حبل الله‏

این فضیلت بزرگ عترت را با نقل حدیثی توسط یکی از علماء بزرگ اهل سنت (زمخشری) آغاز می‏نمایم: عن النبی قال فاطمة مهجة قلبی و ابناها ثمرة فؤادی و بعلها نور بصری و الائمة من ولدها امناء ربی حبل ممدود بینه و بین خلقه من اعتصم بهم نجی و من تخلف عنهم هوی. " 1 " «پیامبر صلی الله علیه و آله می‏فرماید فاطمه عصاره و خون قلب من است و پسران وی میوه‏ی دل من می‏باشند و همسرش نور چشم من است، و امامان از فرزندان فاطمه امین‏های خدای من هستند آنان طناب آویخته بین خدا و مردم می‏باشند هر کس به آنان چنگ آویزد نجات می‏یابد و هر کس از آنان روگرداند سقوط خواهد نمود.» .

پاورقی 1- نقل از سفینه البحار، ج 1، ص 191، نقل از زمخشری

75

در این حدیث فرزندان فاطمه علیهاالسلام امین‏های خدا و عروة الوثقی معرفی شدند، که تنها راه نجات از امواج پرتلاطم خطرها تمسک به عترت معرفی شده است، تنها صراط مستقیم راه عترت عنوان شده است. در این حدیث سخن از امامان و پیشوایان از نسل و فرزندان فاطمه علیهاالسلام است. گرچه حدیث به این مضمون فراوان وجود دارد، لیکن ویژگی این حدیث ازآن جهت است که یک عالم بزرگ اهل سنت مانند زمخشری آن را نقل می‏نماید. آن هم بااین فضایل محوری که اهل بیت و عترت را حبل الله، و امین خدا، و تنها راه نجات از گژ راهه‏ها معرفی نموده است! و نیز این حدیث سخن از امامت فرزندان فاطمه دارد که خاستگاه باور تشیع را شکل می‏دهد. و زمخشری هم گرچه همانند دیگر اهل سنت محب اهل بیت است، لیکن گرایش تشیع ندارد در عین حال این حدیث را با این محتوای عظیم و ملکوتی‏اش از زبان رسول الله صلی الله علیه و آله در شأن عترت از جمله امام مجتبی علیه السلام نقل می‏نماید!

ریحانة الرسول

رسول الله صلی الله علیه و آله را فرزندان متعدد بود. لیکن تمام آنان قبل از رحلت حضرت از دنیا رفتند. تنها یادگار حضرت که نسل وی از آن شجره طیبه تداوم یافت، فاطمه علیهاالسلام می‏باشد. فاطمه به لحاظ دردانه بودن و ویژگی‏های منحصر به فردی که داشت وجودش هم عزیزترین برای رسول الله صلی الله علیه و آله بود. فاطمه همان گونه که خود برترین انسان بود برای رسول الله صلی الله علیه و آله فرزندان فاطمه نیز محبوبترین رسول الله صلی الله علیه و آله بودند. رسول الله صلی الله علیه و آله با فاطمه خانه یکی بود. رسول الله صلی الله علیه و آله دامن گستراند و

76

ستاره‏های فاطمه بر آن دامن پر مهر لبخند زدند. انس و الفت تا آن مقدار که از سر و کول حضرت بالا و پایین می‏شدند. فاطمه شکوفه باغ هستی رسول الله صلی الله علیه و آله بود. شکوفه‏ای از بر میوه بهشتی، که هر گاه مشتاق بهشت می‏شد، فاطمه را می‏بویید فرزندان فاطمه به ویژه حسن و حسین نیز گل‏های و گیاه‏های خوشبوی بهشتی رسول الله صلی الله علیه و آله بودند که همواره آنان را می‏بویید و می‏بوسید.
رسول الله صلی الله علیه و آله آن گونه از بوی خوش کودکان بهره می‏جست که گل‏های باغ رسول الله صلی الله علیه و آله حسن و حسین بودند که در بوستان فاطمه سبز شده بودند. به دنیایی حضرت و بوستان آخرتش حسن و حسین می‏باشند. که خود به این حقیقت اعتراف نمود که گل‏ها و گیاهان خوشبوی من از دنیا حسن و حسین هستند. هما ریحانتی من الدنیا. " 1 ".
در خصوص امام مجتبی علیه‏السلام نیز آمده است انه ریحانتی من الدنیا " 2 " «حسن گل و گیاه خوشبوی من در دنیاست» .

زینت عرش‏

صحنه قیامت تجلی و تمثل حقیقت‏های این سویی است. از قیامت خدای سبحان با عنوان روز آشکار شدن پنهان‏ها یاد می‏کند: یوم تبلی السرائر. " 3 " وجود انسان را صورت و سیرت آن شکل می‏دهد. البته صورت لایه نازک این حقیقت است، که به آن نشانه‏ها شناخته می‏شود. اما سیرت همان پنهان‏ها و روحیات و در وقاع

پاورقی 1- صحیح بخاری، ج 4، ص 33، تاریخ الخلفاء، ص 224، بحار، ج 43، ص 262 2- طبقات، (نقل از مجله تراثنا 1-4 ص، 137، ج 2) اسد الغابة، ج 2، ص 15 3- طارق، 9

77

حقیقت انسان است. گرچه آثار سیرت در این سرا نیز در رفتار شخص پدیدار است. لیکن تجلی این حقیقت در سرای دیگر است که انسان همگون با سیرت خویش محشور می‏شود.
انسان هر گونه خویش را در این سرا آراسته باشد در آنجا همان گونه به صحنه می آید. اگر با نیات و باورهای حق و رفتار شایسته خود را آراسته نمود، در آن سرا نورانی محشور می‏شود که صحنه قیامت با نور آفتاب و ماه روشن نیست، با نور ایمان انسان‏های مؤمن روشن است: یوم تری المؤمنین و المؤمنات یسعی نورهم بین ایدیهم و عن ایمانهم. " 1 " «روزی که مردان و زنان مؤمن را می‏بینی که نورشان از پیش رو و سمت راستشان افشان است» .
همان‏گونه که اگر انسان با باورهای باطل و رفتار تیره خود را تباه ساخت،آنجا نیز تاریک و بی‏فروغ خواهد بود: کانما اغشیت وجوهم قطعا من اللیل. " 2 " «تبهکاران همانند کسی می‏باشند که صورت آنان با قطعه‏ای از شب تاریک پوشیده شده است.» انسان تبهکار نیز به سیرت حقیقی محشور است. درتوضیح آیه مبارکه فتأتون افواجا " 3 ".
روایت از رسول الله صلی الله علیه و آله آمده است که تبهکاران امت وی به ده گروه محشورند، سخن چین‏ها به صورت میمون. حرام خورها به صورت خوک. ربا خوارها منکوس (سرنگون) در حالی که کشیده می‏شوند.
قضاوت جور به صورت نابینا. افراد خودپسند، کر و لال. علمای بی‏عمل، در حالی محشور می‏شوند که زبان‏های خویش را می‏شوند و گند از دهان آنان بیرون می‏آید. همسایه آزارها دست و پا بریده محشور می‏شوند. درباریان ظلم وستم به شاخه‏های آتش آویخته

پاورقی 1- حدید 12 2- یونس 27 3- نبأ، 19

78

شده‏اند، افراد بزهکار با بوی گنده‏تر از مردار محشورند. افراد متکبر و خیال باف محشور می‏شوند در حالی که پیراهن‏های بلند از مواد چسبنده سریع الاشتعال بر اندام آنان چسبیده است " 1 " و شاید آیه:و اذا الوحوش حشرت " 2 " «روزی که وحوش محشور می‏شوند» اشاره به همین گروه‏های تبهکار از انسان‏ها باشد که به سیرت وحشی خویش به صحنه قیامت می‏آیند!
انسان مؤمن براساس سیرت نورانی خویش متمثل است. خود و اندیشه و رفتارش نور افشانی می‏نمایند، و هر مقدار زلالی در اندیشه و خلوص در رفتار برتر باشد، آن سرا شفاف‏تر و نورانی‏تر خواهد بود. اگر انسان آن مقدار به ساختار روح و جسم خویش پرداخت، که همه‏ی ناخلصی‏ها را زدود. زنگارها را آن گونه شستشو داد که هیچ گونه آلودگی در دامن وی نماند و یا آن گونه زیست که هیچ گاه زنگار بر دامنش ننشست، و یطهرکم تطهیرا شد. قیامت که صحنه تجلی این این سیرت زلال است به گونه‏ای روشن شفاف آشکار می‏شود نه تنها خویشتن نورانی، بلکه به دیگران نیز پرتو افکنی می‏نماید. همان گونه که اینجا در فضایل و سجایا برترین بود در آنجا نیز برترین‏ها خواهد بود.
اهل بیت همانند مجتبی حسن علیه‏السلام ازاین مقدار پاکی بهره‏ورند، در قیامت نیز از مقام شامخی برخوردارند که دیگران را با شفاعت و نورانیت خود مورد عنایت قرار می‏دهند قالب‏های واژگانی نارسا و ناتوان است که حقایق آن سویی را پدیدار سازد. در عین حال گویای نمادین آن حقایق می‏تواند باشد.

پاورقی 1- مجمع البیان، ج 10، ص 423 2- تکویر 5

79

در مورد حسن و نیز حسین علیهماالسلام این گونه آمده است که خدای سبحان در قیامت عرش برین خویش را با نورانیت حسن وحسین آزین بندی می‏نماید. که نورانیت امامان معصوم این گونه پدیدار می‏شود که صحنه قیامت را نورانی نموده تا آن مرحله که خدای سبحان از تجلی نور آنان عرش خویش را تزیین می‏نماید: قال رسول الله صلی الله علیه و آله اذا کان یوم القیمة زین عرش رب العالمین بکل زینة ثم یؤتی بمنبرین نور... فیوضع اهدهما عن یمین العرش و الآخر عن یسار العرش ثم یؤتی بالحسن و الحسین علیهماالسلام فیقوم الحسن علی احدهما و الحسین علی الآخر، یزین الرب تبارک و تعالی بهما عرشه. " 1 ".
«هنگامی که قیامت رخ می‏دهد، خدای سبحان عرش خویش را به هر زینتی می‏آراید، آنگاه دو منبر از نور یکی در سمت راست و دیگری در سمت چپ عرش نهاده می‏شود. سپس حسن وحسین را می‏آورند، حسن بر یکی ازآن دو منبر و حسین بر دیگری قرار می‏گیرند، خدای سبحان بوسیله این دو عرش خود را به برترین و آخرین زینت می‏آراید! که حسن و حسین در این سرا زینت دوش نبی و در آن سرا زینت عرش خدا می‏باشند.

برترین بهشتیان‏

عنوان «برترین بهشتیان» به یقنین بر زبان رسول الله صلی الله علیه و آله در مورد حسن و حسین جاری شده است. حدیث: الحسن و الحسین سیدا شباب اهل الجنة. این حدیث در آثار دینی شیعه و سنی مملو است.
" 2 " در سن جوانی خواهند بود. سن جوانی بهترین عنفوان لذت جویی و کامیابی است و بهشت عرصه کامیابی بهشتیان است به گونه‏ای که از هر چیزی که خواهش‏های نفسانی لذت ببرد برای بهشتیان فراهم است: فیه ما تشتهیه الانفس وتلذ الاعین " 3 " «در بهشت آن چه انسان بخواهد و چشم ازآن لذت ببرد فراهم است.» در کنار بهره‏های معنوی و خوشنودی خدا که برترین پاداش بهشتیان است: و رضوان من الله اکبر. " 4 " لذت‏های نفسانی نیز وجود دارد.
و چون سن جوان بهترین هنگام بهره‏گیری از لذت‏هاست، فرد

پاورقی 1- بحار، ج 43، ص 261 2- در مورد اطفال آنچه آثار دینی گواهی می‏دهد این است که، اطفال با همان سن به پدران و مادران ملحق خواهند شد. پدر و مادر خواهند شد. پدر و مادر مؤمن وقتی در جستجو فرزندان خویش برآیند خواهان همزیستی با آنانند. زیرا این همزیستی موجب کامیابی بهشتیان است. فرزندان آنان را به آنها ملحق می‏نمایند. در قرآن مجید می‏فرماید و الذین آمنوا و اتبعتهم ذریتهم بایمان الحقنا بهم ذریتهم (طور، 21) آنان که به خدا ایمان آورده‏اند و فرزندان آنان از آنان پیروی نمودند، فرزندان آنان را به آنها ملحق خواهیم نمود.» بیان آیه شامل فرزندان بزرگ سال و نیز خردسال و اطفال آنان می‏شود، که در روایات فراوان در تفسیر همین آیه آمده که: اما اطفال المؤمنین فیلحقون بآبائهم. (فروع کافی، ج 3، ص 248). این کار برای خوشنودی پدر و مادر شکل می‏گیرد که در روایت دیگر تعبیر شده که به آنها هدیه می‏شوند یهدون الی آبائهم یوم القیمة. (نور الثقلین، ج 5، ص 140).و نیز فرزندان کفار (اطفال) هم به آنها ملحق می‏شوند: و اما اولاد المشرکین یلحقون بآبائهم. (کافی، ج 3، ص 248. (همراه بودند فرزندان سبب فزونی عذاب پدر و مادر خواهد بود. گرچه اطفال در عذاب نباشند زیرا عذاب آخرت به گونه‏ای است که دو نفر در یک زمان قرار دارند، یکی شاداب و خوشحال و دیگری از عذاب رنج خواهد بو 3- زخرف 71 4- توبه، 72

80

بهشتی این خواهش را دارد که در سن جوانی باشد. بر این نکته ظریف هم آیه اشاره دارد که تمام خواهش‏های بهشتی مورد عنایت خدای سبحان است. و هم چنین روایات بر آن رهنمون می‏باشند، چنانچه از رسول الله صلی الله علیه و آله رسیده است که: اهل الجنة جرد مرد. «اهل بهشت مجرد و جوان هستند.» یدخل اهل الجنة الجنة جردا مردا بیضا جعاد مکحلون أبناء ثلاث و ثلاثین. " 1 " «اهل بهشت مجرد و جوان سفید اندام و موها به هم پیچیده و آرایش شده می‏باشند. و نیز از حضرتش روایت است که لباس‏های بهشتی‏ها کهنه نمی‏شود و جوانی آنها به پیری نمی‏گراید: لا یبلی ثیابه و لا یفنی شبابه. " 2 ".
با توجه به این نکته برتری و فضیلت حسن وحسین به خوبی آشکار می‏شود که معنای حدیث: الحسن و الحسین سیدا شباب اهل الجنة این است که این دو ریحانة الرسول، برترین جوانان بهشتیان هستند و بر همه بهشتیان فضیلت دارند. سرور جوانان بهشتی‏ها بودن یعنی سرور همه بهشتیان بودن. زیرا بهشتیان همگی جوان می‏باشند و این دو سرور و مهتر و آقای همه بهشتیان خواهند بود.
البته این برتری در آن سرا برآیند برتری در این جهان می‏باشد. چون اینان در این دنیا در فضایل و ارزش‏های انسانی بر همگان برتری دارند، در آنجا نیز بر همگان افضلند. برتری آنجا ریشه در زمینه‏هایی است که در این دنیا فراهم آورده‏اند. ائمه همان گونه که در این سرا امام و حجت بر زمینیان می‏باشند در آن سرا نیز حجت و برترین بهشتیانند. و حجج الله علی اهل الدنیا و الاخرة. " 3 "، گرچه فضیلیت

پاورقی 1- محجة البیضاء، ج 8، ص 376 2- همان، ص 371 3- زیارت جامعه

82

برترین بهشتیان بودن از ویژگی‏های امام مجتبی و برادرش سالار شهیدان است که دیگران در آن سهیم نمی‏باشند.

تدبیر

لو کان العقل رجلا لکان الحسن.
رسول الله صلی الله علیه و آله " 1 ".
گاهی سخن‏ور برای رساندن یک مطلب معنوی و معقول از یک مثال محسوس بهره می‏گیرد، تا مقصود خودش را رسا و شویا به مخاطب خود انتقال دهد. و این تمثیل به لحاظ این است که محسوس در دسترس بوده و آشنایی به ویژگی‏های آن آسانتر از معقول است.
برای بیان ویژگی‏های امر معقول و معنوی از همانندی آن در محسوس کمک گرفته می‏شود. ااز این شیوه تعبیر می‏شود به «تشبیه معقول به محسوس» .

تدبیر عقلانی در شؤون‏

تدبیر اجتماعی و عقلانیت سیاسی و شؤون دیگر زندگی از بنیان‏های مدیریت اجتماع است که بدون آن زندگی فردی و خانوادگی و زندگی عمومی جاری نخواهد شد. برآیند تدبیر صحیح عقلانی در شؤون اجتماعی پدیدار است. همان‏گونه که کاستی در آن نیز موجب ضایعات و فرسایش‏ها و ناهنجاری‏ها در شؤون متفاوت انسانی می‏گردد. البته شفاف نمودن ابعاد این موضوع با یک موضوع اجتماعی تناسب دارد، که در تبیین سسیره رفتاری ائمه به موضوعات اجتماعی کاملا باید توجه شود و جامعه شناختی خود بخش مهم از

پاورقی 1- فرائد السبطین، ج 2، ص 68

83

سیره انبیاء و ائمه را شکل می‏دهد که از معیارهای آن می‏توان کاملا بهره جست.برای بهره‏وری و پرثمر شدن زندگی اجتماعی، تدبیر عقلانی باید در تمام شؤون پدیدار شود هر انسانی که بهره بیشتری از این نعمت الهی داشته باشد برآیند فراوان‏تری عاید وی خواهد شد. و روشن است که فردی که منصب اجتماعی را عهده‏دار است ازاین ویژگی باید بهره کافی داشته باشد.
رهبران دینی همانند انبیا و ائمه به جهت این که برترین منصب اجتماعی را به عهده گرفته‏اند. باید در حد کمال از تدبیر عقلانی بهره‏ور باشند. در غیر این صورت توان‏مند در انجام مسؤولیت خویش نخواهند بود. " 1 ".
به همین سبب در تمام شؤون اجتماعی که به تدبیر عقلانی نیاز است، ائمه برترین افراد بوده‏اند این ویژگی رهبران دینی است که به فرد خاصی از آنان هم نمی‏باشد، بلکه یک ویژگی عمومی آنان است که همه در سطح بالایی از آن بهره‏ورند. گرچه ممکن است تفاوت‏هایی هم وجود داشته باشد. به همین جهت اگر این ویژگی در مورد امام مجتبی از زبان رسول الله صلی الله علیه و آله پدیدار شده است، هرگز به این معنا نیست که دیگر فرزندان وحی از آن بی‏بهره‏اند. بلکه بیان ویژگی همگان است.
انی عقلانیت از زبان رسول الله صلی الله علیه و آله در مورد یک فرد عترت این

پاورقی 1- منظور از تدبیر عقلانی دخالت عقل در شؤون دینی نیست و منظور این نیست که دست آورده‏های وحی را عقل دست‏رسی دارد. گرچه عقل نیز محورهای خاص معیار شناخت دینی می‏تواند باشد. بلکه منظور شؤون اجتماعی است که بدون وحی نیز امکان دست‏رسی وجود دارد

84

گونه پدیدار شده است که حضرت فرمودند: اگر عقل و تدبیر می‏توانست به صورت یک انسان متمثل شود، همانند فرزندم حسن می‏شد: لو کان العقل رجلا لکان الحسن. " 1 " رسول الله صلی الله علیه و آله در این سخن برای رساندن مقصود از یک همانند آوری و تشبیه بهره جسته است. تدبیر و عقلانیت را به فرد انسان تشبیه نموده است. اگر عقل می‏خواست به صورت انسان درآید همانند مجتبی حسن می‏شد.
یعنی مجتبی حسن علیه‏السلام تبلور تمثل عقلانیت است. تدبیر تمام شؤون زندگی فردی و اجتماعی و سیاسی حضرت را فراگرفته است.
این حقیقت وقتی شفاف‏تر و جلوه‏گر می‏شود که به موضع‏گیری‏های حضرت به ویژه در فرآیند اجتماعی و سیاسی آن آگاهی بیشتر حاصل شود. که امام در میدان‏های گوناگون زندگی چگونه با تدبیر در مقابل تهاجم‏ها ایستاده و اهداف وحیانی را پیش برده است. رخدادهای اجتماعی زمان امام مجتبی بسیار حساس و بنیانی می‏باشد. امام همام در این فرازها توانسته است با عقلانیت و تدبیر بر بسیاری از تهاجم‏ها چیره شود و بر سیاست‏های معاویه زمان خویش فائق آید. و آنان را در دام‏ها و تارهای عنکبوتی خودشان گرفتار سازد.
تدبیر و تحملی که از امام مجتبی علیه‏السلام پدیدار است سبب اعجاب هر انسان متفکر می‏شود که چگونه در سخت‏ترین شرایط و پیچیده‏ترین امواج بلند فتنه که می‏رود این امت نو پای مسلمان را پوشش دهد، امام، کشتی دین را که امت سرنشین آن است به ساحل رهنمود می‏نماید. و اعجاب انگیزتر این که این تدبیر از همان کودکی در وجود امام مجتبی علیه‏السلام پدیدار است که به گونه‏ای که این سخن با

پاورقی 1- فرائد السبطین، ج 2، ص 68

85

محتوا در مورد ایشان از رسول الله صلی الله علیه و آله صادر می‏شود.
این‏ها برخی از فضایل بی‏شمار ریحانةالرسول می‏باشد که در این بخش به صورت فشرده بررسی شد. با امید الگوگیری از مناقب حضرت به بخش سوم یعنی موضع‏گیری‏های اجتماعی حضرت می‏پردازیم.

86

امام حسن و جریان اجتماعی‏

امام حسن پیش از امامت

عمر شریف امام مجتبی علیه‏السلام حدود 47 سال است که از این مدت حدود 10 سال (از 40 تا 50 هجری) مدت امامت حضرت را شکل می‏دهد. اما سی و هفت سال دیگر عمر امام را به دو دوره می‏توان تقسیم نمود، نخست دوران خردسالی و نوجوانی که در زمان رسول الله صلی الله علیه و آله و خلیفه اول و دوم سپری شده است. در این باره در بخش نخست گفتگو شد.
دوم دوران جوانی و میان سالی حضرت که از اواخر دوران عمر شروع تا پایان حکومت داری امام علی علیه‏السلام پایان می‏پذیرد. این دوران یکی از حساس‏ترین دوران از لحاظ جریان‏های اجتماعی بوده است. و به همین لحاظ عرصه‏ی بروز موضع‏ها و هویت‏های افراد سرشناسی مانند امام همام می‏باشد.
موضع امام مجتبی در دوران خلفا و دوران امام علی علیه‏السلام همان موضع امام علی علیه‏السلام می‏باشد که در سیاست‏های عمومی کشورداری دخیل و درعرصه‏های متفاوت نقش آفرینی می‏نمود. در دوران خلفا

87

حسن بن علی در مسائل سیاسی، اجتماعی و حتی نظامی با اشراف پدرش نقش داشتند. وی گرچه خلافت خلفا را مشروع نمی‏دانستند، لیکن این گونه نبود که مصالح عمومی جامعه را نادیده انگارند و از صحنه‏های اجتماعی منزوی باشند. سیاست عمومی حضرت مشارکت در امور اجتماعی بود، حتی در صحنه‏های جهاد علیه دشمنان اسلام مشارکت می‏نمود و در فتوحات امت اسلامی سهیم بودند.

سردار سپاه‏

شرکت در جبهه‏ی نبرد و فتوحات زمان خلفا یکی از موضوعات در خور اندیشه است. زیرا بسیاری از نبردها تحت اشراف امام علی علیه‏السلام شکل می‏گرفت و خلفا در موضوعات مهم با حضرت مشاوره و نظر وی را جلب می‏نمودند. به همین جهت جهاد مشروعیت خود را با اذن امام معصوم علیه‏السلام حاصل می‏نمود. به همین سبب مشاهده می‏شود که حضرت راضی می‏شوند فرزندانشان مانند حسن وحسین که بسیار برای وی عزیز و مغتنم بودند، جانشان را در خطر قرار داده، در جبهه شرکت نمایند.
تاریخ نمونه‏های فراوان از این خاطرات را در حافظه خود ضبط نموده است. چنانچه در سال 26 هجری در زمان عثمان که آفریقا به دست سپاه اسلام فتح شد از جمله فرماندهان سپاه، حسن و حسین بودند، عبدالله بن ابی السرح فرمانده سپاه از عثمان یاری طلبید. عثمان حسن وحسین علیهما السلام و عبدالله بن زبیر و عبدالله بن

88

جعفر را به همراه سپاه اعزام نمود. " 1 ".
و نیز در فتح طبرستان در سال 30 هجری که فرماندهی سپاه به عهده سعد بن عاص بود، حسن و حسین و عبدالله بن عمرو عبدالله بن عباس وعبدالله بن زبیر و عبدالله بن عمروعاص از جمله فرماندهان سپاه اسلام بودند. " 2 ".
در انقلاب مردم بر علیه عثمان تلاش امام علی علیه‏السلام این بود که فتنه را مهار نموده تا منجر به قتل خلیفه نشود. و در این راستا تا آن مقدار پیش رفت که برای حراست از خانه عثمان که در محاصره انقلابیون قرار داشت فرزندان دلبندش یعنی حسن وحسین را به نگهبانی خانه گماشت و امام مجتبی علیه‏السلام در انجام این مسؤولیت سخت مجروح شد که خون از سر و صورت حضرت سرازیر شد. " 3 " نقش مشارکت امام مجتبی و برادر بزگوارش با اشراف امام علی تا این حد می‏باشد که جان خود را در معرض خطر جدی در جهت حفظ آرمان امت اسلامی و صلاح مسلمانان قرار می‏دادند.
در زمان حکومت داری علی علیه‏السلام نیز در کنار رهبری در روی‏دادهای مهم سیاسی و اجتماعی مشارکت داشتند. البته این نقش آفرینی امری طبیعی به نظر می‏رسد، زیرا در این زمان زعامت حق مداری علی شکل گرفته است و مشارکت در استقرار نظامی که علی زعامت آن را عهده دارد بسی افتخار بزرگ برای هر فرد مسلمان است.
از جانب دیگر امام مجتبی علیه‏السلام فردی مؤمن و پایدار در ایمان خویش و در زمینه‏های اجتماعی، فردی جسور و بسی شجاع می‏باشد. روشن است که چنین فردی بیشترین نقش را به عهده

پاورقی 1- تاریخ ابن خلدودن، ج 2، ص 128 2- طبری، ج 4، ص 18 3- مروج الذهب، ج 2، ص 345

89

خواهد داشت. چنین فردی خطر پذیرترین و پیش گام در عرصه‏های اجتماعی و نظامی خواهد بود.
در زمان پرفراز و نشیب زمامداری علی علیه‏السلام روی دادای مهم و بس شگفت انگیزی رخ داده است. شکل گیری احزاب و جریان‏های اجتماعی و نیز پدیدار شدن فتنه‏ها بخشی از آن را شکل می‏دهد.
جریان‏های اجتماعی مانند تشکل همسو و همراه اهل بیت و احزاب چالشگر مانند قومیت حمراء، گسترش حزب عثمانیه و نیز سه فتنه مهم ناکثین و قاسطین و مارقین عمده‏ترین آنها می‏باشد. در مهار نمودن این فتنه‏ها بیشترین نقش را بعد ازامام علی، حسن بن علی علیهماالسلام به عهده دارد. در اولین جنگ داخلی «جمل» که امام همام به نیروی فراوان نیازمند بود، امام مجتبی بود که همراه عده‏ای مانند عمار و عبدالله بن عباس به کوفه و اطراف آن اعزام شدند و نیروی بسیاری را از کوفه بسیج جبهه نمودند. " 1 " همان نیروی که تعادل جبهه را به سود علی علیه‏السلام تغییر داد و فتنه جمل را در کوتاهترین زمان از حدقه بیرون افکند.
در جنگ صفین حسن بن علی به همراه برادرش حسین فرماندهی سپاه را به عهده داشتند و در خط مقدم جبهه می‏خروشیدند. آن گونه در آغوش خطر قرار گرفته بودند که امام همام بر جان آنان بیمناک شد و فرمود این دو فرزندم را دریابید، که اگر شهید شوند نسل رسول الله صلی الله علیه و آله منقطع خواهد شد: املکوا عنی هذا الغلام لا یهدنی فاننی انفس بهذین یعنی الحسن و الحسین علیهما السلام لئلا ینقطع بهما نسل رسول الله صلی الله علیه و آله " 2 " «این پسر را دریابید، تا با شهید شدنشان نسل

پاورقی 1- الامامة و السیاسیة، ج 1، ص 86، مروج الذهب، ج 2، ص 359، الجمل، ص 27 و 294 2- نهج البلاغه، خ 207، ص 323

90

رسول الله صلی الله علیه و آله بریده نشود و با شهید شدن آنها پشت من نشکند.» و بعد از صفین نیز حسن بن علی همواره در کنار علی و در رکاب علی در برهه‏های حساس یار علی بود. " 1 ".
تاریخ زندگی امام مجتبی علیه‏السلام گواهی می‏دهد که حضرت برجسته‏ترین فرد بعد از پدر بوده است. در دوران قبل از امامت خویش در مسائل گوناگون اجتماعی و نظامی سهیم بوده و بیشترین فداکاری را در راه استقرار دین و نیز حکومت علوی را به زمان و شناخت فتنه‏ها را گواهی می‏دهد. این صلابت حیدری هماره تداوم یافته و ارزش آفرینی نمود تا در زمان زمامداری خود حضرت به گونه‏های دیگر عرصه پدیداری و ظهور آن فراهم شد.

روش متفاوت امامان

تفاوت شناخت و ارزیابی امامان و سیره آنان دربین پیروان آنان سبب آن شده است که دیدگاه‏های متفاوت و قرائت‏های متضاد از رفتار آنها پدیدار شود. برخی بر این باورند که امامان ویژگی‏های متفاوت دارند. برخی روی‏کردشان به تبیین معارف و احکام دینی است.
اینان روش‏های متفاوت امامان را گواه بر باور خود می‏پندارند. روش امام حسن مجتبی را روشی آشتی جو! و امام همام سالار شهیدان را ستیزه‏جو و امامان مانند صادقین را علاقمند بر فقامت دانش و پژوهش می‏پندارند. به همین جهت برخی که خود با روش امام حسن

پاورقی 1- طبری، ج 4، ص 268، فتوح، ج 2، ص 559، وقعة صفین، ص 205 و 249

91

تمایل دارند سیره امام حسین را در ستیز با یزید بر نمی‏تابند. همان گونه که افرادی از شیعیان نیز که ستیزه‏جو می‏باشند روش امام مجتبی را بر نمی‏تابند. گروه اول زبان انتقاد باز می‏گشایند که نهضت کربلا باعث هلاکت بدون ثمر امام و یارانش شده است. همان گونه که گروه دوم صلح امام مجتبی را سبب خواری و ذلت شیعه می‏پندارند! که از اصحاب خود امام نیز در حضور امام این گونه اظهار نمودند که با تو با سازش با معاویه سبب ذلت مؤمنان شدی! " 1 ".
نکته حایز اهمیت در این راستا این است که آیا خاستگاه روش‏های متفاوت تفاوت روحیه امامان می‏باشد؟! یعنی امام حسن روحیه سازش داشته و از شجاعت و جسارت بهره کافی نداشته از جنگ و ستیز در هراس بوده با معاویه سازش نموده است؟! اما امام حسین علیه‏السلام روحیه ستیزه‏جو و سترگ و فردی شجاع و جسور و بی‏هراس از جنگ بوده است که در برابر ظلم یزید قیام نموده است؟! اگر خاستگاه روش روحیات امامان باشد این شناخت می‏تواند صحیح جلوه‏گر شود. لیکن اگر خاستگاه تفاوت موضع‏گیری‏ها شرایط متفاوت زمان باشد نه روحیات امامان، آنگاه این دیدگاه باید درباره امام همام تغییر یابد.
اگر امامان در روحیات تقوا و طهارت و شجاعت و سخاوت و... و تعهد به آرمان‏های الهی یکسان باشند: کلهم نور واحد باشند که در شرایط متفاوت نورافشانی می‏نمایند. آنگاه تفاوت روش‏ها خاستگاهش شرایط زمان خواهد بود نه روحیات فردی امامان.
امام در برابر دفاع از این دین الهی متعهد است و با خدای سبحان

پاورقی 1- مقاتل الطالبین، ص 75

92

پیمان بسته در راه استقرار دین تلاش نماید، حال جان فدا کند یا پیمان صلح امضا کند.شرایط زمان به گونه متفاوت است که در یک زمان برای استقرار دین و حفظ کیان اسلامی و امت اسلامی باید قرارداد صلح امضاء نمود. و در شرایط دیگر باید برای رسیدن به همین اهداف ستیز کرد. تفاوتی نمی‏کند رهبری به عهده چه فردی باشد. روش را بر اساس تفاوت زمان باید انتخاب کرد. یعنی امام حسن اگر در زمان امام حسین رهبری را به دوش داشت همان روش امام حسین را در پیش داشت. و اگر امام حسین در شرایط زمانی امام مجتبی بود او نیز برای مصالح اسلام و مسلمانان با معاویه سازش می‏نمود. وقتی اگر خاستگاه روش‏ها تفاوت و شرایط زمانی باشد، آنگاه آن دیدگاه مردود خواهد بود که امامان با یکدیگر تفاوت داشته باشند. یکی صلح‏جو دیگری ستیزه‏جو باشد.
بر این اساس اگر روحیات و ارزش‏های الهی امامان یکسان ارزیابی شد و تفاوت روش‏ها بازگشت به تفاوت زمانها نمود آن‏گاه هم روش امام حسن علیه‏السلام و هم روش امام حسین و سایر امامان را پیروان آنان برمی‏تابند و هم با ارزش‏ها و معیارهای الهی منطبق می‏دانند. با تحلیلی صحیح و اوضاع اجتماعی و سیاسی امام مجتبی این نکته شفاف می‏شود، که تفاوت روش‏ها خاستگاهش تفاوت جریان‏های اجتماعی زمان و توان‏مندی‏ها می‏باشد. همه امامان در حراست از آرمان الهی و استقرار دین خویشتن را متعهد می‏دانستند. مسؤولیت‏های متفاوت به روی‏کرد تفاوت زمان‏ها بوده است و این گونه نیست که اگر استقرار دین جهاد مبارزه بطلبند و امام همام مثل مجتبی حسن از آن سربازند و یا اگر اقدام صلح جویانه برآیندی پربار

93

برای دین و مردم داشته باشد امام حسین بدان تن ندهد. این برداشت‏ها انحرافی و کج راهگی است که ناشی از نداشتن شناخت صحیح از جریان‏های متفاوت زمان و ویژگی‏های یسکان امامان سرچشمه می‏گیرد.