دعا برای مرزداران

عنوان دعا چنین است:
و کان من دعائه علیه‏السلام لاهل الثغور، از دعاهای امام (ع) برای مرزداران (پاسداران مرزهای سرزمین اسلامی) می‏باشد.
محتوای دعا
امام سجاد (ع) در این دعا توجه ما را به کسانی جلب می‏کند که در پرتو نگهبانی و پاسداری آنها از حدود سرزمین اسلامی، امنیت و آرامش داخلی تامین می‏شود. امام (ع) در دعا به ایشان و نیز حفظ حدود و مرزهای اسلامی، عباراتی را بیان می‏کند و ابتدا جهت استجابت دعا، کلام خود را با صلوات بر پیامبر (ص) و آل او آغاز کرده می‏فرماید: و حصن ثغور المسلمین بعزتک، و اید حماتها بقوتک، و اسبغ عطایاهم من جدتک، و مرزهای مسلمانان را به عزت و جلال خود محفوظ بدار، و نگهبانان آن مرزها را به قوت و قدرت خود یاری فرما و عطایا و انعامشان را از توانگریت فراوان گردان. سپس در زمینه‏های زیر برای آنان (مرزداران) از خداوند درخواست یاری می‏کند:
1- افزایش تعداد آنها، و کثر عدتهم.
2- و برندگی اسلحه‏های ایشان، و اشحذ اسلحتهم.
3- و حفظ حدود و محل استقرار آنها، و احرس حوزتهم.
4- و محکم شدن اطراف لشکرگاه آنها، و امنع حومتهم.

128

5- و پیوند دلها و هماهنگی و دوستی میان سپاهیان، و الف جمعهم.
6- و تدبیر امور ایشان، و دبر امرهم.
7- و تامین مستمر و پی‏درپی آذوقه‏ی ایشان، و واتر بین میرهم.
8- و به تنهایی، کارگزاری نمودن سختیهایشان، و توحد بکفایه مونهم.
9- و یاری کردن ایشان برای رسیدن به پیروزی، و اعضدهم بالنصر.
10- و نیرو دادن به آنها به وسیله‏ی صبر، و اعنهم بالصبر.
11- و اعطای دقت نظر به ایشان (در مقابل مکر و حیله دشمنان)، و الطف لهم فی المکر.
12- و آشنا کردن آنها به آنچه (از فنون و تدابیر جنگی و امور دین و دنیا) که نمی‏دانند، و عرفهم ما یجهلون.
13- و بصیرت دادن به سپاهیان به آنچه (مکر و فریب دشمنان) که نمی‏بینند، و بصرهم ما لا یبصرون.
آنگاه در فراز دیگر دعا برای هر یک از سپاهیان اسلام درخواستهای زیر را از خداوند بیان می‏فرماید:
1- فلقه الیسر، و هیئی له الامر، پس او را آسانی پیش آور و کار را برایش مهیا ساز.
2- و توله بالنجح، و پیروزی را برایش عهده‏دار شو.
3- و تخیر له الاصحاب، و بهترین یاران را برای او برگزین.
4- و استقوله الظهر، و به آنچه نیازمند است یاریش کن.

129

5- و اسبغ علیه فی النفقه، و جیره‏اش را سرشار گردان.
6- و متعه بالنشاط، و او را به نشاط و خرمی بهره‏مند ساز.
7- و اطف عنه حراره الشوق، و گرمی آرزو را از او فرونشان.
8- و اجره من غم الوحشه، و او را از اندوه تنهائی برهان.
9- و انسه ذکر الاهل و الولد، و یاد زن و فرزند را فراموشش ساز.
10- و اثر له حسن النیه، و او را به حسن نیت راهنمائی کن.
11- و توله بالعافیه، و عافیت و تندرستی را برایش عهده‏دار شو.
12- و اصحبه السلامه، و سلامتی و رهائی از بلاها را همراهش گردان.
13- و اعفه من الجبن، و او را از ترس و سست‏دلی دور ساز.
14- و الهمه الجراه، و جرات و دلیری در دلش بیفکن.
15- و ارزقه الشده، و نیرومندی روزیش نما.
16- و ایده بالنصره، و با کمک و یاری (خود) او را یاری فرما.
17- و علمه السیر و السنن، و راهها (احکام جهاد) و روشها را به او بیاموز (سیرتها و سنتها را به او یاد بده).
18- و سدده فی الحکم، و در حکم کردن راه درست را به او بنما.
19- و اعزل عنه الریاء، و ریا و خودنمایی را از او دور کن.
20- و خلصه من السمعه، و او را از انجام کاری برای اینکه مردم بشنوند رها کن.
21- و اجعل فکره و ذکره و ظعنه و اقامته فیک و لک، و اندیشه و یاد و سفر کردن و ماندنش را در راه خود و برای (به دست آوردن رضا و خشنودی) خودت قرار بده.

130

سپس امام (ع) برای سپاهیان اسلام آن هنگام که با دشمن روبرو می‏شوند دعا کرده و می‏فرماید:
1- فقللهم فی عینه، آنها را (دشمنان را) در پیش چشمش اندک نما.
2- و صغر شانهم فی قلبه، و مقام (دشمنان) را در دلش کوچک ساز.
3- و ادل له منهم، و او را بر آنان (دشمنان) پیروز گردان.
4- و لا تدلهم منه، و دشمنان را بر او چیره مگردان.
و در بخش دیگر دعا، امام (ع) برای افراد پشت جبهه دعا می‏کند، یعنی برای کسانی که با صرف مال و امکانات خود جبهه‏ی اسلام را یاری می‏کنند، به یاری خانواده‏ی سپاهیان اسلام می‏روند، یا در تامین وسایل مورد نیاز جبهه همکاری می‏کنند، یا در راه تقویت جبهه‏ی اسلام تبلیغ کرده، دیگران را به پیوستن به سپاه اسلام ترغیب می‏نمایند. و یا برای پیروزی سپاه اسلام دعا می‏کنند...
امام (ع) برای تمامی این افراد که به نوعی به جبهه اسلام کمک می‏کنند از خداوند می‏خواهد که اجر و پاداش سپاهیان اسلام در جبهه را عنایت بفرماید. و در خاتمه بر محمد (ص) و آل طاهرینش درود می‏فرستد.

131

هنگام پناه بردن از گرفتاریها به خدای عزیز و بزرگ

عنوان دعا چنین است:
و کان من دعائه علیه‏السلام متفزعا الی الله عز و جل، از دعاهای امام (ع) هنگام پناه بردن (از گرفتاریها) به خدای عزیز و بزرگ است.
محتوای دعا
پیش از این توضیح داده شد که عناوین دعاها را یا از متن دعا استخراج کرده‏اند، و یا از عبارت اول دعا. در حالیکه موضوعاتی که در دعا مطرح شده است بیش از آن است که در عنوان دعا آورده‏اند. مانند اسامی سوره‏های قرآن، مثلا سوره بقره که دومین سوره‏ی قرآن است به این نام نامگذاری شده زیرا در این سوره درباره‏ی بنی‏اسرائیل و جریانات آنها و به ویژه داستان قربانی کردن یک گاو آمده است. و این سوره به نام بقره یعنی گاو ماده نامگذاری شده، در حالیکه موضوعات متنوع فراوانی در این سوره که بلندترین سوره‏ی قرآن نیز می‏باشد وجود دارد.
این دعا را امام (ع) اینگونه آغاز می‏فرمایند:
اللهم انی اخلصت بانقطاعی الیک، و اقبلت بکلی علیک، خدایا من خود را خالص (برای اطاعتت) کردم که از همه‏ی خلق منقطع و بریده شده و تنها به درگاه حضرتت روی آوردم، و از تمام خلائق که همه (در وجود و بقای خود) محتاج یاری و بخشش تو هستند به کلی روی گردانیدم

132

(و با تمام وجود به تو روی آوردم).
«انقطاع الی الله» اوج قله‏ی عرفان است. و امام سجاد (ع) که الگو و اسوه‏ی عرفان حقیقی است، با آموزش توحید افعالی به ما می‏آموزد که غیر خدا هیچ کس نیست که بتواند خواسته و حاجت انسان را برآورده کند. زیرا غیر از ذات مقدس الهی همه‏ی موجودات محتاج و فقیر هستند و تنها خداست که بی‏نیاز مطلق و غنی است.
امام (ع) در این باره می‏فرماید: فکم قد رایت- یا الهی- من اناس طلبوا العز بغیرک فذلوا، و راموا الثروه من سواک فافتقروا، پس چه بسیار از مردم را دیدم- ای خدای من- که عزت و بزرگی را از غیر تو طلبیدند و خوار و ذلیل شدند، و از غیر تو دارائی خواستند و بی‏چیز و فقیر شدند. و در ادامه می‏فرماید:
و حاولوا الارتفاع فاتضعوا، و قصد بلندی کردند و پست گردیدند.
از پیامبر (ص) روایت شده که خداوند عزوجل فرمود: هر مخلوقی که به مخلوق پناه ببرد نه به من، وسایل آسمانها و زمین نزد او (برای او) قطع می‏شود، پس اگر مرا بخواند اجابتش ننمایم، و اگر از من بخواهد به او ندهم. و هر مخلوقی که به من پناه برد و نه به خلق من، آسمانها و زمین، روزی او را ضمانت می‏کنند، پس اگر از من بخواهد به او می‏دهم، و اگر مرا بخواند اجابتش می‏نمایم، و اگر آمرزش طلب کند او را می‏آمرزم.
سپس در فراز آخر دعا با ذکر پاره‏ای از صفات خداوند مانند: احد و صمد به توصیف ذات مقدس الهی پرداخته و درسهایی از توحید را بیان می‏کند.

133

هنگامی که روزی بر آن حضرت تنگ می‏شد

عنوان دعا چنین است:
و کان من دعائه علیه‏السلام اذا قتر علیه الرزق، از دعاهای امام (ع) هنگامی که روزی بر آن حضرت تنگ می‏شد.
محتوای دعا
علی (ع) فرموده: خداوند بنده را گرفتار می‏نماید و دوست دارد تضرع و زاریش را بشنود. پیش از این نیز توضیح داده شد که، برای مومن آسایش و گرفتاری، رزق کم و یا زیاد، سلامتی و یا بیماری، ثروت و فقر، هر دو نعمت است. زیرا او تربیت‏یافته‏ی مکتب پیامبر (ص) و ائمه‏ی معصومین (ع) است. هنگام آسایش و رفاه و سلامتی و ثروت، در راه خدا تلاش می‏کند و امکانات خود را در جهت رضای الهی و حاکمیت دین خدا صرف می‏کند و شکر عملی به جا می‏آورد، در نتیجه در دنیا و آخرت سعادتمند می‏شود. و در هنگام مشکلات و گرفتاری یا بیماری و فقر، صبر و شکیبایی پیش می‏گیرد و ضمن تلاش در جهت رفع نارسائیها و مشکلات، همواره بر محور قوانین و فرامین خداوند حرکت می‏کند، در نتیجه به سعادت دنیا و آخرت دست می‏یابد.
از پیامبر (ص) روایت شده که فرمود: پروردگارم به من نمایاند که مسیل وسیع مکه را برایم طلا کند (مسیل محل عبور آب سیل است)،

134

گفتم: پروردگارا نمی‏خواهم. بلکه می‏خواهم روزی سیر باشم و روزی گرسنه، زیرا چون گرسنه باشم به سوی تو تضرع و زاری نموده و تو را یاد می‏نمایم، و چون سیر باشم سپاس تو را به جا می‏آورم.
امام سجاد (ع) دعای بیست و نهم را اینگونه آغاز می‏نماید:
اللهم انک ابتلینا فی ارزاقنا بسوء الظن، و فی آجالنا بطول الامل حتی التمسنا ارزاقک من عند المرزوقین، و طمعنا بامالنا فی اعمار المعمرین، خدایا تو ما را در روزیهایمان به بدگمانی و در مدت عمرمان به آرزوی دراز آزمایش نمودی، تا اینکه روزیهای تو را از روزی‏خواران طلب کردیم، و به سبب آرزوهایمان در عمرهای آنان که عمر دراز نمودند طمع نمودیم (یعنی به آرزوهای دراز طمع کردیم که همچون آنها عمر نمائیم و این باعث شد که در دنیا فقط در طلب روزی و گردآوردن آن کوشش نمائیم).
امام (ع) در این فراز از دعا دو عامل انحراف انسان از راه حق را برمی‏شمرد که عبارتند از: 1- سوءظن به خدا 2- درازی آرزوها
سوءظن به خدا به این معنا است که انسان امید و باور نداشته باشد که رزق و روزی از جانب خداست، در نتیجه گرفتار بیماری یاس و ناامیدی از رحمت خدای رحمان شده و رو به کسانی بیاورد که خودشان مخلوق و محتاج و فقیر هستند.
و درازی آرزو یا طول امل، انسان را از پرداختن به یک زندگی مبتنی بر واقعیت و حقیقت بازداشته و همواره انسان را بر بالهای خیال در آسمان اوهام و عدم واقعیت به این طرف و آن طرف می‏کشاند. و عمر طولانی پاره‏ای از انسانها، این باور خیالی را در او

135

تقویت می‏کند که او نیز عمری طولانی خواهد داشت. لذا شروع به مال‏اندوزی و گردآوردن امکانات مالی از هر طریق ممکن می‏کند. در حالیکه انسان باید یقین داشته باشد خداوند روزی او را می‏رساند و در سایه تلاش و کوشش آن را کسب کند و اینکه همیشه آماده‏ی مرگ باشد، یعنی طوری زندگی کند که در هر لحظه اگر مرگ به سراغ او آمد، از هر جهت آماده باشد. حق کسی بر گردنش نباشد، دستورات خدا را انجام داده باشد، خودش و اموال و اعمالش را محاسبه و حسابرسی کرده باشد، پیش از آنکه مامورین الهی حساب او را رسیدگی کنند.
آنگاه امام (ع) به ما می‏آموزد که جهت گرفتار نشدن به سوءظن و طول آرزوها، از خداوند بخواهیم که به ما «یقین صادق» و «اطمینان خالص» بدهد.
1- هب لنا یقینا صادقا، ما را یقین و باور صادق عطا کن.
2- و الهمنا ثقه خالصه، و اطمینان خالص و پاک در دل ما بیفکن.
و در فراز آخر دعا با آوردن آیات 22 و 23 از سوره ذاریات به ما اطمینان می‏دهد که رزق و روزی انسان از خداست. زیرا قرآن در این باره می‏فرماید: و فی السماء رزقکم و ما توعدون، فو رب السماء و الارض انه لحق مثل ما انکم تنطقون.
و روزی شما و آنچه به آن وعده داده می‏شوید (بهشت، دوزخ، پاداش و کیفر) در آسمان است، پس به پروردگار آسمان و زمین سوگند که هرآینه آن حق و درست است مانند آنکه شما سخن می‏گوئید (یعنی چنانکه شک ندارید که سخن می‏گوئید باید شک

136

نداشته باشید در اینکه روزی شما در آسمان است).
در حقیقت می‏فرماید رزق و روزی شما به اراده و خواست خداست، و از او باید درخواست رزق و روزی نمود.

137