مداوله حکومت‏ها

پیش از بررسی هویت معاویه و نیز جریان‏های اجتماعی زمان امام مجتبی علیه‏السلام توجه به یک سنت اجتماعی الهی بایسته می‏نماید. و آن این که نهاد سیاسی یا حکومت یک ضرورت زندگی اجتماعی انسان است. اما حق بودن یا باطل بودن آن مشمول این معیار نیست، بلکه چنگ آویزی به حکومت و حراست از آن تابع معیارهای خاص اجتماعی و احیانا زورمداری است که بررسی آن فرصت دیگری را می‏طلبد.
آن چه دراین فرآیند فعلا مورد نظر است، این که پی‏آمد حکمیت و داوری دومة الجندل پی‏ریزی و پایه نهادن حکومت بنی‏امیه می‏باشد. که به پادشاهی معاویه شروع می‏شود. عوامل تزویر و فریب کاری با بهره‏وری از جریان‏های اجتماعی مانند قومیت حمراء و حزب عثمانیه بویژه عامل نفاق و با بهره‏وری از جهل و نادانی مردم و با بهره‏وری از نمادهای دینی سبب ایجاد پراکندگی و شکستن صلابت تشکل همسو و همراه اهل بیت شده معادلات سیاسی را به سود بنی‏امیه گردش می‏دهد.آن عوامل که ذوالفقار علی را در لیلة الحریر و یوم الحریر صفین غلاف نمود همان عوامل صلح تلخ را بر کام سپاه حسن علیه‏السلام چکامید.

94

و این یک سنت اجتماعی الهی است، که اگر مردم از معیارهای حق فاصله گرفتند و ازنهاد سیاسی همانند علی علیه‏السلام و اهل بیت حمایت نکردند آنگاه نهاد سیاسی دیگر همانند معاویه جایگزین خواهد شد. استقرار و نیز حراست از نهاد سیاسی دینی به عهده‏ی عموم مردم است. زیرا توان‏مندی نهاد سیاسی دینی از مردمی بودن آن که براساس شایسته سالاری است استوار می‏باشد.
همان‏گونه که در کتاب «امام علی علیه‏السلام و جمهوریت» این موضوع کاملا تحلیل شده است که نهاد سیاسی دینی بر دو پایه فخیم مشروعیت و مقبولیت و پذیرش مردم استوار است و یک نهاد دو سویه است که مشروعیت آن از جانب خداست. و پذیرش آن و جمهوریت آن از جانب حضور مردم در صحنه‏های اجتماعی است. این دو پایه همانند دو بال پرنده می‏باشند که بدون هر کدام پرواز ممکن نخواهد بود. بدون هر کدام نهاد سیاسی دینی شکل نمی‏گیرد. حکومت همان گونه که اگر اسلامیت خود را کف نهد، حکومت دینی نخواهد بود؛ اگر حمایت مردمی و جمهوریت را از کف نهاد، حکومت دینی شکل نخواهد پذیرفت. بلکه قدرت سیاسی به جریان دیگر اجتماعی گردش خواهد نمود، که قرآن این حقیقت را شفاف تبیین می‏نماید: تلک الایام نداولها بین الناس " 1 ". «ما قدرت‏ها را در درون مردم گردش و دست بدست می‏کنیم» .
زمینه تشکل حکومت انبیا و دین، روی‏کرد مردم است. اگر مردم به هر دلیلی گریزان از مظاهر حق و سیاست‏مداری چون علی علیه‏السلام شدند، به یقین سیاست باطل همانند سیاست معاویه جایگرین

پاورقی 1- آل عمران، 140

95

خواهد شد. و همان گونه که اگر مدیریت کارآمد علی مستقر می‏شد آبادگری و آزادی اجتماعی و اصلاحات فرهنگی و اصلاحات عمیق اجتماعی و اقتصادی و اقتصادی را درپی خواهد داشت. و بر مردم آن گونه حکم رانی خواهد نمود که خوشنودی خدا و رضایت مردم را فراهم آورد. اگر سیاست معاویه مستقر شود، طبیعی است که ذلت و بردگی، بر مردم تحمیل خواهد شد. و آن گونه حکومت خواهد نمود که خواهش‏های نفسانی خود می‏خواهد، نه رضایت مردم و نه خوشنودی خدا. و این حقیقت یک سنت تغییر ناپذیر الهی است.

معاویه را بهتر بشناسیم‏

در شناخت صحیح از موضع‏گیری‏های اجتماعی امامان آشنایی با طرف مقابل آنان به ویژه چالشگران علیه آنان بایسته می‏باشد. بدون آگاهی صحیح از اوضاع زمان و جریان‏های اجتماعی امامان، راهیابی به مواضع آن که مورد بهره‏وری و الگوی‏گیری در هر زمان باشد، ممکن نخواهد بود. به همین جهت در دستیازی به موضع‏گیری امام مجتبی علیه‏السلام شناخت صحیح از دشمنان وی به ویژه معاویه و جریان‏های مهم اجتماعی ضروری است. ازاین جهت به بررسی هویت و عمل کرد معاویه و جریان‏های مهم اجتماعی آن زمان می‏پردازیم.
در کتاب «امام علی الگوی زندگی» با هویت معاویه قدری آشنا شدیم، گمان بر این است که برای آشنایی با اوضاع سیاسی زمان امام مجتبی آشنایی بیشتر با هویت و رفتار معاویه نیاز می‏باشد. و چون بعد مهم اوضاع سیاسی زمان امام را سیاست‏های معاویه شکل

96

می‏دهد، بازشناسی آنها راه را در تحلیل صحیح دیدگاه‏های امام علیه‏السلام هموار می‏سازد. منظور از شناخت هم هویت دینی و اجتماعی معاویه مورد توجه است نه هویت شناسنامه‏ای.
معاویه در دوران نوجوانی همواره در صف مقابل اسلام بود تا در فتح مکه علی رغم خواست باطنی‏اش در اثر فشار اوضاع سیاسی و رعب، در صف مسلمانان ایستاد. وی از زمانی که در صف مسلمانان قرار گرفت به لحاظ موقعیت ابوسفیان خود را به دستگاه رهبری همواره نزدیک می‏ساخت و حتی از وی با عنوان نویسنده وحی یاد می‏شود، که این یک چهره رویین معاویه است. چهره اصلی وی که گریم شده است، در پشت این چهره پنهان می‏باشد. برای شفاف شدن چهره واقعی وی گفتارهای رسول الله صلی الله علیه و آله و علی علیه‏السلام و نیز رفتار خود معاویه گویاترین گواه می‏باشد. این چهره را در چند محور به تماشا می‏نشینیم.

نفاق معاویه‏

معاویه از روزی که به ظاهر مسلمان شد، نمی‏تواند ادعا کند یک قدم برای خدا برداشته باشد. معاویه از اسلام به عنوان وسیله و ابزار برای رسیدن به حاکمیت بهره‏های فراوان برد و سال‏های سال در شام آنگاه سال‏های متمادی در کل کشور پهناور اسلامی خود را به عنوان امیر المؤمنین بر مردم تحمیل نمود. آن گونه که عمل کرد معاویه گواهی می‏دهد به دین الهی باور نداشت. و دین و مظاهر آن را بازیچه سیاست‏های خویش قرار داده بود.
معاویه در چیره شدن به رغیب خود،(عترت رسول الله صلی الله علیه و آله) از

97

هیچ اقدام و خباثتی فروگذار ننمود. برای معاویه حکومت‏داری هدف بود و در رسیدن به این هدف مانع اصلی عترت رسول الله صلی الله علیه و آله بودند. به همین سبب با اهل بیت رسول الله صلی الله علیه و آله سخت به ستیز برخاست! وی در هنگام ورود به شهر کوفه در «نخیله» سخنرانی نمود. با سخنان خویش این‏گونه چهره‏ی پنهان خویش را آشکار ساخت: انی و الله ما قاتلتکم لتصلوا و لالتصوموا و لاتحجوا و لالتزکوا انکم لتفعلون ذلک انما قاتلتکم لأتأمر علیکم. " 1 " «من با شما ستیز نکردم که نماز بپا دارید یا روزه بگیرد و یا حج انجام دهید و زکات بپردازید (این کارها را خودتان انجام می‏دهید) من برای ریاست بر شما با شما جنگ کردم» .
دین باوری معاویه را می‏توان از اظهار نظر دیگر وی نیز به دست آورد. معاویه هنگامی که می‏شنید مؤذن نام رسول الله صلی الله علیه و آله را به عظمت یاد می‏کند، گفت این نام بلند آوازه باید دفن شود! " 2 " از این رفتار و گفتار آشکار می‏شود که معاویه در باور خویش به اسلام صادقانه نبود و اسلام را پوشش برای رسیدن به اهداف خویش به اسلام صادقانه نبود و اسلام وی نفاقی بیش نبود همان گونه که در فرموده‏های رسول الله صلی الله علیه و آله آمده است وی مسلمان از دنیا نمی‏رود. " 3 ".

پادشاهی معاویه‏

معاویه بعد از داوری نابحق دومة الجندل با عنوان حاکم افسار گسیخته کشور اسلامی براریکه قدرت تکیه نمود. گرچه تا زمان زنده

پاورقی 1- مقتال الطالبین، ص 77، شرح ابی الحدید، ج 4(16)، ص 16، ذیل وصیت نامه به امام مجتبی علیه‏السلام 2- مروج الذهب، ج 3، ص 454 3- وقعة صفین، ص 217

98

بودن علی علیه‏السلام جولان‏های وی در عراق ناکام ماند و تنها جنایاتی از خود به یادگار نهاد. اما در سایر بلاد اسلامی جولان فراوان داد و بعد از شهادت امام علی علیه‏السلام و بویژه بعد از صلح با امام مجتبی علیه‏السلام جنایات ماندگاری را در عراق و سایر بلاد مرتکب شد.
وی اولین کسی است که مدیریت امت اسلامی به صورت «آلیگاریشی» یعنی پادشاهی در آورد. معاویه اولین کسی است حتی از سیره‏ی خلفا فاصله گرفت و کاخ سلطنتی (کاخ سبز) بنا کرد و برای خودش نگهبان و محافظان فراوان برگزید. کاخ سبز و سفره‏ی سبزین و رنگین و ننگین را در کاخ سلطنتی پایه نهاد.
وی اولین کسی است که بر روی تخت نشست و پرده‏ها نصب کرد و خود را از مردم محجوب کرد. اگر کسی می‏خواست به ملاقاتش برود از پیش باید وقت تعیین می‏نمود. وی اولین کسی است در ساختن کاخ از مردم بیگاری کشید. و اولین کسی است که مسیحیان را به عنوان کارگزار نظام اسلامی برگزید. نیز اولین کسی است که زن را به گناه شوهرش زندانی کرد. در گرفتن بیعت هم ازاهرم زور بهره‏ها برد. " 1 ".
در اثر شکسته شدن صلابت تشکل همسو و هوادار اهل بیت در زمان امام مجتبی علیه‏السلام، معاویه به مدینه آمد برای این که بهتر بتواند در پای تخت (شام) عوام فریبی کند و از مظاهر دینی بهره‏برداری نماید، تلاش نمود منبر رسول الله صلی الله علیه و آله از جای در آورده به شام ببرد که شورش مردم و گرفتن خورشید و پدیدار شدن طوفان وی را از این کار منصرف ساخت، آنگاه بهانه آورد که قصد جابجایی منبر را داشتم تا موریانه آن را نخورد! " 2 ".

پاورقی 1- تاریخ یعقوبی، ج 2، از ص 123 تا 150 2- یعقوبی، ج 2، ص 150، طبری، ج 4،ص 466

99

فرهنگ سازی معاویه‏

از آنجا که تداوم حکومت‏ها متکی بر پذیرش و یا حداقل تسلیم مردم می‏باشد، حکومت‏داران مستبد سخت تلاش می‏نماید که در مرحله نخست اندیشه و فرهنگ جامعه را به سمت اهداف خویش گسیل نمایند. این یک واقعیت اجتماعی است که قرآن به عنوان یک سنت اجتماعی ازآن پرده بر می‏دارد، که سلطه فرعونیان در اثر فرهنگ سازس مستقر می‏شود. آنان نخست مردم را ازفرهنگ باورهای حق تهی ساخته، آنگاه بستر سلطه را می‏گسترانند: فاستخف قومه فاطاعوه. " 1 " «فرعون ملت خویش را از فرهنگ تهی نمود تا وی را پیروی نمودند» .
این ویژگی در سیره معاویه بسیار شفاف می‏درخشد که وی با فرهنگ سازی ساختار اندیشه جامعه را آن گونه سمت و سو داد، تا توانست جریان‏های اجتماعی را پدیدار سازد و حکومت خویش را بر مردم تحمیل نماید. معاویه در فرهنگ سازی گسترده‏ی دو پایه را بسیار مستحکم و مرتفع بنا نهاد. از یک سو عوامل فرهنگی مانند ابوهریره و مغیره بن شعبه و عمروعاص وکعب الاخبارها... تا توانستند در فضایل نداشته بنی امیه حدیث ساخته و نشر نمودند بسیاری از احادیث جعلی در مورد خلفا به خصوص معاویه فضاسازی شد. و در مورد فضایل و جهاد و... بنی امیه به خصوص معاویه فضاسازی نمودند. " 2 ".ازجانب دیگر با مخدوش نمودن چهره‏های تابناک صحابه‏ی سترگ

پاورقی 1- قصص، 4 2- صلح الحسن، ص 226، نقل از ابی الحدید،ج 3، ص 16، و ج 1، ص 358، الغدیر، ج 5، ص 185

100

رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم به ویژه عترت رسول الله صلی الله علیه و آله معاویه سنگ تمام نهاد. از هیچ فرصتی نه در چهره‏سازی و گریم چهره‏های کریه بنی‏امیه و نه در مخدوش و واژگون جلوه دادن چهره اهل بیت فروگذار ننمود.
معاویه دشنام و لعن برعلی و آل علی را به صورت رسمی در تمام فرصت‏ها حتی در اجتماعات نهادین و بزرگ دینی مانند نمازهای جمعه به صورت رسمی قانون‏مند کرد. و خطیب‏های نماز جمعه بدون لعن بر علی خطابه را به پایان نمی‏بردند و خطبه خود را بدون لعن بر علی باطل می‏پنداشتند.!
معاویه این سنت زشت را تا آن مقدار رواج داد که مردم از شیوه معاویه منزجر شده و دیگر حاضر به نماز جمعه نمی‏شدند. در هنگام ظهر وارد مسجد شده نماز خود را فرادا بجا آورده مسجد را ترک می‏نمودند. معاویه برای بهره‏گیری از اجتماع مردم و مقابله با این اقدام شگرد دیگری به کار برد خطبه‏ها را قبل از اذان شروع می‏نمود تا هنگام ظهر که مردم برای نماز به مسجد روی می‏آوردند لعن بر علی و حسن بن علی را بشنوند و این سنت در تمام بلاد رواج داشت " 1 ".
معاویه هفتاد هزار منبر نصب کرده بود که بر فراز آنها علی و آل علی علیه‏السلام را نفرین می‏نمودند. " 2 ".
آن گونه سب و ناسزا بر علی سنت شده بود که اگر منطقه و شهری ازاین رفتار زشت باز می‏ایستاد در کشور اسلامی شهره پیدا می‏کرد. چنان چه سمهودی در مورد مردم سجستان (سیستان) می‏نویسد تنها جایی که حاضر به لعن نشد منطقه سجستان بود. در سایر بلاد

پاورقی 1- یعقوبی، ج 2، ص 132 2- الغدیر، ج 10، ص 266، و ج 2، ص 102

101

حتی در حرمین شریفین (مکه و مدینه) بر علی لعن می‏نمودند. " 1 ".
شخص معاویه در خطبه‏های رسمی خویش امام همام را مورد لعن قرار می‏داد و حتی در مدینة النبی بر فراز منبر رسول الله صلی الله علیه و آله در حضور اهل بیت رسول الله صلی الله علیه و آله بر عترت رسول الله صلی الله علیه و آله اهانت می‏نماید! " 2 ".
معاویه در شام آن گونه تهاجم فرهنگی نمود که بر مردم شام کاملا اوضاع اجتماعی و سیاسی و مذهبی مشتبه شد.
هنگامی که نائله (همسر عثمان) پیراهن خونین عثمان را برای معاویه فرستاد پنجاه هزار نفر در مسجد به مظلومیت عثمان اشک ریختند و از معاویه اظهار پشتیبانی نمودند تا در گرفتن انتقام خون عثمان از علی وی را یاری رسانند. " 3 ".
آشنایی مردم شام با فرهنگ و مسلمانان صدر اسلام تا این مقدار واژگون شده بود که از فردی شامی پرسیدند علی کیست گفت پدر فاطمه که در جنگ حنین کشته شد. فاطمه کیست، همسر رسول الله صلی الله علیه و آله دختر عایشه خواهر معاویه! " 4 ".
مردی از کوفه در هنگام بازگشت از صفین با جمل خود (شتر نر) وارد شام می‏شود. فردی شامی مدعی می‏شود که این ناقه (شتر ماده) از من است. فرد شامی پنجاه نفر شاهد اقامه می‏کند که ناقه از وی است و معاویه هم به نفع فرد شامی داوری می‏کند. بعد از داوری معاویه فرد کوفی می‏گوید اینها که شهادت دادند این ناقه از شامی است این شتر جمل (نر) است!

پاورقی 1- معجم البلدان، ج 5، ص 23 2- بحار، ج 44، ص 90 3- طبری، ج 4، ص 167، الامامة و السیاسیة، ج 1، ص 103 4- مروج الذهب، ج 3، ص 33

102

معاویه که از رسوایی داوری‏اش با خبر می‏شود به فرد کوفی می‏گوید قضاوت انجام گرفته اعتراض مکن. آنگاه بعد از پراکنده شدن مردم فرد کوفی را می‏خواند قیمت شتر وی را همراه با هدایای دیگر به وی پرداخت می‏کند به فرد کوفی می‏گوید این پیام را در کوفه به علی برسان که معاویه با صد هزار نیرو آماده جنگ با تو است که شتر نر را از شتر ماده تشخیص نمی‏دهند! " 1 ".
در زمان ابی العباس سفاح، عبدالله بن علی برای دستگیری مروان وارد شام می‏شود، عده از بزرگان شام را نزد سفاح می‏فرستد. آنان در نزد سفاح سوگند یاد می‏کنند تا کنون خویشاوندانی و اهلی بیتی که بتواند از رسول الله صلی الله علیه و آله ارث ببرند جز بنی‏امیه کس دیگری را نمی‏شناختیم. " 2 " معاویه این گونه فرهنگ سازی نموده است که مردم باصطلاح مسلمان خویشاوندانی جز بنی‏امیه نسبت به رسول الله صلی الله علیه و آله نمی‏شناسند. تهاجم فرهنگی این گونه فرهنگ ساخته که فاطمه علیها السلام را دختر علی و همسر رسول الله صلی الله علیه و آله می‏پندارند!
از این مردم عجیب نیست وقتی بشنود علی در مسجد مضروب شده تعجب کنند که علی با مسجد چه کار داشته! مسجد رفته چه کار کند! برای این مردم مسلمان می‏توان روز چهارشنبه نماز جمعه بپا کرد. فرهنگ وقتی تا این مقدار دگرگون شده هر جنایتی به نام دین شکل می‏گیرد. پشتیبانی توده هنگفت ناآگاه این گونه پی‏آمدها را نیز به دنبال خواهد داشت. چنانکه معاویه ازاین گونه حمایت برخوردار بود. معاویه آن گونه فرهنگسازی کرده بود که برای شامیان روز چهار شنبه نماز جمعه می‏خواند! " 3 " این نقش چهره‏سازی و فرهنگ سازی

پاورقی 1- مروج الذهب، ج 3، ص 31 2- همان، ص 33 3- همان، ص 32

103

معاویه است که در مکه و مدینه فرزند مکه و مدینه و اهل بیت مانند مجتبی حسن به فراز منبر رسول الله صلی الله علیه و آله مورد لعن قرار می‏گیرد!
رسول الله صلی الله علیه و آله این روزگار را پیش بینی نموده بود که پیشاپیش حکم قتل معاویه را صادر کرده و فرموده بود هنگامی که معاویه را بر منبر من دیدید، شکم او را بشکافید. امام مجتبی علیه‏السلام بدین سبب فرمود که مردم دستور رسول الله صلی الله علیه و آله را اجرا نکردند. دچار سیاست‏های معاویه شدند.
آیا مظلومیت فراتر از این وجود دارد در مسجد رسول الله صلی الله علیه و آله بر منبر رسول الله صلی الله علیه و آله در حضور فرزند رسول الله صلی الله علیه و آله علی فرزند کعبه مورد لعن قرار گیرد؟!
آیا مظلومیت فراتر از این موجود دارد. آیا تلخترین زهر و جانکاه‏ترین از نیزه و شمشیری که بر سینه امام حسین فرود آمد، این نیست که بر سینه امام مجتبی فرود آمد؟! آن هم نه در بیابانهای طف کربلا، بلکه درمسجد نبوی کنار روضه نبوی! آیا شنیدن لعن بر علی در مسجد نبوی سخت‏تر از شمشیری نیست که بر فرق علی در مسجد کوفه فرود آمد؟! کدام امام همام همانند امام حسن علیه‏السلام مظلوم است؟!

رسول الله و بنی امیه‏

رسول الله صلی الله علیه و آله در رؤیا مشاهده کردند که بوزینه‏ها (در برخی روایات بنی امیه) بر فراز منبرش بالا می‏روند و فرود می‏آیند! ازاین رؤیا غمناک شدند. " 1 " خدای سبحان از حقیقتی حضرت را با خبر

پاورقی 1- مجمع البیان، ج 6، ص 424، نور الثقلین، ج 3، ص 181

104

ساخت و از خواب وی این گونه سخن گفت: و ما جعلنا الرؤیا التی اریناک الا فتنة للناس و الشجرة الملعونة فی القرآن. " 1 " «ما رؤیا را که بر تو ارائه کردیم و نیز درخت نفرین شده در قرآن را وسیله آزمون مردم قرار دادیم.» رسول الله صلی الله علیه و آله بعد از این خواب خندان نشد. از امام باقر روایت نقل می‏نماید منظور از بوزینه‏ها بنی امیه هستند. و مصداق شجره نیز همان بنی‏امیه می‏باشد.
از امام سجاد علیه‏السلام نیز روایت می‏کند که از حضرت پرسیدند چگونه روزگار می‏گذرد. حضرت فرمودند همانند بنی اسرائیل که دچار عذاب فرعون بودند. مردان آنان را می‏کشت و زنان را باز نگه می‏داشت. این گونه صبح نمودم که بهترین انسان بعد از رسول الله صلی الله علیه و آله بر بالای منبرهای آتش مورد لعن است. افراد به جرم محبت ما حقشان غضب می‏شود. " 2 " آری خواب رسول الله صلی الله علیه و آله تعبیر شد! آن زمان فرا رسید، خوک‏ها بر مسجدها درآمدند. محراب را با شراب بالا آورده آلوده کردند. بوزینه‏ها برفراز منبرها فرا رفتند. حرمت آل رسول یعنی آل الله را شکستند!

کشتار جمعی‏

عمل کرد معاویه با دگراندیشان و مخالفان خود به ویژه هواداران اهل بیت و شیعیان علی بن ابی طالب عبرت‏آموز است. معاویه و عمالش آن چنان رعب و وحشت در بلاد اسلامی مستقر ساختند که هر صدای مخالف را در گلو خفه می‏نمودند. زندان و تبعید و شکنجه آسان‏ترین این روش‏هاست. معاویه دستور داد نام شیعیان از دیوان

پاورقی 1- اسراء، 60 2- مجمع البیان، ج 6، ص 424

105

بیت المال که سهم دریافت می‏کردند. حذف کنند. هر کس را متهم به شیعه بودن بود گرچه شاهدی بر آن اقامه نشود، به قتل برسانند! " 1 ".
معاویه دستور داد شیعیان علی را هر جا دست‏رسی پیدا کردند دست و پای آنان را قطع و به چشمان آنان میل گداخته بکشند و آنان را به دار آویزید. " 2 " به برخی از جولان‏ها و جنایاتی توسط عمال دست نشانده و یا خود معاویه صورت گرفته اشاره می‏کنیم.
در سال 39 هجری نعمان بن‏بشیر را با دو هزار مسلح به عین التمر (نزدیک انبار) اعزام کرد این گروه با گروه هزار نفری مالک بن کعب درگیر می‏شوند و یاران مالک دلاورانه می‏ستیزد و تنها صد نفر از آنان زنده می‏مانند. " 3 ".
در همین سال عبدالله بن مسعدة فرازی را به همراه هزار و هفتصد نیرو به «تیماء» (منطقه‏ای در مسیر طریق الحج شام به مکه) گسیل می‏دارد که امام علی علیه‏السلام مسبب بن نخبه فزاری را به همراه گروهی به سوی آنان اعزام می‏نماید در درگیری شدید نیروهای معاویه شکست خورده و طرف شام فرار می‏کنند. " 4 ".
در همین سال معاویه ضحاک بن قیس را با سه هزار نیرو به «واقصه» (مکانی در مسیر مکه) بسیج می‏نماید و دستور قتل و غارت به خصوص پیروان علی علیه‏السلام به وی می‏دهد که هنگامی که امام علی علیه‏السلام با خبر می‏شود نیروی چهار هزار نفری به فرماندهی حجر بن عدی به سوی آنان بسیج می‏کند که آنان را منهدم نموده ضحاک به سوی شام فرار می‏نماید. " 5 " که این مقاومت‏ها نشان آن است که در

پاورقی 1- صلح الحسن، ص 322 2- همان، ص 321 3- طبری، ج 4، ص 384 4- همان، ص 385 5- همان، ص 386

106

زمان امام علی صلابت تشکل همسو آسیب ندیده است و به تهاجم‏ها و جولان‏های معاویه پاسخ مناسب می‏دهد.

بسر بن ارطاة

بعد از تحکیم موقعیت معاویه با داوری عمروعاص معاویه شروع به جولان نمود و دستور قتل و شیعیان علی علیه‏السلام را صادر نمود و جنایات را به صورت آشکار مرتکب شد وی بسر بن ارطاة را در سال 40 هجری (قبل از شهادت علی علیه‏السلام) با سه هزار نیرو مسلح برای قتل و غارت بسیج نمود.
دستور معاویه این بود که مردم را برای بیعت من فراخوان هر کس سرپیچی کرد بکش و شیعیان را هر جا یافتی به قتل برسان: و اقتل شیعة علی حیث کانوا. و مردم را تهدید کن و اموال هر کس را دست‏رسی حاصل نمودی غارت نما: اخف من مررت و انهب اموال کل من اصبت له مالا.
بسر با نیروی همراه روانه بلاد شد از هر منزل که عبور می‏کرد اموال را غارت می‏نمود شتران را از هر منزل تا منزل دیگر همراه می‏برد در آنجا شتران دیگر غارت می‏کرد و مردم را همواره به قتل می‏رساند.
وقتی وارد شهر مدینه شد ابوایوب انصاری استاندار امام علی علیه‏السلام فرار می‏کند. بسر وارد شهر می‏شود مردم را تهدید نموده و تعداد زیادی خانه ویران می‏سازد و براساس برخی نقل‏ها " 1 " تعداد زیادی را به قتل می‏رساند. از مدینه روانه مکه می‏شود مشابه رفتار مدینه در

پاورقی 1- ابن اثیر، اسد الغابة، ج 1، ص 269

107

مکه هم به ارعاب مردم می‏پردازد آنگاه به طرف یمن می‏رود در صنعا استاندار امام علیه‏السلام عبیدالله بن عباس فرار می‏کند. بسر تعداد زیادی را به قتل می‏رساند در یمن به هر شیعه دست‏رسی حاصل می‏کند، به قتل می‏رساند.
در یمن دو فرزند خوردسال عبیدالله به نام‏های عبدالرحمن و قثم را به طرز فجیع در جلو چشم مادرشان ذبح می‏کند و هر چه مادر و سایر زنان التماس می‏کنند که از کشتن خوردسال صرف‏نظر کند نمی‏پذیرد. که همسر عبیدالله می‏گوید شما جنایتی کردید که در جاهلیت هم سابقه نداشت. در همدان یمن بعد از کشتن مردان و زنان مسلمان را اولین بار در تاریخ اسلام به اسارت می‏گیرد. " 1 ".

زیاد بن ابیه‏

مادر زیاد «سمیه» است که کنیز یک کشاورز فارس بوده است. وی به حارث بخشیده شده و حارث وی را به عقد غلام و برده خویش «عبید» در آورده است. سمیه از زنان مشهور به فجور عرب بوده است که بر در خانه خود پرچم فساد نصب می‏نموده است. " 2 " زیاد از این زن متولد شده در حالی که نسبت پدری وی مشخص نیست. به همین جهت زیاد بن سمیه، زیاد بن ابیه، زیاد بن عبید و.... نامیده می‏شده است. ابوسفیان از جمله کسانی است که نسبت به وی ادعا دارد همان‏گونه که به عمرو عاص ادعا داشت. (سابقه زیاد پیش از پادشاهی معاویه مورد توجه نیست. تنها سخن از کارآمدی زیاد در

پاورقی 1- طبری، ج 4، ص 389، ابی الحدید، ج 1، ص 6، خ 25، اسدالغابة، ج 1، ص 268، الاصابة، ج 1، ص 147، الاستیعاب، ج 1، ص 240، مروج الذهب، ج 3، ص 21 2- الغدیر، ج 10، ص 218

108

جهت اهداف معاویه مورد توجه است) .
معاویه برای بهره‏گیری از خشونت و خباثت زیاد و جلب توجه زیاد نخست به پندار خویش مشکل نسب زیاد را حل می‏کند و زیاد را رسما ملحق به خانواده خویش می‏نماید. وی دستور می‏دهد از آن زمان به بعد وی را «زیاد بن ابی سفیان» بخوانند. و به حدیث معروف رسول الله صلی الله علیه و آله توجه نمی‏کند که: الولد للفراش و للعاهر الحجر. " 1 ".
بر اساس این حدیث شریف فرزند مشکوک از صاحب فراش و همسر قانونی زن است و بر فرد بزهکار خاک می‏پاشند. که این حدیث شریف باعث رسوایی معاویه در این اقدامش شد. " 2 ".
در هر صورت معاویه زیاد را بعد از الحاق به ابوسفیان به استانداری بصره منصوب می‏نماید و بعد از مرگ مغیره بن‏شعبه منطقه کوفه را نیز به آن می‏افزاید. و چنین فرد خبیث را مأمور کشتار جمعی شیعیان علی علیه‏السلام می‏نماید.
منطقه کوفه مرکز حکومت علی علیه‏السلام و نیز بصره از مراکز حساس کشور اسلامی و بعد از مدینه جایی به ویژگی‏های این منطقه یافت نمی‏شود. بیشتر پیروان علی علیه‏السلام در کوفه و پیرامون آن بودند. و کوفه و مدینه (که در نهایت استانداری مدینه نیز نصیب زیاد شد. " 3 " گرچه فرصت حکومت داری پیدا نکرد) دو مرکز مهم و پایگاه فکری امت اسلامی می‏باشند.
زیاد در منطقه سیطره خود سیلاب خون جاری ساخت. شیعیان و محبان علی و هر کسی که حاضر به پیروی از وی نمی‏شد یا از علی علیه‏السلام

پاورقی 1- همان طبری، ج 4، ص 449 2- الغدیر، ج 10، ص 216 3- مروج الذهب، ج 3، ص 26

109

بی‏زاری اظهار نمی‏کرد کشته می‏شد! زیاد در هنگام ورود به بصره خطبه‏ای بدون نام خدا که «بترا» نام گرفت ایراد کرد و اظهار داشت من آقا را به گناه برده‏اش و مواطن را به گناه مسافر و بی‏گناه رابه گناه مجرم مجازات خواهم کرد.
زیاد آن گونه با رعب در بین مردم امنیت یا وحشت ایجاد نمود! که اگر چیزی از کسی می‏افتاد کسی جرأت برداشتن آن را نداشت و مردم نیازی نمی‏دیدند که در خانه خویش را شب ببندند! این گونه امنیت به تعبیر دیگر وحشت ایجاد نموده بود. " 1 ".
زیاد در کوفه مردم را در میدان مقابل قصر الاماره جمع می‏کرد و به زور وادار بر لعن بر علی می‏نمود، اگر کسی امتناع می‏کرد ازدم شمشیر می‏گذارند. " 2 " زیاد شش ماه در بصره شش ماه در کوفه اقامت می‏داشت. سمرة بن جندب را جانشین خود در بصره قرار داد خود به کوفه رفت، سمره هشتاد هزار نفر را به قتل رساند. " 3 " که از قوم ابو سوار عدوی در یک صبحگاه چهل و هفت نفر که حافظ و جامع قرآن بودند به قتل رساند. " 4 ".
زیاد حجر بن عدی و یارانش را به آهن بسته به شام فرستاد و معاویه مظلومانه شش نفر از جمله حجر را در «مرج عذرا» به شهادت رساند و یک تن را به سوی زیاد بازگرداند. وی ایشان را زنده به گور کرد. " 5 " زیاد آن چنان رعب و وحشت در بین مردم ایجاد نمود هر متخلفی به زعم خودش رابه شدیدترین صورت تنبیه می‏نمود. " 6 ".

پاورقی 1- طبری، ج 4، ص 454 2- مروج الذهب، ج 3، ص 26 3- طبری، ج 4، ص 464 4- همان 5- همان، 498 6- همان 454

110

فرجام زیاد

زیاد هفتاد تن از شیعیان علی را در مسجد احضار کرده بود که گردن بزند. در حالی که بر بالای منبر آنان را تهدید به قتل می‏نمود برخی ازآنان به خواب می‏روند به آنها گفته می‏شود در دمادم اعدام هستید چگونه خواب شما را ربوده است. یکی از آنها پاسخ می‏دهد از این ستون تا آن ستون فرج است. من در خواب دیدم مردی سیاه چهره وارد مسجد شد از او پرسیدم کجا می‏روی گفت به سراغ این جبار (زیاد) زیاد در هنگام سخنرانی ناگهان انگشت خود را گرفت و دردی بر وی عارض شد که او را به قصر حکومتی بردند و در آنجا درگذشت. " 1 " زیاد مصداق بارز این حقیقت بود که همواره از خدای سبحان درخواست می‏شود که: لاتسلط علینا من لا یرحمنا.

پاورقی 1- یعقوبی، ج 2، ص 147