وقتي كه در آئينه احاديث و زلال روايات اهل بيت ـ عليهم السّلام ـ سيماي نماز را مي نگريم به حقايق عميقي نسبت به اين عبادت دست پيدا مي كنيم در جايي قبولي نماز موجب قبولي اعمال ديگر و ردّ آن سبب عدم پذيرش اعمال ديگر خوانده شده است. بار ديگر مي خوانيم نماز اولين چيزي است كه در قيامت در مورد آن سؤال مي شود، نماز پايه و ستون دين است نماز به منزله سر نسبت به تن مي باشد[1] و... از سوي ديگر چون كه دين اسلام يك دين همه بعدي و جاويد است به جنبة اجتماعي اين عبادت نيز تأكيد دارد تا جايي كه در تاريخ مي خوانيم حضرت امام حسين ـ عليه السّلام ـ ظهر روز عاشورا مقابل لشكر دشمن ايستادند و نماز جماعت خواندند در روايات ما تعابير عجيبي در مورد حقيقت عبادت هاي جمعي مثل نماز شده است و آثار متعددي براي آن شمرده شده از جمله آنها:[2]
1. آثار معنوي: پيامبر اسلام در روايتي مي فرمايند اگر نماز صبح را به جماعت بخوانم در نظرم محبوب تر از عبادت و شب زنده داري تا صبح است. به خاطر همين فضيلت هاست كه اگر تعداد نمازگزاران از ده نفر بيشتر شود فرشتگان عاجز از نوشتن ثواب يك ركعت آن مي شوند.
2. آثار اجتماعي: نماز جماعت مقدمه وحدت صفوف و نزديكي دلها و تقويت كنندة روح برادري است.
3. آثار سياسي: نماز جماعت نشان دهندة قدرت مسلمانان و الفت دلها و انسجام صفوف است.
4. آثار اخلاقي و تربيتي: در نماز جماعت افراد در يك صف قرار مي گيرند و امتيازات موهوم، صنفي، نژادي، زباني، مالي و... كنار مي رود و صفا و صميميت و نوع دوستي در دلها زنده مي شود و روحيه فردگرايي، انزوا و گوشه گيري از بين مي رود. پس بهتر است با برطرف كردن كاستي ها اين فريضه الهي به شكل جماعت انجام شود. در ذيل به جوانب سؤال شما اشاره مي كنيم:
بهترين عزاداري:
از آنجايي كه مملكت ما يك مملكت شيعي مذهب است، روز عاشورا تعطيل رسمي است و حتي كاركردن به خاطر درآمد، در روايات ما نهي شده است. در اين روز بسيار باعظمت، مردم عزادار در خيابان ها به شكل هيئت هاي مختلف سينه زن، زنجيرزن و... ظاهر مي شوند و براي امام خود سوگواري مي كنند. همة ما آگاه هستيم كه امام حسين ـ عليه السّلام ـ فرمودند من به نماز عشق مي ورزم و خود در اوج جهاد مشغول نماز جماعت شدند. بهترين راه اثبات عشق به ايشان و عزاداري براي ايشان همانندسازي و پيروي از ايشان است. سال هاي قبل هيأت هاي عزادار در اوج مراسم خود مشغول سوگواري مي شدند به گونه اي كه بسياري از نماز ظهر غافل مي شدند و به مراسم خود ادامه مي دادند، اكنون بدين گونه است كه هيئت ها براي مدت كوتاهي مراسم خود را تعطيل مي كنند و هم زمان با امام خود مشغول نماز مي شوند و سپس به عزاداري خود ادامه مي دهند (يعني هر شخص در جاي خود كه بوده، هست ولي نوع عبادتش به نماز تبديل مي شود) البته اشكالاتي هم وجود دارد كه بايد برطرف شود.
كراهت نماز در خيابان
در رساله هاي عملي علما ذكر شده اگر نماز خواندن در خيابان مزاحم عبور و مرور مردم باشد و مزاحمت تلقي شود حرام است و اگر باعث زحمت نشود مكروه است[3]. نمازهايي كه در ظهر عاشورا خوانده مي شود در همان مسير هيأت ها مي باشد و اگر در خيابان ديگري باشد از قبل اعلام مي گردد تا مردم نسبت به آن مطلع باشند و مسير خود را طوري تنظيم كنند كه به كار خود برسند. در نماز جماعت ظهر عاشورا سعي شده كه نماز طولاني نشود و به حداقل (انجام واجبات) اكتفاء شود، بنابراين مدت زمان آن نيز بسيار كوتاه است از طرفي كراهت نماز خواندن در خيابان (بر فرض ثبوت آن در آن زمان) بخاطر اهميت آن و همرنگي با امام ـ عليه السّلام ـ و جماعت آن داراي اثرات فردي و اجتماعي زيادي است كه كراهت آن را از بين مي برد.
خالي شدن مساجد:
اقامة نماز در آن زمان (ظهر عاشورا) به گونه اي است كه اغلب در مسير هيئت ها صورت مي گيرد، امّا اين طور نيست كه به كلي مساجد خالي شود، در برخي شهرها نماز جماعت را در مساجد بزرگ و جامع مي خوانند، گاهي هم بخاطر كثرت جمعيت و استقبال خوب مردم نماز در خيابان (مسير هيئات، مدت كوتاه) انجام مي پذيرد. و خالي شدن مساجد به خاطر «مصلحت بيشتر» (دعوت عمومي به نماز اول وقت، همرنگي با نهضت عاشورا و اثبات عملي شيعه بودنمان و بازداشتن جامعه از منكرات و زشتي ها) است[4]. و به فرض كه در ظهر عاشورا مساجد خلوت شود، امّا زمينه اي فراهم مي گردد تا عده اي از مردم با نماز بيشتر آشنا شده و در ساير اوقات مساجد را پر كنند.
نماز خانم ها در ظهر عاشورا
اسلام به پوشش زن ها اهميت ويژه اي مي دهد و يكي از پيام هاي نهضت حسيني حفظ حجاب و تأكيد بر مسائل محرم و نامحرمي است، به همين جهت در رساله ها مي خوانيم: براي زن ها بهتر است كه نماز را در خانه بخوانند ولي اگر خود را از نامحرم بخوبي حفظ كنند بهتر است در مسجد بخوانند.[5] خانم ها كه در قالب گروه هاي عزاداري پس از مردان واقع مي شوند و آنان نيز مثل مردان براي مدت كوتاهي از حركت مي ايستند و نماز جماعت برگزار مي كنند، آنها از خانه ها نمي آيند، آنجا هستند و مسلم است نماز خواندن بهتر از ايستادن در آنجاست و اين در حالي است كه با پوشش كاملاً اسلامي در محضر خداوند مي ايستند، البته كمبودهايي هست كه سال به سال آنها كمتر مي گردند.
حرف پاياني: دوست صميمي اصل اولي اين است كه مستحب است نماز در مسجد و به شكل جماعت برگزار شود امّا گاهي به خاطر حركت هاي خودسرانه برخي از هيئت ها حركت هيئات مختلف، شلوغي و ازدحام عزاداران و... تجمع در يك مسجد امكان ندارد، البته قبول دارم امكان دارد كه طوري برنامه ريزي شود كه زنان در جاي محفوظ تر (دور از ديد نامحرم) بايستند و يا مردم در مساجد مختلف به نماز بايستند و اين نياز به برنامه ريزي جدي مسئولين دارد، چون متأسفانه سال هاي زيادي است كه عادت شده خلاف سنت اهل بيت ـ عليهم السّلام ـ عزاداران زيادي هنگام ظهر به عزاداري مشغول هستند نه نماز.[6] به اميد روزي كه فرهنگ نماز و نمازخواني در كشور ما اجرا گردد.
منابع كمكي:
1. آداب نماز، امام خميني، مؤسسه تنظيم آثار امام (ره).
2. هزار و يك نكته دربارة نماز، حسين ديلمي، انتشارات پارسايان.
3. نامه نگاري به ستاد اقامه نماز يا تماس تلفني.
إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهي عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ
به درستي كه نماز (انسان را) از فحشا و منكر باز مي دارد.
عنكبوت، آيه 45
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . پرتوي از اسرار نماز، محسن قرائتي، طرح اقامه نماز، چ نهم، 1372، ص 81 و 80.
[2] . همان، 213ـ211 (اقتباس).
[3] . رساله توضيح المسائل مراجع بحث مكان هايي كه در آن جا نماز خواندن كراهت دارد، انتشارات جامعه مدرسين قم، ج اول، 1380.
[4] . عنكبوت، آيه 45، به درستي كه نماز انسان را از زشتي ها و بدي ها باز مي دارد.
[5] . رسالة توضيح المسائل مراجع، بحث مكان هايي كه نماز خواندن كراهت دارد.
[6] . شما مي توانيد انتقادات و پيشنهادات خود را به ستاد اقامه نماز به آدرس ذيل بفرستيد: قم، خيابان صفائيه، كوچة جنب دفتر آيت الله مكارم شيرازي ستاد اقامه نماز.