در رابطه با حديث مورد سؤال، پرداختن به چند مطلب ضروري است:
1 . منابع و مأخذ حديث: اين حديث به نقل از امام صادق ـ عليه السّلام ـ در كتابهايي نظير: الغيبة نعماني[1]، بحارالانوار،[2] معجم احاديث الامام المهدي،[3] ميزان الحكمه[4] و... ذكر شده است.
2 . متن حديث: (اذا خرج القائم خرج من هذا الامر من كان يري انه من اهله و دخل فيه شبه عبدة الشمس و القمر).
3 . ترجمه حديث: هنگامي كه حضرت مهدي(عج) ظهور نمايد، عده‌اي كه خود را اهل اين امر (يعني از جمع ياران و اعوان حضرت) مي‌پندارند، از آن خارج گرديده و كساني كه همانند خورشيد‌پرستان و ماه‌پرستان به نظر مي‌رسند، داخل در اين امر خواهند شد!
4 . پيام و مفاد حديث:
اين كلام امام صادق ـ عليه السّلام ـ پيامي است از سوي آن حضرت كه به طور خاص، براي شيعيان دورة آخرالزمان، صادر شده است و دو نكته اساسي را تذكر مي‌فرمايد:
نكته اول : اين روايت هشداري است به شيعيان كه مبادا ادعاي تشيع شما، ظاهري و صوري باشد و اين پندار غلط را در شما پديد آورد كه از سر غرور و جهل، خود را در جرگة اعوان و لشكريان حضرت قائم(عج) در هنگام ظهور، قلمداد كنيد بدون اينكه به لوازم شيعه بودن و ولايت حضرت، پاي‌بند باشيد.
اهميت و دليل اين هشدار را با توجه به روايات مربوط به اين موضوع، به خوبي مي‌توان دريافت. زيرا موضوع شيعه بودن، از منظر ائمه ـ عليهم السّلام ـ معنا و اقتضائات خاص خود را دارد. و حداقل آن اين است كه شخص شيعي مي‌بايد معرفت و اعتقاد به امام زمان(عج) را، در پيمودن راه و اهداف او، عملاً ثابت نمايد و در عرصه‌هاي سخت ابتلا و امتحان، سربلند بيرون آيد تا بتواند رابطه و پيوند معنوي ميان خود و مراد و مقتداي خود پديد آورد چون شيعه بودن در اين نگاه صرف عنوان نمي‌باشد بلكه در تعهد عملي و ثبات قدم افراد نهفته است.
در حديث ديگر ابي‌بصير ـ كه از خواص اصحاب امام صادق ـ عليه السّلام ـ مي‌باشد ـ روايت مي‌كند كه حضرت صادق ـ عليه السّلام ـ فرمود: (مع القائم من العرب شيء يسير) از مردم عرب افراد اندكي در ركاب مهدي قرار دارند. از حضرت پرسيده شد كه آن طور كه ما توصيف اين قضيه را شنيده‌ايم، تعداد آنان زياد‌اند؟ امام ـ عليه السّلام ـ در توضيح كلام خود با اشاره به سنت الهي مبني بر ضرورت امتحان مردم، فرمود: (لابد للناس من ان يمحصّوا و يميّزوا و يغربلوا و سيخرج من الغربال خلق كثير)[5] يعني مردم ناگزيراند از اينكه بايد مورد آزمايش قرار گيرند و دركوران امتحان و دشواريها، خالص گردند، تا صف پاكان از ناپاكان جدا و متمايز شود و تك‌تك آنان مورد غربال قرار گيرند. در اين روايت حضرت ذهنيت ظاهرنگر سؤال‌كننده را مورد تخطئه قرار مي‌دهد به اينكه ياران مهدي(عج) را نبايد با نگاه بدوي و سطحي برشمرد بلكه بعد از گذر از كانال امتحان، قلت و كثرت مدعيان ياوري مهدي(عج) را از اقوام مختلف، بايد برآورد نمود.
حديث مورد پرسش نيز در اين راستا قابل تفسير و تبيين است زيرا اگر چه جمع كثيري كه از نظر آماري، تعداد آنان نمود چشمگيري دارد و در ظاهر شيعه‌زاده و در گروه هواداران اهل بيت‌ ـ عليهم السّلام ـ مي‌باشند، اما در ادامه راه‌،گامهاي بسياري از آنان مي‌لرزند و از ملازمت و همراهي امام زمان(عج) باز مي‌مانند و سرنوشت آنان دستخوش تغيير و تحول مي‌گردد زيرا حركت در اين مسير با امتحانات سخت و شكننده همراه است و ثبات قدم لازم دارد.
به همين‌خاطر اميرالمؤمنان ـ عليه السّلام ـ مي‌فرمايد:انّ امرنا صعب مستصعب لايحتمله الاملك مقرب او نبي‌مرسل اوعبد مؤمن امتحن الله قلبه للايمان.[6] يعني پذيرش امر ولايت ما، هم بسيار سخت و دشوار است و هم سختي آفرين و مشكل‌زا است و چنين امر خطيري را غير از گروه فرشتگان مقرب و پيامبران مرسل و از ميان افراد عادي، فقط كساني توان تحمل آن را دارند كه خداوند صداقت ايمان و ثبات قدم آنان را، آزموده باشد.
نكته دوم: كه حضرت صادق ـ عليه السّلام ـ در اين جمله متذكر مي‌شود اين است كه مبادا در آخرالزمان كساني كه عنوان شيعه بودن را يدك مي‌كشند، انقلاب و بارگاه حضرت مهدي(عج) را به نفع خود مصادره كنند. زيرا معيار ورود و خروج كسي در آستان حضرت، هرگز صرف عنوان نخواهد بود. و لذا چه بسا كساني كه به حسب معمول در جمع نامسلمانان، قرار دارند، در آستانه قيام مهدي(عج) متحول شوند و براي نصرت دين خدا، دعوت حضرت را لبيك گويند و با ملحق شدن به سپاه حضرت، مفتخر به حضور امام زمان(عج) شوند. در حالي كه ـ برخلاف انتظار ـ عدة به ظاهر شيعه از چنين سعادتي محروم و از فهرست ياران و دوستان حضرت، خارج گردند. زيرا خداوند با كسي عقد اخوت و قرابت نبسته است.
نتيجه: اينكه حديث مورد سؤال ناظر به وضعيت ناپايدار برخي از شيعيان در آخرالزمان است آناني كه در عصر غيبت كبري بسر مي‌برند و زمان ظهور را درك مي‌كنند. به همين جهت نعماني متوفاي (380 هـ . ق) در كتاب الغيبه خود ـ كه از مصادر اصلي نقل اين حديث مي‌باشد ـ آن را در باب 21 اين كتاب تحت عنوان (ماجاء في ذكر احوال الشيعه عند خروج القائم و قبله و بعده) يعني آنچه دربارة احوال شيعيان در هنگامه قيام حضرت مهدي و قبل و بعد از آن وارد شده است، ذكر نموده است.
منابع براي مطالعة بيشتر:
1. بحارالانوار، ج 52، باب 27.
2. معجم احاديث الامام المهدي، علي كوراني، ج 3.
امام صادق ـ عليه السّلام ـ :
براي ما دولتي است كه خداوند هر وقتي بخواهد آن را مي‎آورد، هر كسي كه دوست دارد از اصحاب قائم باشد بايد منتظر باشد
بحارالانوار، ج 52،‌2 14، ب 22، ح 50.

-------------------------------------------------
[1] . الغيبة، محمد بن ابراهيم النعماني، ص 332، باب 21،‌حديث 1، تحقيق فارس حسّون كريم، ‌قطع وزيري، چاپ اول، (1422هـ . ق)، انتشارات انوارالهدي، قم.
[2] . بحارالانوار، علامه مجلسي، ج 52، ص 394، باب 27، حديث 137، دارالاحيا التراث العربي، بيروت.
[3] . معجم احاديث الامام المهدي، شيخ علي كوراني و جمعي از محققين، ج 3، ص 501، شماره1073، چاپ 1411هـ ، مؤسسة معارف اسلامي.
[4] . ميزان الحكمه، محمدي ري‌شهري، ج 1، ص 186، شماره 1236، چاپ دارالحديث (5 جلدي) (1416 هـ . ق).
[5] . بحار الانوار، ج 52، ص 348، باب 27، حديث 98.
[6] . الخرائج و الجرائح، قطب‌الدين راوندي، ج 2، ص 794، چاپ مؤسسة امام المهدي، قم،‌بي‌تا.
( اندیشه قم )