انسان معمولا در كارهاى دنیوى براى خود وكیل برمى گزیند و بسیارى از كارهاى خود را به او واگذار مى كند تا آثار و نتایج درخشان و سودمندترى را در پى داشته باشد، شایسته است بنده خدا، نیز در همه امور زندگى به خداوند تكیه كند و او را وكیل خود قرار دهد، تا خواسته هایش بدون هیچ اضطراب و تشویش خاطر، تأمین گردد.
15
به دیگر سخن: كسى كه در صدد است تا نیازمندیهاى خویش را بر طرف سازد، سه راه در پیش دارد:
الف ـ به نیروى خویشتن اعتماد كند.
ب ـ به دیگران اعتماد كند و به كمك آنان چشم بدوزد.
ج ـ نقطه اتّكاى خویش را خداوند قرار دهد و از غیر چشم بپوشد.
در بین راههاى مزبور، بدترین راه آن است كه انسان دیگران را براى خود به عنوان تكیه گاهى مطمئن برگزیند: چنین روشى نه تنها از دیدگاه دین مذموم و نامشروع است، بلكه از دید روان شناختى نیز یك طریقه ناپسند و غیرمعقول است، چه آنكه انسان را سربار و انگل جامعه بار مى آورد واگر این روش ادامه یابد، به تدریج حسّ مقدس بى نیازى از دیگران و استقلال از او سلب مى گردد.
اما راه نخست ـ كه از نظر روان شناسى به آن «اعتماد به نفس» مى گویند ـ از دو بعد قابل بررسى است:
1ـ بُعد ایجابى
2ـ بُعد سلبى
بُعد ایجابى بدان معناست كه انسان از هر نظر به خود متّكى باشد. این حالت گرچه از دیدگاه روان شناسى پسندیده و بدان سفارش شده است، لیكن در فرهنگ توحیدى صحیح و قابل قبول نیست، چون هر چه بر میزان شناخت و معرفت انسان به خویش و خداوند، افزون گردد، متوجه مى شود كه بیش از آنچه قبلا مى پنداشته، ضعیف و عاجز است؛ به تعبیر دیگر بر عجز و ناتوانى خود، بیش از پیش، واقف مى شود.
بدیهى است هرگونه نیرو و انرژى كه انسان در اختیار دارد از خداست و از ناحیه ذات اقدس حق به وى واگذار شده است، با این وجود چگونه انسان به نیروى متزلزل و ناپایدار خویش تكیه زند، در حالى كه به یقین مى داند كه هستى او و آنچه
16
در اختیارش هست به خدا تعلّق دارد و او هیچ گاه مالك حقیقى نبوده و نخواهد بود.
توكّل و اعتماد انسان به خدا، ناشى از معرفت به ربوبیّت الهى است. اگر انسان خدا را به عنوان مالك و صاحب اختیار و كسى كه هستى اش در دست اوست بشناسد؛ دیگر نیازى نمى بیند سراغ دیگرى برود و دست نیاز به سوى او دراز كند.
بُعد سلبى:
امّا بُعد سلبى «اعتماد به نفس» یعنى عدم اعتماد به دیگران كه هم از دیدگاه روان شناسى و هم از نظر توحیدى مورد قبول و فاعل آن لایق تحسین و ستایش است. در قرآن كریم و روایات ائمّه معصومین(علیهم السلام) در ارتباط با این موضوع مطالب فوق العاده ارزشمندى وارد شده است، مبنى بر اینكه دل بستن و تكیه نمودن به غیر خدا، موجب یأس و ناامیدى خواهد شد. در واقع آن آیات به نوعى از «توحید در توكّل» اشاره دارد كه در این نوشتار به ذكر چند نمونه از آن بسنده مى كنیم.
از آنجا كه انسان با داشتن تكیه گاه و پناهگاهى مطمئن چون خدا كه همیشه زنده است و هرگز نمى میرد، نیاز ندارد كه به دیگران اعتماد كند، خداى سبحان مى فرماید:
«وَ تَوَكَّلْ عَلَى الْحَىِّ الَّذی لایَموُتُ»" 1 ".
توكّل بر خداوندى كن كه زنده است و هرگز نمى میرد.
در جاى دیگر خداوند مى فرماید:
«فَتَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ اِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ المُبِینِ»" 2 ".
پس بر خدا توكّل كن كه البتّه بر حقى و حقانیّتت بر همه آشكار است.
اساساً انسان با وجود خداوند چه دلیلى دارد رو به سوى غیر خدا آورد، آیا
17
عنایات ذات احدیّت او را كفایت نمى كند؟ لذا خداوند مى فرماید:
«اَلَیْسَ اللّهُ بِكاف عَبْدَهُ...»" 1 " آیا خداوند براى بنده اش كافى نیست؟!
در جاى دیگر مى فرماید:
«قُلْ اَغَیْرَ اللّهِ اَتَّخِذُ وَلِیّاً فاطِرِ السَّمواتِ وَ الأرْضِ...»" 2 ".
بگو آیا غیر از خدا را ولىّ خود انتخاب كنم در حالى كه او آفریننده آسمانها و زمین است؟
اگر زیان و خسارتى متوجه انسان باشد، تنها اوست كه برطرف مى سازد و خیرات نیز قطعاً از جانب او نصیب بنده اش مى گردد:
«وَاِنْ یَمْسَسْكَ اللّهُ بَضُرٍّ فَلاكاشِفَ لَهُ اِلاّ هُوَ وَ اِنْ یَمْسَسْكَ بِخَیْر فَهُوَ عَلى كُلِّ شَىء قَدیرٌ»" 3 ".
اگر خداوند زیانى به تو برساند كسى جز او نمى تواند آن را برطرف سازد و اگر خیرى به تو برساند، او بر همه چیز تواناست.
به هر ترتیب هركس به خدا تكیه كند و او را براى خود پناهگاهى امن برگزیند، خداوند او را كفایت مى كند؛ خداوند متعال در قرآن كریم مى فرماید:
«... وَ مَنْ یَتَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ اِنَّ اللَّهَ بالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللّهُ لِكُلِّ شَىء قَدْراً»" 4 ".
هر كس بر خداوند توكّل كند امرش را كفایت مى كند، خداوند فرمان خود را به انجام مى رساند و خدا براى هر چیز اندازه اى قرار داده است.
در جاى دیگر خطاب به پیامبر اسلام(صلى الله علیه وآله) چنین مى فرماید:
«قُلْ حَسْبِىَ اللّهُ عَلَیْهِ یَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ»" 5 ".
بگو خداوند مرا كافى است و اهل توكّل تنها بر او اعتماد مى كنند.
18
توكل در روایات معصومین
امام باقر(علیه السلام) مى فرمایند:
«مَنْ تَوَكَّلَ عَلَى اللّهِ لایُغْلَبْ وَ مَنِ اعْتَصَم بِاللّهِ لا یُهْزَمْ»" 1 ".
كسى كه بر خدا توكّل كند مغلوب نمى گردد و هر كه به خدا پناه آورد، شكست نمى خورد.
انسان هنگام درخواست چیزى، باید اتّكاء و دلبستگى اش به خدا باشد، زیرا اسباب عادى كه در اختیار ماست جز به همان اندازه اى كه خدا براى آنها مقرّر فرموده، اثرى ندارند و چنانكه گمان مى شود، در تأثیر مستقل نمى باشند و حقیقت امر و تأثیر در دست خداست؛ از امام صادق(علیه السلام) نقل شده است:
«اِذا اَرادَ اَحَدُكُمْ اَنْ لایَسْأَلَ رَبَّهُ اِلاّ اَعْطاهُ فَلْیَیْأَسْ مِنَ النّاسِ كُلِّهِمْ وَ لا یَكُنْ اِلاّ مِنْ عِنْدِاللّهِ عَزَّ وَجَلَّ»" 2 ".
وقتى یكى از شما بخواهد كه خواسته اش برآورده گردد، باید از تمام مردم مأیوس گردد و بداند رفع حاجت فقط به دست خداى عزیز است.
همچنین در «عدة الدّاعى» از حضرت صادق(علیه السلام) (از طریق پدرانش و ایشان نیز از پیغمبر اكرم(صلى الله علیه وآله)) روایت شده است كه فرمود:
«أوحَى اللّهُ اِلى بَعْضِ اَنْبِیائِهِ فى بَعْضِ وَحْیِهِ: وَ عِزَّتى وَ جَلالى لأََقْطَعَنَّ أمَلَ كُلِّ آمِل، أَمَلَ غَیْرى بِالْیَأْسِ وَ لأََكْسُوَنَّهُ ثَوْبَ الْمَذِلَّةِ فى النّاسِ وَ لأَُبْعِدَنَّهُ مِنْ فَرَجى وَ فَضْلى، أَیُأَمِّلُ عَبْدى فى الشَّدائِدَ غَیْرى، وَالشَّدائِدُ بِیَدى وَ یَرْجُو سِوایَ وَ أَنَا الْغَنىُّ الْجَوادُ بِیَدِى مَفاتیحُ الأبْوابِ وَ هِىَ مُغْلَقَةٌ وَ بابِى مَفْتوُحٌ لِمَنْ دَعانِى؟»" 3 ".
خداوند به یكى از پیامبرانش این چنین وحى فرمود:
به عزّت و جلالم سوگند، هر كس به غیر من امید داشته باشد ناامیدش خواهم كرد و در میان مردم جامه ذلّت و خوارى بر او خواهم پوشاند و او را از فضل و گشایش خود دور خواهم داشت. آیا در
19
حالى كه گرفتاریها به دست من گشوده مى شود، بنده من به دیگرى امید بسته است و وقتى من، بى نیاز و بخشاینده ام و كلید درهاى بسته تنها در دست من است و آن را در برابر درخواست كننده مى گشایم، چگونه بنده ام دست نیاز به سوى غیر من دراز مى كند و به او امیدوار است؟
بحث مزبور را با حدیث دیگرى از امام صادق(علیه السلام) تعقیب مى كنیم:
حسین بن عُلوان مى گوید: براى كسب علم و دانش در مجلسى نشسته بودم و هزینه سفر من تمام شده بود، یكى از دوستان به من گفت: براى این گرفتارى به چه كسى امیدوارى؟
گفتم: به فلانى.
گفت: به خدا سوگند، حاجتت برآورده نمى شود و به آرزوى خود نخواهى رسید و خواسته تو تحقّق نمى یابد.
اینكه او كلامش را با سوگند به خدا بیان كرد، مایه تعجّب و شگفتى حسین بن عُلوان گردید، لذا به او گفت:
«وَ ما عَلَّمَكَ رَحِمَكَ اللّهُ؟»
تو از كجا مى دانى؟ خدا تو را بیامرزد.
وى در جواب گفت: از امام صادق(علیه السلام) شنیدم كه فرمود:
در یكى از كتابها خوانده ام كه خداى متعال فرموده است: به عزّت و جلالم و به بزرگوارى و رفعت و استیلایى كه بر عرش دارم سوگند، هر كس كه به غیر من امید بندد ناامیدش خواهم كرد و نزد مردم به او جامه خوارى مى پوشانم و او را از تقرّب به خود مى رانم و پیوندش را از خود مى برم.
در ادامه این روایت خداى سبحان این نكته را یادآور مى شود: سختى و گرفتارى را من براى بنده ام پیش مى آورم و ایجاد و رفع آن فقط به دست من است، آن وقت چگونه او دست نیاز به سوى دیگرى دراز كرده، به غیر من دل مى بندد، در صورتى كه آنها در به وجود آوردن سختیها نقشى نداشته و قطعاً در برطرف ساختن آن نیز قدرت و توانایى نخواهند داشت:
20
«اَیُأَمِّلُ غَیْرى فى الشَّدائِدِ؟ وَالشَّدائِدُ بِیَدى وَ یَرْجوُ غَیْرى وَ یَقْرَعُ بالْفِكْرِ بابَ غَیْرى؟ وَ بِیَدى مَفاتیحُ الأبْوابِ وَ هِىَ مُغْلَقةٌ وَ بابى مَفْتوُحٌ لِمَنْ دَعانى»
آیا در سختى و گرفتاریها غیر مرا مى طلبد، در حالى كه گرفتارى ها به دست من است و آیا به غیر من امیدوار است و در اندیشه خود درِ خانه جز مرا مى كوبد؟! با آنكه كلید همه درهاى بسته نزد من است و درِ خانه من به روى كسى كه مرا بخواند، باز است.
«فَمَنْ ذَالَّذى اَمَّلَنى لِنَوائِبِهِ فَقَطَعْتُهُ دوُنَها؟»
كیست كه در گرفتاریهایش به من امید بسته است و من او را با گرفتارى هایش رها كرده ام.
«وَ مَنْ ذَالَّذى رَجانى لِعَظیمَة فَقَطَعْتُ رَجائَهُ مِنّى؟»
و كیست كه در كار بزرگى، به من امید بسته است و من امیدش را از خود بریده باشم؟
«جَعَلْتُ آمالَ عِبادى عِنْدى مَحْفوُظَةً فَلَمْ یَرْضوُا بِحِفْظى وَ مَلأَْتُ سَماواتى مِمَّنْ لایَمَلُّ مِنْ تَسْبیحى وَ أَمَرْتُهُمْ اَنْ لا یُغْلِقوُا الأَْبْوابَ بَیْنى وَ بَیْنَ عِبادى، فَلَمْ یَثِقُوا بِقَوْلى»
من آرزوهاى بندگانم را نزد خود محفوظ داشتم، ولى آنها راضى نشدند كه آرزوهایشان نزد من محفوظ باشد (بلكه مى خواهند به دست خودشان و یا دیگران نگهدارى شود، چون اگر راضى بودند آرزوهایشان نزد من باشد سراغ دیگران نمى رفتند؛ و از اینجا معلوم مى شود مرا به خدایى نپسندیدند و یا به من اعتماد نكردند) و آسمان هایم را از كسانى كه از تسبیح من خسته نمى شوند (فرشتگان) پر كردم و به آنها دستور دادم كه درهاى میان من و بندگانم را نبندند، ولى آنان (بندگان) به قول من اعتماد نكردند.
«أَلَمْ یَعْلَمْ [أَنَّ] مَنْ طَرَقَتْهُ نائِبَةٌ مِنْ نَوائِبى أَنَّهُ لا یَمْلِكُ كَشْفَها اَحَدٌ غَیْرى اِلاّ مِنْ بَعْدِ اِذْنى»
آیا (كسى كه به غیر من امیدوار است) نمى داند كه اگر براى او حادثه اى پیش آید، جز به اذن من كسى نمى تواند آنرا برطرف سازد؟
خداوند متعال در قرآن مى فرماید:
«وَ اِنْ یَمْسَسْكَ اللّهُ بِضُرٍّ فَلا كاشِفَ لَهُ اِلاّ هُوَ وَ اِنْ یُرِدْكَ بِخَیْر فَلا رادَّ لِفَضْلِهِ...»" 1 ".
21
اگر خداوند بر تو ضررى پیش آورد، هیچ كس جز او نمى تواند آن را دفع سازد و اگر خیر و رحمتى بر تو بخواهد، باز احدى نمى تواند آن را ردّ كند.
«فَمالِىَ أراهُ لا هِیاً عَنّى، اَعْطَیْتُهُ بِجُودى مالَمْ یَسْأَلْنى ثُمَّ انْتَزَعْتُهُ عَنْهُ فَلَمْ یَسْأَلْنى رَدَّهُ وَ سَأَلَ غَیْرى»
پس چرا از من غافل و روى گردان است، من با جود و بخشش خود، آنچه را از من نخواست به او دادم، سپس آن را از او گرفتم و او برگشتش را از من نخواست و از غیر من طلب كرد.
بدون درخواست انسان، خداوند نعمتهاى بى شمارى را به او ارزانى داشت، از قبیل: بدن سالم، چشم و گوش سالم، پدر، مادر، رفیق و استاد. حتى قبل از تولّد، خداوند از پیش نعمتها را براى انسان فراهم كرد، غذایش را در سینه مادر قرار داد؛ ولى وقتى جهت آزمایش برخى نعمتها را از او باز مى ستاند، سراغ دیگران مى رود و سراغ كسى كه نعمت بدو ارزانى داشته، نمى رود!
«أَفَیَرانى أَبْدَأُ بالْعَطاءِ قَبْلَ الْمَسْأَلَةِ ثُمَّ اُسْأَلُ فَلا اُجیبُ سائِلى؟»
من كه در ابتدا و پیش از درخواست او عطا مى كنم، مى پندارد هنگامى كه از من تقاضا كند به او جواب نمى دهم؟!
«اَبَخیلٌ أَنَا فَیُبَخِّلُنى عَبْدى؟» آیا من بخیلم كه بنده ام مرا بخیل مى پندارد؟!
«أَوَلَیْسَ الْجُودُ وَالْكَرَمُ لى؟» آیا هر جود و كرمى از من نیست؟!
«أَوَلَیْسَ الْعَفْوُ وَالرَّحمَةُ بِیَدى» آیا عفو و رحمت در دست من نیست؟!
«أَوَلَیْسَ أَنَا مَحَلَّ الامالِ؟» مگر من محلّ آرزوها نیستم؟!
«فَمَنْ یَقْطَعُها دُونى؟» بنابراین چه كسى جز من مى تواند آرزوها را قطع كند؟!
«أفَلا یَخْشى الْمُؤَمِّلُونَ أَنْ یُؤَمِّلُوا غَیْرى، فَلَو أَنَّ اَهْلَ سَماواتى وَ اَهْلَ أَرْضى أَمَّلوُا جَمیعاً ثُمَّ أَعْطَیْتُ كُلَّ واحِد مِنْهُمْ مِثْلَ ما أَمَّلَ الْجَمیعُ ما انْتَقَصَ مِنْ مُلْكى مِثْلَ عُضْوِ ذَرَّة وَ كَیْفَ یَنْقُصُ مُلْكٌ أَنَا قَیِّمُهُ»
آیا آنان كه به غیر من امید دارند، نمى ترسند (از عذاب یا قطع كردن آرزوهایشان یا از مقام قرب و
22
یا از اینكه نعمتهاى خود را از آنان قطع كنم؟) اگر همه اهل آسمانها و زمینم به من امید بندند و به هر یك از آنها به اندازه امیدوارى همه آنان بدهم، به قدر عضو مورچه اى از ملك و فرمانروایى من كاسته نمى شود و چگونه كاسته شود از ملكى كه من قیّم آن هستم؟
خداوند مى فرماید: اگر آنچه را همه انسانها مى خواهند و به عقلشان راه یافته است، به یك نفر عطا كنم سر سوزنى از مُلك و دارایى من كاسته نمى شود و مسلّماً این همه عطا و بخشش براى خداوند دشوار نیست و او همه آنها را با یك اراده به وجود مى آورد:
«اِنَّما أَمْرُهُ اذا اَرادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ كُنْ فَیَكُونُ»" 1 ".
امر و فرمان خدا چنان است كه اگر خلقت چیزى را اراده كند، به محض اینكه به او بگوید موجود باش بلافاصله موجود مى گردد.
«فَیابُؤْساً لِلْقانِطینَ مِنْ رَحْمَتى وَ یابُؤْساً لِمَنْ عَصانى وَ لَمْ یُراقِبْنى»" 2 ".
بدا به حال آنان كه از رحمتم ناامیدند و بدا به حال كسانى كه نافرمانى كردند و از من پروا نداشتند.
(خدایى كه داراى چنین ملك و عظمتى است، چطور بندگان او به خود جرأت مى دهند نافرمانى كنند). این روایت از جمله روایاتى است كه در مقام نكوهش از تكیه كردن و امید بستن به دیگران وارد شده و اینكه این خصیصه با «روح توحید» سازگار نیست.
از طرف دیگر، امروزه «اعتماد به نفس» مورد توجه قرار گرفته است و در روان شناسى به عنوان یك ویژگى مثبت شناخته شده است و بدان اهمیت فراوانى داده مى شود؛ كتابها درباره آن نوشته اند و دیگران را تشویق مى كنند كه این ویژگى را در خود پدید آورند و در مقابل، زیانها و مضرّات اعتماد به دیگران را برمى شمارند.
23
گرچه امید بستن به قدرت خویش از جنبه عقلانى ستوده شده، ولى از دیدگاه توحیدى مذموم است، چون آنچه ما داریم عاریه است و مالك آن خداست. حال وقتى چیزى از دیگرى است و به عنوان امانت نزد ما نهاده شده است، چگونه به آن اعتماد كنیم، با اینكه نمى دانیم صاحب آن امانت، آن را نزد ما باقى مى گذارد یا نمى گذارد؛ پس تنها باید به خدا اعتماد كنیم.
این معنى (اعتماد و توكل بر خدا) در آیات فراوانى مورد ستایش ذات حق قرار گرفته، تا آنجا كه وعده داده شده، كسانى كه بر خدا توكل كنند، خدا آنها را كفایت مى كند.
«وَ مَنْ یَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّه فَهُوَ حَسْبُهُ» " 1 ".
«اَلَیْسَ اللَّهُ بِكاف عَبْدَهُ»" 2 ".
آیا خدا براى بنده اش كافى نیست، كه او سراغ دیگران برود. پس اگر ما به «ربوبیت الهى» معتقد باشیم و خدا را به عنوان «ربّ»، مالك و صاحب اختیار و كسى كه هستى مملكوش در اختیار اوست، بشناسیم، جا ندارد سراغ دیگران برویم.
یكى از استادان ما داستانى به این مضمون نقل مى فرمود:
در همسایگى ما كودكى كنار خانه خودشان نشسته بود، ناگهان گدایى در خانه آمد و به آن بچه گفت: برو از مادرت قدرى نان براى من بگیر و بیاور، بچه به او گفت: برو از مادر خودت بگیر (گویا بچه مى دانست، كسى كه مادر دارد باید نیازهایش را از او بخواهد).
ایشان مى فرمود: اگر معرفت و شناخت ما به خدا، به اندازه معرفت و شناخت این بچه به مادرش باشد كه هر كس چیزى ندارد، باید از مادرش بگیرد و این مادر
24
است كه نیازهاى بچه اش را تأمین مى كند؛ دیگر سراغ دیگران نمى رویم. وقتى خداوند از همه مهربان تر و قدرتمندتر است، چرا سراغ دیگرى برویم.