خوابيدن و خواب ديدن، يكي از اسرار عجيب خلقت است، و در قرآن كريم و احاديث رسول اكرم و ائمه معصومين‏عليهم السلام هم در مورد رؤيا مطالب زيادي هست كه حقانيت رؤيا را ثابت مي‏كنند.(1) مرحوم علامه طباطبائي در تفسير الميزان مي‏گويد: سه عالم وجود دارد؛ عالم طبيعت، عالم مثال، عالم عقل. روح انسان به خاطر تجرّدي كه دارد، در خواب با آن دو عالم (عالم مثال و عقل) ارتباط پيدا مي‏كند و به ميزان استعداد و امكان، حقايقي را درك مي‏كند. اگر روح كامل باشد، در فضاي صاف، حقايق را درك مي‏كند و اگر در كمال به آخرين درجه نرسيده باشد، حقايق را در قالب‏هاي ديگر مي‏بيند. همانطور كه در بيداري، شجاعت را در شير و حيله را در روباه و بلندي را در كوه مي‏بينيم، در خواب، علم را در قالب نور، ازدواج را در قالب لباس و جهل و ناداني را به صورت تاريكي مشاهده مي‏كنيم.
ما نتيجه مقدمه را با ذكر مثالهايي بيان مي‏كنيم، كساني كه خواب مي‏بينند چند دسته‏اند: دسته اول كساني كه روح كامل و مجردي دارند، و بعد از خواب رفتن حواس، با عالم عقل مرتبط شده و حقايقي را صاف و روشن از دنياي ديگر دريافت مي‏كنند. (نظير تلويزيون‏هاي سالم با آنتن‏هاي مخصوص جهت دار كه بر فراز قله‏ها و بلنديها امواج ماهواره‏اي را از نقاط دور دست مي‏گيرد) اينگونه خوابها كه دريافت مستقيم و صاف است نيازي به تعبير ندارد.
دسته دوم: خواب كساني است كه داراي روح متوسط هستند، كه در عالم رؤيا حقايق را ناصاف و همراه با برفك و تشبيه و تخيل دريافت مي‏كنند (كه بايد مفسّري در كنار دستگاه گيرنده ماجراي فيلم را به دور از برفك‏ها توضيح دهد و به عبارتي عالِمي آن خواب را تعبير كند)
دسته سوم: خواب كساني است كه روح آن‏ها به قدري متلاطم و ناموزون است كه خواب آنها مفهومي ندارد. (چنان كه آشنايان با فيلم هم، از صحنه هاي مختلف و پر برفك تلويزيوني، چيزي سر در نمي‏آورند) اين نوع رؤياها قابل تعبير نيستند، كه در قرآن به اصغاث احلام (خوابهاي آشفته) تعبير شده است.(2)
علامات رؤياهاي صادقانه
كسي كه مي‏خواهد با دليل و علامت صحيح از درستي خواب خود آگاه شود اموري را بايد رعايت كند از جمله اين كه 1ـ وضو داشته باشد؛ 2ـ بر پهلوي راست بخوابد؛ 3ـ در هنگام خواب خداوند متعال را ياد كند؛ 4ـ شكمش نه زياد پر شده باشد و نه گرسنه باشد.(3)
همچنين اموري كه احتمال صادق بودن رؤيا را تقويت مي‏كند از اين قرارند:
1ـ خواب، در ثلث آخر شب ديده شود، كه آن وقت نزول ملائكه است.(4)
2ـ خواب در حالت جنب و بي‏وضويي ديده نشده باشد.(5)
در حديثي از رسول اللّه‏صلي الله عليه وآله چنين نقل شده: "الرؤيا ثلاثة: بُشْري مِنَ اللّهِ، تَحرينٌ مِن الشيطانِ، و الذي يَحدِثَ به الانسانُ نَفسَه فَيراهُ في مَنامه" يعني خواب بر سه قسم است: يا بشارتي از سوي خداوند است، يا غم و اندوهي از طرف شيطان است و يا مشكلات روزمره انسان است كه در خواب آن را مي‏بيند.(6) خواب صادق از 2 قسم آخري نمي‏باشد.
پاسخ قسمت دوم براي چه كساني رؤيا حجت است؟
براي افرادي حجت مي‏باشد كه در حالت بيداري از عالم طبيعت منزّهند(7) و از اولياي الهي مي‏باشند، و راه معصيت و گناه را نمي‏پويند. و چون خود را در عالم طبيعت مشغول نكرده‏اند و به عالم مثال دست يافته‏اند، خوابهاي آنها صادق و همچنين حجت براي آن‏ها مي‏شود. مانند خواب حضرت ابراهيم‏عليه السلام كه مأمور مي‏شود تا اسماعيل‏عليه السلام را ذبح كند.(8)
حدود حجت رؤيا
رؤيا در مورد ما انسانها كه معصوم نيستيم در صورتي حجّت است كه بدانيم از نوع رؤياهاي صادق است و افرادي كه كارشناس اين فن هستند، حجيت رؤيا را تأييد كنند. اما به هر حال بايد دانست كه رؤيا امري قائم به شخص (بيننده خواب) مي‏باشد و نمي‏توان آن را در مورد ديگران تعميم داد.
خلاصه بحث
رؤيا از مسائل پيچيده خلقت است، كه خداوند متعال به وسيله آن عنايتهايي را شامل حال انسان مي‏سازد.و از جمله علامات رؤياي صادق عبارت است از اين كه خواب در ثلث آخر شب ديده شود، و اضغاث احلام (خواب‎هاي پريشاني كه بخاطر آشفتگي‎هاي روزانه، آرزوهاي طولاني، مشاجرات و ترس‎هاي روزانه و ... ديده مي‎شوند) نباشد، و با شكم پر و بدون طهارت ديده نشده باشد. و براي اولياي الهي مي‏تواند تا حدود زيادي حجت باشد.
منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ تفسير نمونه، سوره يوسف، آيه 4.
2ـ تعبير خواب ابن سيرين و دانيال.
پي نوشت ها:
1) از جمله آن روايات: قال رسول اللّه(ص): «اِنّ الرويا الصادقه جزء من سبعين جزء من النبوة» رؤياي صادقانه و حقايقي كه از آن راه الهام مي‏شود ارزش يك جزء از هفتاد جز نبوت دارد، بحارالانوار، ج 14، ص 435.
2) محسن قرائتي، تفسير نور (قم، مركز فرهنگي درسهايي از قرآن، 1378) ج 6، ص 23.
3) ابوالفضل جيش بن ابراهيم تفسيلي، تعبير خواب كامل (مترجم: عبدالله موسوي، ايران، انتشارات فؤاد، 1378) ص 5.
4) علامه محمد باقر مجلسي، حلية المتقين (قم، انتشارات هجرت، 1373) ص 246.
5) ابوالفضل جيش بن ابراهيم تفسيلي، تعبير خواب، همان.
6) محسن قرائتي، تفسير نور (قم، مركز فرهنگي درسهايي از قرآن، 1378) ج 6، ص 23.
7) عبدالله جوادي آملي، تفسير موضوعي قرآن (مركز نشر فرهنگي رجاء چاپ اول) ج 7، ص 113.
8) صافات: 109ـ100.