مجموعه مقالات تربیتی: تربیت دینی، اخلاقی و عاطفی
مقدمه ی معاونت پژوهشی
حقیقت، اصیل ترین، جاودانه ترین و زیباترین راز هستی و نیاز آدمی است که زنجیره مؤمنان و عالمان صادق چه جان ها که در راه آن نباخته و جاهلان و باطل پرستان چه توطئه ها و چه ترفندها که برای محو و مسخ آن نبافته اند. چه تلخ واقعیتی است مظلومیت حقیقت و چه شیرین حقیقتی است این واقعیت که در مصاف همیشگی حق و باطل، حق سربلند و بر فراز است و باطل از بین رفتنی و نگونساز. این والا و بالانشینی حقیقت گذشته از سرشت حق، وام دار کوشش های خالصانه و پایان ناپذیر حقیقت جویانی است که در عرصه ی نظر و عمل کمر همت محکم بسته و ازدام و دانه دنیا رسته اند و در این میان نقش و تأثیر ادیان و پیامبران الهی، به ویژه اسلام و پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و جانشینان بر حق و گرامی او (علیهم السلام) برجسته ترین است.
دانشمندان نام آور شیعه رسالت خطیر و بی نظیر خویش را بهره گیری از عقل و نقل، غوص در دریای معارف قرآن، بر گرفتن گوهرناب حقیقت از سیره ی آن پیشوایان و عرضه ی آن به عالم بشریت و دفاع جانانه در برابر هجوم ظلمت پرستان حقیقت گریز دانسته و در این راه دیده ها سوده و جان ها فرسوده اند. اکنون در عصر بحران معنویت که دشمنان حقیقت و آدمیت هر لحظه با تولید و انتشار فزون از شمار آثار نوشتاری و دیداری و به کارگیری انواع ابزارهای پیشرفته سخت افزاری و نرم افزاری در عرصه های گوناگون برای سیطره بر جهان تلاش می کنند، رسالت حقیقت خواهان و اندیشمندان حوزوی ودانشگاهی، به ویژه عالمان دین بس عظیم تر و سخت دشوارتر می باشد.
در جهان تشیع پژوهشگران حوزوی در علوم فلسفی و کلامی، تفسیری و حدیثی، فقهی و اصولی و نظایر آن، کارنامه ی درخشانی ارائه کرده اند وتأملات ایشان بر تارک پژوهش های اسلامی می درخشد. در زمینه ی علوم طبیعی وتجربی و فناوری های جدید نیز پژوهشگران ما تلاش هایی چشمگیر کرده، گام هایی نویدبخش برداشته و به جایگاه مناسب خود در جهان نزدیک شده اند و می روند تا با فعالیت های روز افزون خود مقام شایسته ی خویش را در صحنه ی علمی بین المللی بازیابند. ولی در قلمرو پژوهش های علوم اجتماعی و انسانی تلاش های دانشمندان این مرز و بوم آن گونه که شایسته ی نظام اسلامی است به بار ننشسته و گاهی به ترجمه و اقتباس نظریات دیگران بسنده کرده اند. در این زمینه کمتر می توان رد پای ابتکارات و به ویژه خلاقیت های برخاسته از مبانی اسلامی را یافت و تا رسیدن به منزلت مطلوب، راهی طولانی و پرچالش در پیش است. از این رو افزون بر استنباط، استخراج، تفسیر و تبیین آموزه های دینی و سازماندهی معارف اسلامی، کاوش درمسائل علوم انسانی و اجتماعی از دیدگاه اسلامی و تبیین آن ها از مهم ترین اهداف و اولویت های مؤسسات علمی به ویژه مراکز پژوهشیِ حوزه های علمیه است.
مؤسسه ی آموزشی و پژوهشی امام خمینی(رحمه الله) در پرتو تأییدات رهبر کبیر انقلاب اسلامی امام خمینی(رحمه الله) و حمایت های بی دریغ خلف صالح وی حضرت آیت الله خامنه ای «مدظله العالی» از بدو تأسیس بر اساس سیاست ها واهداف ترسیم شده از سوی حضرت آیت الله محمد تقی مصباح یزدی «دامت برکاته» به امر پژوهش های علمی و دینی اهتمام داشته و در مسیر برآوردن نیازهای فکری و دینی جامعه، به پژوهش های بنیادی، راهبردی و کاربردی پرداخته است. معاونت پژوهش مؤسسه برای تحقیق این مهم افزون بر برنامه ریزی و هدایت دانش پژوهان و پژوهشگران، در زمینه ی نشر آثار محققان نیز کوشش کرده، و بحمدالله تاکنون آثار ارزشمندی را در حد توان خود به جامعه ی اسلامی تقدیم کرده است.
این کتاب مجموعه ای است از مقالات تربیت دینی و اخلاقی که با تلاش پژوهشگر ارجمند آقای عبدالرضا ضرابی گردآوری وتنظیم شده است.
18
هدف اصلی مصنف ارائه ی سلسله مقالاتی است که محققان گروه علوم تربیتی مؤسسه در حوزه های مختلف تعلیم و تربیت نوشته اند. این کتاب نخستین مجموعه ی موضوعی از این سلسله و در زمینه ی تربیت دینی و اخلاقی است. از نویسندگان و مترجمان مقالات و نیز مصنف گرامی آن صمیمانه سپاسگزاریم و توفیق روزافزون ایشان را از خداوند متعالی خواستاریم.
معاونت پژوهش
مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(رحمه الله)
19
مقدمه ی مولف
از جمله رسالت ها و اهداف مؤسسه ی آموزشی و پژوهشی امام خمینی(رحمه الله) سامان دادن و پدید آوردن دانشی مدون به نام علم تربیت اسلامی است. این هدف، در مؤسسه از طریق آشنایی عمیق با محتوای این رشته در بین دانش های بشری امروز و بررسی و نقد آن از دیدگاه آموزه های دینی واسلامی، تدوین تعلیم و تربیت اسلامی، و سرانجام، استخراج نظام تربیتی اسلام پی گرفته می شود.
بدین منظور نخستین گروه رشته ی علوم تربیتی در سال 1372 از بین فارغ التحصیلان دوره ی عمومی پنج ساله ی معارف اسلامی مؤسسه ی در راه حق شکل گرفت. در این مدت فارغ التحصیلان این رشته،در دوره های کارشناسی ارشد و دکتری،تحقیقات و آثار پژوهشی مؤثری در حوزه های گوناگونِ تعلیم و تربیت، مانند فلسفه ی تعلیم و تربیت،تربیت دینی، تربیت اخلاقی، تربیت عاطفی، و تربیت جنسی تألیف، ترجمه و نقد کردند که برخی از این آثار به صورت کتاب و برخی دیگر در قالب مقالات علمی و پژوهشی چاپ و منتشر شده است. از جمله ی کتب منتشر شده می توان به: مبانی فلسفی تعلیم و تربیت، فلسفه ی تعلیم و تربیت (قدیم و معاصر)، گامی به سوی نظریه پردازی در تعلیم و تربیت اسلامی و بررسی تطبیقی تربیت دینی اشاره کرد که هم اکنون در برخی دانشگاه ها و مراکز آموزش عالی کتاب درسی این رشته شمرده می شوند.
همچنین محققان این رشته مقالات فراوانی در نشریات معتبر، از جمله نشریه ی علمی- ترویجی معرفت چاپ و منتشر کرده اند.
21
شورای علمی گروه علوم تربیتی تصمیم گرفت این مقالات را در مجموعه هایی گرد آورد تا علاقه مندان این رشته و نیز کسانی که قصد مطالعه و تحقیق در موضوعات متنوع علوم تربیتی دارند از آنها بهره برده، احیاناً به نقد، بررسی یا تکمیل تحقیقات صورت گرفته بپردازند، و افزون بر آن، از دوباره کاری پرهیز شود.
بر این اساس، ابتدا همه ی مقالات چاپ شده در ویژه نامه های علوم تربیتی از ابتدا تاکنون استخراج و سپس دسته بندی موضوعی گردید و نخستین موضوعی که در اولویت قرار گرفت، تربیت دینی و اخلاقی بود.
مجموعه ای که ملاحظه می کنید، دربردارنده ی نوزده مقاله در این موضوع است که پس از ارزیابی دوباره و اصلاحات، آماده ی چاپ گردید. این مجموعه در دو بخش به شرح زیر تدوین شده است که بخش اول شامل سیزده مقاله در زمینه ی تربیت دینی است و بخش دوم شش مقاله با موضوع تربیت اخلاقی وعاطفی را در بر می گیرد.
ان شاء الله دیگر مقالات چاپ شده نیز در مجموعه ی دیگری تدوین وارائه خواهد شد.
عبدالرضا ضرابی
مرداد 1388
22
بخش اول: تربیت دینی
1.نگاهی به تعامل فقه و تربیت با تأکید بر نقش فقه در تربیت (علی همت بناری)
2.فقه التربیه؛ نظریه ای نو در علوم تربیتی اسلامی (علی رضا اعرافی)
3.تربیت دینی (آر.ام.توماس/ترجمه ی سید محمد صادق موسوی نسب قمی)
4.تربیت دینی؛ هدایت یا تلقین (آر.ام.توماس/ ترجمه ی سید محمد صادق موسوی نسب قمی)
5.تربیت دینی، تربیت لیبرال (محمد جواد زارعان)
6.تربیت بر مدار توحید با الهام از سیره و کلام امام علی (علیه السلام)...(هادی رزاقی)
7.تأثیر بینش بر انگیزش در تربیت دینی و اخلاقی (هادی رزاقی)
8.موضع حکومت علوی در تربیت دینی؛ حساسیت یا بی اعتنایی؟(سید محمد صادق موسوی نسب قمی)
9.برخی از پیشنیازهای تربیت دینی نوجوانان در سیره ی گفتاری علوی (عباسعلی شاملی)
10.هدیه به کودک؛ روشی نو برای تعلیم دین به خردسالان (جان.ام. هال/ ترجمه ی هادی حسین خانی)
11.جایگاه و نقش انذار و تبشیر در نظام تربیتی پیامبران؛ نگرش قرآنی (عباسعلی شاملی/ ترجمه ی محمد روحانی)
12.بررسی تحلیلی تنبیه از منظر روایی، فقهی، وروان شناسی (سیدجواد حسنی)
13.اگر دیوارها فروریزند؛ بحثی در نسبت تساهل و تسامح و تربیت (هادی رزاقی)
23
نگاهی به تعامل فقه و تربیت با تأکید بر نقش فقه در تربیت
علی همت بناری " 1 ".
مقدمه
فقه و تربیت دو عرصه ی مهم و نقش برجسته در زندگی هر مسلمان اند. تربیت و پرورش همه جانبه ی انسان، از نیازهای اساسی اوست و آدمی در پرتو تربیت درست به کمال مطلوب خویش دست می یابد. از سوی دیگر، شریعت و بُعد عملی آن، یعنی فقه، جایگاه ویژه ای در زندگی انسان دارد و مجموعه ای از بایدها و نبایدها زندگی او را فرا گرفته است. این دو عرصه با پیشرفت زندگی بشر و تحولات فرهنگی و اجتماعی، شکل جدیدی به خود گرفته و رسالتی نو یافته است؛ زیرا از سویی تعلیم و تربیت به یکی از نهادهای بنیادین در زندگی انسان تبدیل شده و زمینه ساز توفیق انسان در دیگر ابعاد گشته و از سوی دیگر، فقه از ایفای نقش در قلمرو زندگی فردی انسان فراتر رفته و رسالتی نویافته و باید پاسخ گوی نیازهای شرعی انسان در همه ی ابعاد فردی و اجتماعی باشد. آنچه در این میان مهم می نماید، بررسی زمینه های ارتباط و تعامل این دو عرصه ی مهم در زندگی فرد مسلمان در جامعه ی اسلامی است. دانش فقه که ماهیت دینی واسلامی دارد، با تربیت که
25
فرایندی اثرگذار و اثر پذیر است و می تواند اسلامی باشد، دارای تأثیر و تأثراتی هستند که آثار و نتایج آنها در جهت دهی به نظام تعلیم و تربیت جامعه اسلامی آشکار می شود؛
زیرا از سویی فقه می تواند به فرایند اسلامی سازی تربیت یاری رساند و بخشی از محتوای تربیت اسلامی را پوشش دهد و از سوی دیگر، تربیت با اصول و شیوه هایی که دارد ضمن ارائه ی موضوعات جدید در عرصه ی اجتهاد و فقاهت، می تواند به پایبند شدن افراد جامعه ی اسلامی به فقه و احکام فقهی، کمک شایان توجهی کند. به رغم نقش تعیین کننده ی فقه در زندگی فرد مسلمان و جایگاه ویژه ای که در نظام حکومتی ما دارد و نیز با وجود نقش عظیم فرایند تربیت در زندگی انسان مسلمان، هنوز توجه لازم به پژوهش در زمینه ی تعامل این دو صورت نگرفته و خلأ پژوهش هایی از این دست کاملاً محسوس است. در این مقاله بر آنیم تا نگاهی به زمینه های تعامل این دو داشته باشیم. از این رو، ابتدا به اختصار به مفهوم شناسی فقه و تربیت می پردازیم، سپس به زمینه های تعامل این دو، و آن گاه به تأثیر و تأثر متقابل فقه و تربیت اشاره می کنیم.
مفهوم شناسی
فقه
فقه در لغت به معنای «فهم» است و در آیات و روایات فراوانی به کار رفته است. این واژه در صدر اسلام معنای وسیعی داشت و با «دین شناسی» مترادف بود و افزون بر احکام، مسائل اعتقادی و اخلاقی را در بر می گرفت. " 1 ". اکنون این واژه عمدتاً در دومعنا به کار می رود: نخست، معنای مشهور که به باور برخی نویسندگان، آن را دانشمندان علم اصول ارائه کرده اند " 2 ". و آن عبارت است از «علم به احکام فرعی شرعی از روی
26
ادله ی آنها» " 1 ". و دیگری عبارت است از «مجموعه ی احکام و دستورهایی که مجتهدان از منابع معتبر استنباط کرده اند و در کتاب های فقهی منعکس شده است». " 2 ".
فقه در معنای اول بیشتر با دانش بودن آن تناسب دارد ودر این تحقیق، فقه به هر دو معنا مراد است.
تربیت
تربیت در معانی گوناگونی از جمله «نهاد یا نظام آموزش وپرورش»، «حاصل عملی معین»،«فرآیند اثرگذاری و اثر پذیری» و «محتوا یا برنامه» استعمال شده است. " 3 ".نیزممکن است از تربیت، علم تربیت اراده شود که در آن صورت، مراد رشته ای علمی است که واقعیت ها و موقعیت های تربیتی را مطالعه و بررسی می کند. ازمیان معانی ذکر شده، معنای سوم شایع تر و تا حدودی مورد اتفاق صاحب نظران تعلیم و تربیت است. تربیت به این معنا واقعیت بسیار عامی است که در همه ی سنین زندگانی ودر همه ی اوضاع و احوال حیات انسانی به چشم می خورد. " 4 ". این معنا معادل «Education» در زبان انگلیسی و مشتمل بر معنای آموزش و پرورش است و لازمه ی تحقق آن، وجود مربی، متربی و محتواست که در حقیقت سه رکن اصلی تربیت را تشکیل می دهند. تربیت در این معنا، مبتنی بر مبانی و دارای اهداف، اصول، روش ها و مراحلی است که برای تحقق آن ضروری می باشد. در این تحقیق، مراد از تربیت دو معنای اخیر است؛ به این بیان که در عمده ی مباحث مراد معنای سوم و در برخی، به ویژه در مبحث تأثیر تربیت در فقه، مراد معنای اخیر است.
27