حافظ ابونعیم (به تصغیر) احمد بن عبداللَّه بن احمد بن اسحق بن موسى بن مهران اصفهانى، سبط محمّد بن یوسف البنّاء الاصفهانى.
محدّث جلیل القدر و عظیم المنزلة، در رجب سال 330 یا (336) در اصفهان متولّد شده، و جنت اخذ حدیث و تحصیل علم، به شهرهاى مختلف مسافرت فرموده، و سرانجام در یكشنبه 21 محرّم سال 430 در اصفهان وفات یافته، در قبرستان آب بخشان مدفون گردید.
شرح حالش در عموم كتب شیعه و سنّى به حلالت قدر و وثاقت، مذكور است.
كتب زیر از اوست:
1- اربعین در حالات حضرت مهدى عجّل اللَّه تعالى فرجه 2- تاریخ اصفهان، در دو مجلد، به طبع رسیده 3- حلیة الاولیاء، معروف‏ترین تألیف او 4- ذكر المهدى علیه السلام 5- ما نزل من القرآن فى امیرالمومنین علیه السلام 6- معرفة الصحابه، و یازده مجلّد كتاب دیگر.
در كتب رجال از او به حافظ اصفهان، و گاهى حافظ دنیا تعبیر مى‏كنند.
وى از اجداد و علاّمه ی مجلسى است. برخى او را سنّى و صوفى، و عدّه‏اى شیعه مى‏دانند.
از ابى بكر احمد بن على بن ثابت خطیب نقل شده كه او گوید: جمع كرد بین حدیث و فقه و تصوّف، و ندیدم احدى را از مشایخ خود حافظ تر از او.
از شیخ ابو عبداللَّه محمّد بن محمّد اصفهانى نقل شده است كه چون سلطان محمود غزنوى بر اصفهان استیلا یافت، از طرف خود، كسى را بر این شهر والى گردانید، مردم بر او بشوریدند و او را كشتند. سلطان محمود مجدّداً به شهر مراجعت نموده و مردم را تأمین داد، و از تقصیر آنان در گذشت. چون روز جمعه شد و مردم جهت نماز جمعه در مسجد حاضر شدند جمعى كثیر از مردم بكشت، و چون مردم شهر قبلاً حافظ ابو نعیم را از ورود به مسجد منع كرده بودند از این مهلكه جان به سلامت برد، و این موضوع را از كرامات حافظ دانستند.
مؤلّف طرایق الحقایق (2: 251) وى را از موّرخین صوفیّه مى‏نویسد.
در مذهب حافظ ابو نعیم اختلاف است، لكن قول به تشیّع او از جهاتى برتر از اقوال دیگر است.
در روضات الجنّات (1: 75) گوید: نقل شده است كه میر لوحى موسوى سبزوارى ساكن اصفهان از جمله كسانى است كه با مجلسى عداوت داشته و از جهت همین عداوت، مردم را تحریك نموده، و قبر حافظ ابو نعیم را خراب كرده، و از این تخریب قصد اذیّت و آزار علاّمه مجلسى را داشته است.
و هم در آنجا از «نظام الاقوال» نقل مى‏كند كه قبر حافظ ابونعیم در اصفهان است، آن را زیارت كرده‏ام، و بر آن مكتوب است:
قال رسول الله صلى الله علیه و آله و سلم: مكتوب على ساق العرش: لا اله الاّ اللَّه وحده لا شریك له محمّد بن عبداللَّه عبدى و رسولى، و أیّدتُه بعلّى بن أبى طالب علیه السلام. رواه الشیخ الحافظ المؤمن الثقه العدل أبو نعیم أحمد بن محمّد بن عبداللَّه، سبط احمد بن یوسف البنّاء الاصفهانى.