مهم ترين ره آورد اولياي الهي، معرفت انسان به خدا و جهان و هويت خود و كيفيّت تنظيم روابط بين خود و خدا و بين خود و جهان و بين خود و جامعه بشري است.
وجود مبارك امام مجتبي (ع) طبق نقل مرحوم كليني (رض) به ما اينچنين فرمود: كونوا اوع يه الع لم و مصاب يح الهدي (1). يعني ذات اقدس له علم آورد تا بخش انديشه عقل نظري را به كمال برساند؛ تزكيه نازل كرد تا بخش انگيزه عقل علمي را به كمال برساند. انسان انديشمند پارسا نه بيراهه مي رود، نه راه كسي را مي بندد. چنين انساني ظرف دانش است و چراغ هدايت. چون ظرف دانش است، جا براي اوهام و خيالات نيست؛ چون چراغ هدايت است، جا براي ظلمت و تاريكي نيست. فرمود: ظرفيّت هستي تان را لبريز از علم كنيد.
افزودن ظرفيّت عقل و قلب به واسطه ورود علم به آنها
علم يك مظروفي است كه ظرفيّت ظرف را بيشتر مي كند. بارها در گفته هاي علماء و نوشتار بزرگان، اين سخن را همه ما شنيده ايم كه وجود مبارك امير مؤمنان (ع) فرمود: كلّ و عاء يتضيّق او يضيق ب ما ف يه لا و عاء الع لم فنّه يتّس ع (2). فرمود: ظرف علم كه عقل و قلب است، با ظرف سائر كالاها فرق دارد. يك مظروفي است كه بر ظرفيّت ظرف مي افزايد، يك مظروفي است كه ظرفيّت ظرف را اشغال مي كند. آب اگر در يك ظرفي وارد شد؛ به مقداري كه خودش وارد شد، جا را براي ديگري تنگ مي كند؛ ديگر جا براي غير آب نيست. و اگر 1 ليتر آب در ظرف 1 ليتري وارد شده است، اين مظروف كلّ ظرف را پر مي كند و اشغال مي كند؛ ديگر بر ظرفيّت آن ليوان نمي افزايد.
ولي « علم » اينچنين نيست. يك كودك، يك نوجوان وقتي ظرفيّت فراگيري بخشي از علوم را داراست، آن مظروف به او عطا شد؛ ظرفيّت اين جوان يا نوجوان بيشتر مي شود. همچنين يك صاحب نظر اگر ظرفيّت ادراك 100 مسأله علمي را دارد؛ وقتي اين 100 مسأله را فرا گرفت، ظرفيّتش براي فراگيري مسائل ديگر بيشتر مي شود. گاهي به جائي مي رسد كه مي گويد: يك بيت از اين قصيده ب ه از صد رساله است؛ يا يك شبه ره صد ساله مي رود (3 ). اين بيان نوراني امير مؤمنان(ع) ما را به دو امر آشنا مي كند؛ يكي ضرورت تحصيل دانش، يكي بسنده نكردن. زيرا وقتي دانش به جائي آمد، ظرفيّت را به همراه مي آورد. نه تنها جاي كسي را تنگ نمي كند، بلكه براي علوم و معارف ديگر جا مي دهد.
دستور به ميانه روي در ( عمل ) و زياده روي در ( علم )
وجود مبارك امير مؤمنان به كميل فرمود: يا كم يل ! نّ هذ ه القلوب اوع يه فخيرها اوعاها (4). وجود مبارك امام حسن مي فرمايد: كونوا اوع يه الع لم . مستحضريد كه در فراگيري علم، مطالعه كردن، درس و بحث كردن، گفتن، نوشتن؛ اينها كار است. و در اين كار انسان بايد از افراط و تفريط بپرهيزد، خ ير الامور اوسطها (5). امّا وقتي در هسته مركزي فراگيري علم قرار گرفت، در صراط مستقيم قرار گرفت، بين افراط و تفريط قرار گرفت؛ از آن به بعد خ ير الامور اكثرها و اوفرها و اشدّها و اعلاها و مانند آن. اين خير الامور اوسطها مال بخش هاي عملي است، نه بخش هاي علمي ! اينكه در دعاي كميل عرض مي كنيم: خدايا ! ما را اقرب ه م منز لهً م نك و اخصّ ه م زلفهً لديك(6) و مانند آن عطا بكن و برسان؛ همين است. و اگر گفته مي شود:
از باده مغز تر كن و آن يار نغز جوي
تا سر رود به سر رو و تا پا به پا به پوي
همين است. ما بايد بدانيم كجا خير الامور اوسطها است، و كجا خير الامور اكثرها و اوفرها. يك عاقل خردمند هرگز نمي گويد اين مقدار دانش بس است ! ظاهراً ابن قتيبه دينوري و همچنين بزرگان ديگر نقل كرده اند؛ اوّلين روز جهل يك انسان خرد ورز آن است كه بگويد : من فارغ التّحصيل شدم. همين كه بگويد: اين مقدار دانش بس است، اوّلين روز جهل اوست.
طلب نمودن مظروف جديد در اثر ايجاد ظرفيّت تازه
به واسطه علم
بنابراين وجود مبارك امام مجتبي به ما فهماند كه هرگز نگو من فارغ التّحصيل شدم ! ظرف دانش باش. وقتي ظرف دانش شديم، دانش كه آمد؛ ظرفيّت به ما مي دهد. اين ظرفيّت تازه، مظروف جديد طلب مي كند. اين معنا را در دعاي افتتاح ماه مبارك رمضان هم مي يابيم كه: يا من لا تزيده كثره العطاء لا جوداً و كرماً (7). ذات اقدس له هر چه عطا بكند، بر عطاي او افزوده مي شود. يك وقت است مي گوئيم: عطا، خزينه او را نمي كاهد و كم نمي كند؛ اين ناظر به نامتناهي بودن مخزن اوست كه هر چه داد، كم نمي شود. يك وقت مي گوئيم: هر چه داد، عطاي او بيشتر مي شود، زيرا او اگر فيضي را عطا كرد، ظرفيّت پيدا مي شود، قابليّت پيدا مي شود، استعداد برتر و بهتر پيدا مي شود.
استعداد، دهن باز است و خدا دهن باز را بي روزي نمي گذارد. چون استعداد بيشتر، آمادگي برتر است؛ فيض تازه تري نازل مي شود. فيض تازه تر كه آمد، ظرفيّت بيشتري عطا مي كند، استعداد جديدتري پيدا مي شود، قابليّت تازه اي ظهور مي كند، و آمادگي جديدي طلوع مي كند؛ و خداي سبحان به اين آمادگي جديد و استعداد طلوع كرده، پاسخ مثبت مي دهد.
امام مجتبي فرمود: وقتي عالم شدي، از راه بنان و بيان، با قلم و گفتار و رفتار و نوشتار،جامعه را روشن كن. چراغ فروزان هدايت باش؛ كه ز يتش، يكاد ز يتها و لو لم تمسسه نار نوأ علي نور(8)؛ تمام شدني نيست، و هم علمش اينچنين است. يعني اگر خداي سبحان قرآن را به عنوان يعلّ مهم الك تاب و الح كمه (9) معرفي كرد، و نيز به يزكّيه م (10) ستود؛ شما اين 2 عنصر محوري را در جانتان پياده كنيد.

 

( سايه سار عترت ) قم ـ بهمن 1387
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
(1) الكافي / 1 / 301 (2) نهج البلاغه / حكمت 205
(3) برداشت از: ديوان حافظ(4) نهج البلاغه / حكمت 147 ـ ... ل كميل بن زياد النّخعي ...
(5) الكافي / 6 / 541 (6) مفاتيح الجنان / دعاي كميل(7) مفاتيح الجنان / دعاي افتتاح
(8) نور / 35 (9) بقره / 129 (10) برداشت از: بقره /