عبرتی دیگر

البته این نکته عبرت آموز را نباید از نظر دور داشت که این سرنوشت که مردم بصره و کوفه نتیجه سهل‏انگاری‏های آنان بود که در زمان علی علیه السلام رخ داد. مردم کوفه گرچه بیشترین پشتیبانی را از علی علیه السلام داشتند و لیکن بصره کاملا در مقابل امام علی در جنگ جمل بود و کوفه و پیرامونش نیز در پایان جنگ صفین نتوانست از علی حمایت کند و توطئه داوری و حکمیت را منتفی سازد. کوفیان نیز از شورش اشعث بن قیس عامل نفوذی معاویه تحت تأثیر قرار گرفتند! و اختلاف عمیق باعث شد امام همام هم تن به داوری تحمیلی و هم داور تحمیلی بدهد. دود این فتنه بعد از صفین متصاعد و در بلاد

111

اسلامی منتشر شد، مردم بصره و کوفه را آنگونه به ذلت نشاند. آری نتیجه این سرنوشت در اثر آن روش است، که روش‏ها سرنوشت‏های متناسب با خود را درپی دارند که تخلف‏پذیر نخواهد بود.
آنگاه که علی سپاه خویش را دعوت به پایداری می‏کرد. آنگاه که علی با صدای رسا عراق را در برابر شام دعوت به مقاومت می‏نمود. آنگاه که علی از اعماق قلب آه می‏کشید! آنگاه که علی ابراز می‏کرد حاضرم ده تن از اصحاب خودم را با یک تن از اصحاب معاویه معاوضه کنم! آنگاه که دعا می‏کرد که خدایا من را از این مردم بگیر و دیگران را بر آنان مسلط ساز.
این ناله‏ها در عرش برین اجابت می‏شود و علی با چهره خونین از میان مردم رخت برمی‏بندد و مجتبی حسن جام تلخ زهرآگین صلح تحمیلی می‏نوشد! تلخ‏تر از آن در مسجد نبوی و حرم رسول الله صلی و الله و آله شاهد لعن بر علی و آل علی می‏شود! آنگاه پی‏آمد این سهل انگاری‏های مردم، ذلت آنان است و این‏گونه اوضاع بر کوفه و اطراف مستولی می‏گردد. زیاد بن ابیه‏ها مسلط می‏شوند و این گونه مردم رابه صلابه می‏کشند و این گونه از کشته‏ها پشته می‏سازند.
هشدار بر امت اسلامی که از رهبری به حق فاصله گیرد.
البته این آغاز سناریو بر مردم کوفه و نمایش یک حلقه آن است. این سریال در شرایط و فضاهای مشابهی که در اثر روش‏های مشابه مردم این منطقه توسط تیره و تبار همین روش تداوم یافت. حلقه‏های بعدی آن توسط عبیدالله بن زیاد فرزند همین زیاد و نیز حجاج بن یوسف ثقفی و حجاج‏ها بارها به نمایش درآمد. که تکرار این سرنوشت‏ها بازتاب روش‏های متشابه می‏باشند که انسان را به یاد

112

هشدار قرآن کریم فرو می‏برد که: فاعتبروا یا اولوا الابصار.

شهادت حجر بن عدی‏

به شهادت حجر گرچه اشاره شد، لیکن توضیح بیشتر لازم است.
معاویه در سال 50 امارت بصره را نیز به زیاد واگذار نمود و زیاد هنگامی که بر دو منطقه مسلط شد و قتل و غارت فراوان مرتکب شد پیروان علی علیه‏السلام و اهل‏بیت را به قتل می‏رساند که حجر بن عدی و یارانش بر علیه آنان شوریدند. زیاد موضع‏گیری حجر را به اطلاع معاویه رساند. معاویه از وی خواست تا حجر و یارانش را دستگیر و به شام اعزام کند. زیاد 14 نفر را کتف بسته (با آهن آنان را بسته) با فرماندهی وائل بن‏حجر نیروها مسلح به شام فرستاد. و قاصدی فرستاد معاویه را از اقدام خود با خبر نمود. در روستای «عذرا» " 1 " آنان متوقف می‏شوند تا قاصد معاویه می‏رسد. دستور می‏آورد که شش نفر آنان به قتل برسانند و هشت نفر آزاد شوند. پیام را به آنان می‏رسانند و به آن شش نفر می‏گویند اگر از علی علیه‏السلام بی‏زاری بجویید و بر وی لعن کنید آزاد هستید آن جوان مردان می‏گویند از هر کسی که از علی بی‏زار است بی‏زاری می‏جوییم.
آنان یک شب فرصت زندگی دارند در آن شب قبر خود را خود حفر می‏کنند. و کفن برای آنها آماده کرده می‏پوشانند که در این باره حجر گفت چگونه ما را همانند کفار می‏کشید، همانند مسلمان کفن به تن می‏پوشانید! آنان تا به صبح در حال عبادت به سر می‏بردند.

پاورقی 1- مرج عذرا روستایی حدود شصت کیلومتری دمشق (معجم البدان، ج 6، ص 303) در جاده به سمت عراق و مزار حجر و اصحابش مشخص و مزار زائران است. و بیشتر افرادی که به زیارت اماکن مشرفه سوریه مشرف می‏شوند به زیارت حجر نیز نائل می‏گردند

113

در هنگامی که آنان را به مسلخ عشق می‏برند می‏گوید اذن بدهید وضو بگیریم. اجازه می‏دهند. آنگاه می‏گوید هر گاه وضو گرفته‏ام دو رکعت نماز خوانده‏ام اجازه بدهید دو رکعت نماز بخوانم اجازه می‏دهند. نماز خیلی کوتاه انجام می‏دهد و می‏گوید گرچه نماز را دوست می‏دارم، لیکن چون ممکن است متهم شوم که از قتل در هراسم نماز را کوتاه، آن گونه که کوتاه‏ترین نماز در عمرم انجام دادم.
وی وصیت می‏کند خون‏های بدنم راشستشو ندهید می‏خواهم با همین خون‏ها در صراط با معاویه ملاقات کنم. حجر را به همراه یارانش به قتل می‏رسانند. هر شش نفر را به طرز فجیع دست بسته که مقتول صبرا نامیده می‏شوند به قتل رساندند! اسامی شش نفر، حجر بن‏عدی، شریک بن‏شداد، صیفی بن‏فسیل، قصیبه بن‏ضبیعه، محرز بن‏شهاب، کلام بن‏حیان. یکی دیگر از آنان را به نام عبدالرحمن بن‏حسان را به زیاد بر می‏گرداند که زیاد آن را زنده بگور می‏کند. " 1 ".

رسول الله و معاویه‏

و چه خوب تناسب دارد که در پایان این بخش در تناسب صحیح از معاویه به گفتار رسول الله صلی الله علیه و آله و معصومان علیه‏السلام نگر کنیم. به لحاظ این که از جانب این جریان اجتماعی (بنی‏امیه) خطرهایی متوجه دین و امت اسلامی بوده، هشدارها از سوی رسول الله صلی الله علیه و آله و پیشوایان پیشاپیش گوشزد شده است، گرچه امت اسلامی به این هشدارها بی‏اعتنا بودند!

پاورقی 1- طبری، ج 4، ص 478 و 494 تا 498، اسد الغابة، ج 1 ص 565 استیعاب، ج 1، ص 389 انساب اشراف، ج 5، ص 26222 تا 270

114

از رسول الله صلی الله علیه و آله در مورد معاویه و عمروعاص این چنین روایت شده است که: اللهم ارکسهما فی الفتنه رکسا اللهم دعهم الی النار دعا " 1 " «خدایا این دو را در فتنه گرفتار و دچار آتش نما» .
و نیز روایات فراوان از زبان رسول الله صلی الله علیه و آله رسیده است که: اذا رأیتم معاویة بن ابوسفیان علی منبری فاضربوا عنقه قال الحسن فما قتلوه و لا افلحوا. " 2 ". «هر گاه معاویه را در فراز منبر من دیدید (منبر رسول الله صلی الله علیه و آله در مدینه) او را بکشید امام مجتبی توضیح می‏دهند مردم به دستور رسول الله صلی الله علیه و آله توجه نکردند سعادت و رستگاری نصیب آنان نشد.» این سخن در واقع حکم قتل غیابی رسول الله صلی الله علیه و آله نسبت به معاویه است.
حضرت به لحاظ پیش‏بینی غیبی سال‏ها قبل خطر فریب‏های معاویه را اطلاع رسانی نمودند. معاویه چگونه بر مدینه وارد می‏شود و در هر چه شرایطی برفراز منبر رسول الله صلی الله علیه و آله قرار می‏گیرد و چه سخنانی بر زیان جاری می‏سازد؟
رسول الله صلی الله علیه و آله با اصحاب خود بودند فرمودند از پشت این تپه فردی پدیدار می‏شود که بر دین من نخواهد مرد: یطلح علیکم من هذا الضج رجل یموت علی غیر ملتی " 3 " «از پس این تپه فردی می‏آید که بر دین من ازدنیا نخواهد رفت آنگاه معاویه پدیدار شد.»
و نیز آمده: معاویه فی تابوت مقفل علیه فی جهنم " 4 "، «معاویه در تابوتی آتش در بسته در جهنم است.» وزان هماه روایتی که آمده: ان

پاورقی 1- وقعة صفین، ص 216 و 219 2- همان، و انساب اشراف، ج 5، ص 136 3- انساب اشراف، ج 5، ص 134 4- همان، ص 136

115

معاویه فی تابوت فی الدرک الاسفل من النار. " 1 " معاویه همراه پدرش با شتر می‏رفتند یکی سوار بر شتر دیگری افسار شتر را در دست داشت حضرت آنان را دیدند فرمود خدا حامل و محمول و قائد و سائق را لعنت کند. " 2 ".
در معرفی معاویه از زبان علی سخن فراوان است در مورد ایمان وی می‏فرماید اسلام شما ایمان قلبی نیست: و ما اسلم مسلمکم الا کرها. " 3 " «مسلمان شدن شما با رضایت خاطر نبوده است» .انک والله ما علمت لأغلف القلب المقارب العقل " 4 " «و تو معاویه آن گونه که من می‏دانم قلبی نادان و عقلی تباه داری.» و لا المهاجر کالطلیق و لا الصریح کاللصیق و لا المحق کالمبطل " 5 " «و تو معاویه نیک می‏دانی که آنکه در راه خدا هجرت نموده همانند کسی که رسول الله صلی الله علیه و آله وی را آزاد ساخته نیست و خاندانی که حسب و نسب شفاف دارند همانند کسی نیست که خود را به خاندان فضیلت بسته است، انسان حق باور یا باطل‏گرا یکسان نخواهد بود.» فان معاویه غمص الناس و سفه الحق " 6 "، احتقر الناس عدو النبی " 7 "، فاجر بن الفاجر " 8 " به لشکرش دستور داد: سیروا الی اعداء الله سیروا الی بقیة الاحزاب قتلة المهاجرین و الانصار " 9 " «به سوی دشمنان خدا حرکت کنید، و به سوی بقایای احزاب متحد علیه‏اسلام و قاتل مهاجرین و انصار بسیج شوید» .

پاورقی 1- وقعة صفین، ص 216 و 219 2- انساب اشراف، ج 5، ص 136 3- نهج البلاغه، نامه 64، ص 454 4- همان، ص 455 5- همان، نامه 17، ص 374 6- الغدیر، ج 10، ص 152 7- همان، 152 8- همان 9- همان، ص 154

116

ان معاویه کالشیطان الرجیم یأتی المرء من بین یدیه و من خلقه و عن یمینه و عن شماله و نیز می‏فرماید: علمتم ان رئیسهم منافق ابن منافق. «شما نیک می‏دانید که رهبری آنها را منافق فرزند منافق به عهده دارد» . به همین خاطر است که بر زبان رسول الله صلی الله علیه و آله جاری شده است که معاویه مسلمان از دنیا نخواهد رفت.
بین معاوه و امام حسین علیه‏السلام این‏گونه گفتگو شد، معاویه روکرد به حضرت و گفت خوب دانستی که شیعیان پدرت را چگونه کشتیم و حنوط کردیم و کفن نمودیم و برآنها نماز خواندیم به خاک سپردیم! امام حسین علیه‏السلام در جواب وی فرمود: لیکن به خدای کعبه سوگند اگر ما شیعیان تو را به قتل برسانیم نه حنوط و کفن می‏کنیم ونه بر آنان نماز می‏گذاریم و نه آنان را دفن می‏کنم. زیرا که تجهیز میت غیر مسلمان روا نمی‏باشد.
رفتار معاویه و نیز گفتار رسول الله صلی الله علیه و آله و دیگر فرزانگان معصوم پرده از چهره‏ی نفاق معاویه فرو می‏افکند و چهره اصلی معاویه به خوبی پدیدار می‏شود. به طور قطع معاویه بنابراین ویژگی‏ها فردی توان‏مند در حکومت داری دنیایی است و رفتارهای سیاسی وی برای همگون‏های وی الگوی می‏باشد. به یقین وی در برابر عترت اقدام به چالشگری و جریان سازی می‏نماید که بتواند با سیاست در برابر رقیب خویش مقاومت نماید و چه بسا بر آنان چیره شود. آنچه برای وی بیش از همه حایز اهتمام است رخنه در صفوف تشکل همسو و مقاومی است که همواره عترت پشتیبانی می‏نماید و خطر

117

اصلی بر اهداف معاویه می‏باشد. این تشکل در بستر زمان گرچه گاهی فروکش می‏نماید، لیکن همواره خاستگاه خیزش‏های اجتماعی و در واقع چالشگری امواج فراگیری است که برای سیاست مداری معاویه خطر به شمار می‏رود. معاویه با جریان سازی باید خود را توان‏مند در برابر این خروش بسازد. در بخش بعدی به جریان‏های اجتماعی می‏پردازیم که خاستگاه با تداوم آنها همسو با آرمان‏های عترت علیه‏السلام و نیز چالشگری‏های بنی‏امیه عترت آل‏رسول بوده است. و شکستن تشکل همسو هدف محوری آن تنش‏ها بوده است.
همان سیاستی که با راه اندازی جریان‏های اجتماعی تلخ‏ترین سم و زهر را به کام عترت و تشکل همراه عترت چکامید.

جریان‏های اجتماعی‏

روی کرد تشکل همسو

بعد از شهادت امام علی علیه‏السلام مهم‏ترین موضوع اجتماعی موضوع رهبری بود که اندیشه‏های مردم مسلمان را به خود مشغول ساخته بود. مردم عراق به خصوص کوفه که مرکز حکومت‏داری امام علیه‏السلام بود در مدت حکومت‏داری امام، سران سیاسی و اجتماعی ومذهبی و حتی اقتصادی و تجاری را به سوی خود جذب نموده بود. شخصیت‏های زمان از بلاد دیگر به کوفه با فرهنگ اسلام در موضوع رهبری داشت. احادیث از زبان رسول الله صلی الله علیه و آله آویزه‏ی گوش آنان بود که فرموده بود بعد از من دوازده نفر از اهل بیت من رهبری امت اسلامی را به عهده خواهند داشت. امر رهبری امت اسلامی در فضای

118

سرزمین حکومت‏داری امام علی علیه‏السلام بر مردم بسیار روشن و شفاف بود که بعد از امام علی به راهنمایی رسول الله صلی الله علیه و آله و نیز به وصیت امام علی امامت و خلافت مسلمانان را امام مجتبی عهده‏دار خواهد بود. به همین جهت حتی اهل سنت در خلافت امام حسن علیه‏السلام هیچ‏گونه تردیدی ندارند.امام مجتبی علیه‏السلام در باور شیعه به عنوان جانشین دوم و در باور اهل سنت به عنوان خلیفه پنجم پذیرفته شده است. " 1 ".
افزون بر رهنمود رسول الله صلی الله علیه و آله و امام علی علیه‏السلام بعد از حادثه تلخ حکمیت عموم مردم عراق پی‏آمد تلخ داوری دومة الجندل را به خوبی چشیدند و متوجه این نکته شدند که فریب چه نیرندگی را خورده‏اند. و پی‏آمد آن چه تلخی‏ها است که باید به آن تن دهند.
قریب دو سال از این داوری گذشت و بزرگترین پی‏آمد آن سلطه معاویه بود که به سرعت در عراق گسترش می‏یافت و مردم نمونه‏های از جولان‏های همانند بسربن‏ارطاةها را در حجاز و یمن با چشم دیدند. اینک سال چهلم هجری از راه رسیده، تیغ جهالت و تحجر فرق فلق را شکافته و علی از میان مردم رخت بربسته است! در مدت دو سال بعد از حکمیت بوی سلطه‏ی معاویه بر مردم عراق به خوبی استشمام می‏شود. اکنون که امام به جوار الهی رحیل شده است، نگرها به سمت‏وسوی موضوع رهبری دوخته شده‏اند که چگونه مستقر خواهد شد. و کدام جریان اجتماعی بر اریکه رهبری تکیه خواهد زد.
دو جهت در دورنمای مردم پدیدار است یکی افق روشن و آرام بخش فرزند رسول الله صلی الله علیه و آله و سبط اکبر نبوی و یادگار علی و فاطمه که

پاورقی 1- تاریخ الخلفاء، ص 221

119

در تمام فضایل انسانی بر دیگران برتری دارد. دیگری سمت و سوی شام که خشونت و ظلمت و استبداد از آن سرازیر است. اکثریت مردم عراق به خصوص کوفه و پیرامون آن به سمت کوفه نگر افکنده‏اند، گرچه در مواقع حساس در اثر سستی و گاهی فریب دشمن، صحنه‏های سیاسی را تغییر جهت می‏دادند. لیکن عموم مردم اندیشمند و سیاسی هیچ گاه سیاست‏های حسن مجتبی علیه‏السلام و معاویه را در کنار هم قرار نمی‏دهند. با وجود فرزند فضیلت هیچ‏گاه تمایل به فرزند جاهلیت و تبهکاری چون معاویه نخواهد داشت. به ویژه اینکه مزه‏ای از تلخی‏های رفتار معاویه را در فاصله بین حکمیت و شهادت امام علی علیه‏السلام چشیده‏اند.
مردم عراق که همگام با سیاست‏های علوی بودند، اینک بیش از گذشته براین محور می‏اندیشند و سیاست علوی و فرزندش را بر همگان ترجیح می‏دهند. به همین جهت است که بعد از شهادت علی علیه‏السلام انبوه مردم دست بیعت به سوی امام مجتبی علیه‏السلام دراز می‏کنند و در اولین فرصت (همان روز خاکسپاری یا روز بعد) به دور حسن گرد شدند. و در کوفه 42 هزار نفر با حسن مجتبی بیعت می‏نماید. که کوفه به عنوان «عاصمه» و مرکز ثقل حکومت علی علیه‏السلام بود که سران و شخصیت‏های با نفوذ اجتماعی در آن حضور داشتند. البته بیعت به کوفه بسنده نمی‏شود، بلکه تمام عراق و نیز حجاز به بیعت با حسن مجتبی روی آورده و حتی اظهار وفاداری بیش از وفاداری با علی بن‏ابی‏طالب می‏نمایند.
موقعیت امام حسن علیه‏السلام از فرمایش خودش به خوبی به دست می‏آید: کان علی احبث جیش و اشدهم خلافا و کنت اطوع جند و اقلهم

120

خلافا. به این حقیقت تاریخ اعتراف می‏کند که اصحاب امام حسن علیه‏السلام از اصحاب امیرالمؤمنین مطیع‏تر بودند، و کانوا اطوع للحسن و احب فیه منهم فی ابیه. " 1 ". تعداد بیعت کنندگان چهل و بلکه بیش از 42 هزار نفرند. " 2 " اولین کسی که با حضرت در روز بیست و یکم یا بیست و دوم رمضان بیعت می‏کند فرزانه‏ای چون قیس بن سعد است " 3 " امام هم با مردم بیعت کرد و از آنان پیمان گرفت که در جنگ و صلح با وی همراه باشند فبایعه اصحاب ابیه علی حرب من حارب و سلم من سالم. " 4 ".
بعد از عراق سایر بلاد اسلام به غیر شام مانند مداین، حجاز، یمن و خراسان و... همگان با امام مجتبی بیعت نمودند. " 5 ".
روی کرد مردم به جانب امام مجتبی آن گونه پرشور بود که تمام احزاب و گروه‏های چالگشر را تحت الشعاع قرار داد. موقعیت امام همام آنچنان فراگیر شد و از جانب تشکل همسو آن گونه مورد حمایت قرار گرفت که از سردم‏دار قاسطین که سرنخ توطئه‏ها به کاخ

پاورقی 1- استعیاب، ج 1، ص 437 2- استعیاب، ج 1، ص 437، اسدالغابة، ج 2، ص 19، طبری، ج 4، ص 405، انساب اشراف ج 3، ص 278، یعقوبی، ج 2، ص 121، ارشاد مفید، ج 2، ص 9، حیات الحسن، ج 2، ص 130 3- سعد بن عباده از سران انصاتر بود که سابقه‏ای بس درخشان داشت که در روز فتح مکه پرچم به دست وی بود که شعار «امروز روز انتقام است» سرداد. رسول الله صلی الله علیه و آله وقتی با خبر شد دستور داد شعار را تغییر دهند که «امروز روز رأفت است» و پرچم از وی گرفته به علی سپرد. وی بعد از رحلت رسول الله صلی الله علیه و آله در سقیفه به انتظار بیعت نشست که عمر با تدبیری که انجام داد اوضاع رابه نفع مهاجرین گردش داد. قیس بن سعد از مسلمانان پرشور از یاران علی علیه‏السلام و به تعبیر معاویه یکی از دو دست علی بود (انساب، ج 3، ص 168) وی از سرداران سپاه امام علی و امام مجتبی بود. حتی بعد از صلح حاضر به بیعت با معاویه نمی‏شد 4- ارشاد، ج 2، ص 7، انساب اشراف، ج 3، ص 279، طبری، ج 4، ص 407 5- اسدالغابة، ج 2، ص 19، حیات الامام الحسن علیه‏السلام، ج 2، ص 38

121

سبز وی منتهی می‏شد نیز بیعت طلبید. وی به معاویه نگاشت همانند سایر مردم باید با من بیعت نمایی: ادخل فیما دخل فیه الناس من بیعتی. " 1 " و آشکار است که حضرت تا چه مقدار از توان‏مندی اجتماعی باید برخوردار باشد تا معاویه را به بیعت خود فرا خواند.

پی‏آمد بیعت با امام حسن

روی‏کرد تشکل همسو به‏سوی امام مجتبی علیه‏السلام سه پی‏آمد مهم را به دنبال داشت. نخست این‏که توان‏مندی اجتماعی بزرگی اهل بیت را پدیدار ساخت و سبب شد که امام اقدام به استقرار نهادهای اجتماعی و سیاسی حکومت‏داری خویش نماید. به‏همین جهت در اولین فرصت اقدام به ساختار سیاسی و مدیریتی نموده و کارگزاران و مدیران خویش را مستقر ساخت و فرماندهان نیروها و سپاه را تعیین و تثبیت نمود. فرتب العمال و أمر الامراء. " 2 ".
با گرایش تشکل همسو به سوی امام حضرت در پیمان خود با آنان از مردم پیمان وفاداری به جنگ و صلح و امضا می‏نمود. و در بعت با حسن مجتبی این شرط فراهم شده بود که آنان در جنگ و صلح تسلیم دیدگاه امام همام خواهند بود. فبایعه اصحاب ابیه علی حرب من حارب و سلم من سالم. " 3 ".
پی‏آمد دوم این بیعت با شکوه وحشت و اضطرابی است که در معاویه پدید آورد. معاویه از روی‏کرد مردم به حسن مجتبی علیه‏السلام سخت نگران شد. زیرا در صورت حمایت مردم از سیاست علوی حکومت فریب و نیرنگ معاویه به شدت لرزان خواهد شد.

پاورقی 1- مقاتل الطالبین، ص 66 2- ارشاد، ج 2 ص 9 3- همان، ص 7

122

از جانبی معاویه به لحاظ این که تعهدات داوری «حکمیت» را زیر پا گذاشته و از جانب دیگر امام مجتبی طرف معاویه در حکمیت نبوده است. و نیز معاویه به صلابت و هیبت خاندان حیدر را خوب آشنا است. و فرزند فاطمه علیهماالسلام را به خوبی می‏شناسد که در صورت توان‏مندی چه رفتاری با وی خواهد داشت.
معاویه فردی زیرک و هوشمندی است و اینک به خوبی می‏فهمد که با وجود این روی‏کرد به امام مجتبی نه تنها به عراق و سایر بلاد اسلامی چنگ اندازی نمی‏تواند بکند، بلکه پادشاهی سرپا فریب و استعمار و استبداد وی در شام هم به لرزه آمده است. با این اوضاع سیاسی اینک باید دید کدام طرف اینک باید دید کدام طرف توان‏مدنی جنگ و ستیز را دارد و چه کسی طالب سازش و صلح خواهد بود؟!
اوضاع سیاسی به صورت عادی و طبیعی هم بررسی شود آنکه از روی‏کرد مردم به سوی امام مجتبی در هراس است معاویه می‏باشد. به همین جهت معاویه طالب صلح و سازش با امام است و امام تلاش دارد معاویه را به ارزش‏های الهی سرفرود آورد، وی را به بیعت خویش فرا می‏خواند و معاویه چون خود را زبون می‏بیند به صلح می‏اندیشد. بر همین اساس روی‏کرد به صلح نخست از جانب معاویه است نه امام مجتبی: فکتب الیه معاویة فی الهدنة و الصلح. " 1 ". امام نیز با پذیرش صلح تلاش دارد، معاویه را وادار به تعهدات قرار داد، پای بند نماید.
به یقین علت پیشنهاد صلح از جانب معاویه به توان‏مندی امام مجتبی علیه‏السلام و موقعیت ویژه حضرت بازگشت دارد. زیرا معاویه کسی نیست که اگر فرصت فراهم آورد لحظه‏ای در ستیز با اهل بیت علیه‏السلام اندیشه نماید.

پاورقی 1- همان، ص 13

123

بسیج نیرو به جبهه‏

پی‏آمد سوم روی‏کرد تشکل همسو بسیج نیرو در مصاف با معاویه می‏باشد.
به خاطر داریم که امام مجتبی در دوران رسول الله صلی و الله و آله خردسال بود و توان شرکت در جبهه را نداشت. لیکن ازهنگام برومندی حضرتش حتی در زمان خلفا که بسیاری از نبردها با اذن امام علی علیه‏السلام صورت می‏گرفت همواره در جبهه نبرد شرکت می‏جست و یکی از فرماندهان سپاه اسلام به شمار می‏رفت " 1 ".
در جریان انقلاب علیه عثمان از نگهبانان خانه عثمان بود که به دستور امام علی برای جلوگیری از فتنه نگهبانی می‏داد تا در این حادثه مجروح و خونین شدند.
صلابت و هیبت امام در دوران زمام‏داری پدرش بهتر آشکار شد. در دو جنگ جمل و صفین که هر دو از هر جهت جنگ بزرگ بودند، امام مجتبی ازطلایه‏داران سپاه بود. در فراهم آوردن نیرو برای جبهه در جنگ جمل نقش اول را ایفا نمود و هزاران نفر را از کوفه به یاری علی علیه‏السلام در جمل گسیل داشت. در نبرد صفین نیز از سران و پرچم‏داران سپاه علی علیه‏السلام بود. تا آنجا پیش رفت که امام نگران جان وی و بردارش حسین گردید. " 2 " شجاعت و سترگی امام از همان دوران نوجوانی بر همگان آشمار بود.
اینک امام خود زمامدار امت اسلام است. جنگ و صلح و سرنوشت امت اسلامی به دست وی سپرده شده است. امام سترگ و
مقاوم و بردبار و صبور در برابر دشمنی چون معاویه در مصاف است.
پشتیبانی تشکل همسو از امام همام، وی را وادار می‏سازد تا پایداری خود را باید بیش از هر زمان نمایش گذارد، تا صبوری فرزند حیدر کرار شفاف‏تر شود و فرزند فاطمه که از سینه سترگ فاطمه شیر نوشیده اینک باید مظهر شجاعت علی و سترگی فاطمه را به نمایش آورد، تا در آینده هوشمندان جامعه به تماشای آن خیره شوند. امام سترگ و هوشمند باید بار دیگر خاطره‏های بدر و خیبر را زنده کند و اعقاب بوسفیان را رسوا و دمار از آنان در آورد.
امام مقاوم و پایدار تمام توان خویش را به کار می‏گیرند و از توان‏مندی‏های خویش بهره می‏برد تا در مصاف با معاویه لیلة الهریر دیگری پدیدار کند. تا بار دیگر بوزینه‏های روبه صفت از خروش شیران هراسناک فرار کنند.
امام همام که شرایط را فراهم در برخورد نظامی مشاهده می‏نمود. ازلحاظ نیرو، هزاران نفر اعلام پشتیبانی می‏نمایند. طبق برخی منابع پنجاه هزار نفر همراه امام به مداین حرکت می‏کنند. " 3 ".
اعلام پشتیبانی مردم از یک‏سو، ازلحاظ تجهیزات نظامی نیز در شرایط خوبی به سر می‏بردند به همین جهت بعد از مدتی که زعامت حضرت استقرار یافت بعد از چند ماه (حدود شش ماه) دستور بسیج عمومی را صادر نمودند. فرماندهان نظامی را از افرادی با سابقه تعیین و آنان را ساماندهی نموده به طرف «نخیله» اردوگاه موقف بسیج نمودند تا بعد از سازماندهی به طرف ساباط و مداین و آنگاه مرز شام حرکت نمایند.

پاورقی 1- تاریخ ابن خلدون، ج 2، ص 128، طبری، ج 4، ص 18 2- نهج البلاغه، خ 207، ص 323 3- انساب اشراف، ج 3، ص 293

124

تعداد نیرو

تعداد نیروهای امام را بیست هزار به فرماندهی عبیدالله بن عباس و نیز چهل هزار و نیز پنجاه هزار عنوان می‏نمایند. و سپاه معاویه را شصت هزار می‏شمارند." 1 ".
عناصر و فرماندهان به نام سپاه امام، عبیدالله بن‏عباس فرمانده کل، دو جانشین یکی قیس بن سعد دیگری سعد بن قیس همدانی. سایر فرماندهان حجر بن عدی، معقل بن قیس، زیاد بن صعصه، عدی بن حاتم و...
سپاه پس از توقف کوتاه در نخیله و سازماندهی، به سوی دیر عبدالرحمن حرکت می‏کند امام مجتبی سه روز در این مکان توقف می‏نماید. آنگاه عبیدالله را به همراه دوازده هزار نفر به سوی مسکن اعزام و خود نیز از آنجا حرکت نموده به ساباط می‏روند. " 2 ".

حفظ آمادگی‏

با وجود این زمینه‏ها امام مجتبی بر اساس تعهد الهی و پشتیبانی مردم خود را مسؤول می‏داند که در برابر توطئه‏های معاویه جدی ایستاده و آماده نبرد با وی شود.
امام که از همه آشناتر به زمینه‏های چالش در جامعه است و آسیب‏ها را به خوبی می‏شناسد. برای حفظ وحدت امت و برای بسیج نیروهای پرتوان و بهره‏وری صحیح از نیروهای خود تدابیراتی

پاورقی 1- انساب اشراف، ج 3، ص 293، صلح الحسن، ص 126 و 138، بحار، ج 44، ص 57 صواعق المحرقه، ص 136، شرح ابی الحدید، ج 4، ص 10، (ج 16) ذیل وصیت نامه به امام حسن مجتبی علیه‏السلام 2- مقاتل الطالبین، ص 70 و73 و 137، صلح الحسن، ص 127،بحار، ج 44، ص 110

126

به کار می‏گیرد. برای اینکه هم توان‏مندی خویش را آشکار نماید و هم زهر چشمی از هواداران معاویه بگیرد، در اولین فرصت دستور می‏دهد جاسوسان معاویه را گردن بزنند. " 1 " و به معاویه می‏نویسد: گویا تمایل به ستیز داری که این‏گونه جاسوس بسیج نموده‏ای. من در این برخورد تردید ندارم، منتظر چنین فرصتی باش. " 2 " امام برای آگاهی عموم مردم از توطئه‏های دشمنان و حفظ آمادگی، از آنان پیمان بر جنگ و صلح می‏گیرد. ونیز در خطبه عمومی ضمن معرفی خویش از طرفندهای دشمن سخن می‏گوید. و برای بسیج نیروی بیشتر دستور افزایش حقوق تا ده برابر برای سپاهیان جنگ آور صادر می‏نماید. " 3 " اینها برخی از پی‏آمدهای مهم روی‏کرد تشکل همسو به سوی امام همام می‏باشد.

جریان‏های اجتماعی متضاد

پاورقی 1- ارشاد، ج 2، ص 9، مقاتل الطالبین، ص 62 2- ارشاد، ج 2، ص 9 3- مقاتل لطالبین، ص 64