زكات در لغت به معناى نموّ (رشد) و طهارت (پاكيزگى) است[1]. و در اصطلاح شرع به اين فريضه مالى زكات گفته مى شود. زيرا پرداخت زكات از يك طرف به سبب بركت الهى باعث رشد و زيادى ثروت و مال مى شود و از طرف ديگر موجب پاك شدن انسان از بخل و خودبينى مى شود.[2]
در قرآن كريم زكات هم در انفاق واجب استعمال شده و هم در انفاق مستحب.
انفاق واجب مانند: «و نماز را برپا داريد و زكات را بپردازيد و همراه ركوع كنندگان ركوع كنيد (نماز را با جماعت بگزاريد)[3]».
انفاق مستحب مانند: «سرپرست و ولى شما تنها خداست و پيامبر او آنها كه ايمان آورده اند همانا كه نماز را برپا مى دارند و در حال ركوع زكات مى دهند»[4].
و گاهى هم از زكات به صدقه تعبير شده مانند: «از اموال آنها صدقه اى (به عنوان زكات) بگير تا بوسيله آن آنها را پاك سازى و پرورش دهى و(به هنگام گرفتن زكات) به آنها دعا كن، كه دعاى تو، مايه آرامش آنهاست و خداوند شنوا و داناست[5]».
يكى از احكام بنيادى و بسيار مهم دينى مبين اسلام، مسأله انفاق و زكاة است، و اين حكم اسلامى به اندازه اى با شكوه و با عظمت است كه قرآن هشدارمى دهد كه در پرداخت آن نهايت ادب و احترم را به خرج دهيد چرا كه گيرنده خداست، و مى فرمايد: «آيا نمى دانستيد كه فقط خداوند توبه را از بندگانش مى پذيرد و صدقات را مى گيرد و خداوند توبه پذير و مهربان است[6]».
انفاق و زكات نيز مانند نماز در ميان آموزه هاى دينى نقش اساسى در شخصيت فرد و اصلاح جامعه دارد، و اثرات تربيتى براى پرداخت كننده آن و از بين بردن فقر و فساد در اجتماع در پرتو زكات حاصل مى گردد.
زكاة و خودسازى فرد
شهيد مطهرى (ره) درباره نقش زكات و خودسازى فرد مى فرمايد: اينكه انسان چيزى داشته باشد و از خود جدا كند و مظهر رحمانيت پروردگار شود، نقش بزرگى در ساختن انسان دارد، انسان ها در سايه گذشتها، بخششها و ايثارها روحشان روح انسانى مى گردد، روى اين حساب كسى نمى تواند بگويد شخص قانعى هستم و به آرامى مى سازم و نمى خواهم چيزى داشته باشم لذا شخص كاملى هستم، خير شخصى كه مى تواند داشته باشد بايستى بدست بياورد و با بخشش مال خود را تكميل كند، نداشتن و ندادن كمال نيست بدست آوردن و از خود جدا ساختن عامل سازندگى انسان است.[7] حضرت زهرا(عليها السلام) در خطبه معروف فدكيه مى فرمايد: «فرض اللّه الزكاة تزكية للنفس[8]» خداوند زكات را واجب كرد تا موجب تزكيه و خودسازى نفس گردد.
زكاة ميدان امتحان
از سنت هاى ثابت الهى اين است كه انسان را مورد امتحان و آزمايش قرار مى دهد تا در سايه آن به كمال و تعالى نائل گردد و از جمله اين ميادين امتحان ميدان مال است و لذا پرداخت كننده زكات در ميدان ابتلاء و امتحان موفق و سربلند بيرون آمده و پرداخت زكات براى او موجب كمال است. امام صادق(عليه السلام) مى فرمايد: فلسفه وجوب زكاة آزمايش اغنياء و باز شدن در كمك و يارى به روى محتاجان است.[9] و قرآن مى فرمايد: «به يقين (همه شما) در اموال و جانهاى خود آزمايش مى شويد،[10] امام صادق(عليه السلام) فرمود: امتحان در اموال منظور پرداخت زكات است و امتحان در انفس، آماده كردن نفس است بر صبر[11]».
رواياتى دلالت دارند كه زكات موجب حفظ مال و حتى ازدياد آن مى شود، به عنوان نمونه: پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)فرمودند: مريضهايتان را بوسيله صدقه مداوا و اموالتان را بوسيله زكات حفظ كنيد[12]».
حضرت على(عليه السلام) مى فرمايند: «خداوند ايمان را جهت پاك شدن از شرك واجب نمود و نماز را براى منزه شدن از كبر، و زكات را موجب روزى و...[13]».
حضرت زهرا (عليها السلام) مى فرمايند: «خداوند زكات را براى تزكيه نفس و زياد شدن مال قرار داده است[14]».
آثار اجتماعى زكات
فقر عامل بسيارى از مفاسد است و تأمين زندگى محرومين از طريق زكات جامعه را از بخشى از مفاسد پاك مى كند و جامعه را از آلودگى هاى ناشى از فقر و محروميت و فاصله طبقاتى تطهير مى كنند.
قرآن كريم مى فرمايد: «تطّهرهم» بوسيله زكات آنها را پاك ساز.[15]
امام صادق(عليه السلام) در اين باره مى فرمايند: «اگر همه مردم زكات اموالشان را بدهند، فقير محتاجى باقى نمى ماند...[16]».
حاصل آنكه زكات در وجود فرد و جامعه اثر پاك كردن و كامل نمودن را دارد. جامعه را از فساد و آلودگى پاك مى كند و شخص پرداخت كننده زكات را به رشد و كمال مى رساند.
نقش اصلى (آموزش اصلى) نماز و زكات به صورت پيوندى در دين چيست؟
از جوابى كه به دو سؤال قبلى شما داديم جواب اين سوال روشن شد، بعد از اصل ايمان مهمترين اصل عملى اقامه نماز و انفاق است، معمولاً دستور به نماز همراه با زكات در قرآن آمده است كه از 32 بار ذكر زكات 28 بار همراه با نماز آمده است. يعنى ياد خدا همراه با توجه به خلق خداست. اگر كمك به محرومان همراه با نماز و رابطه با خدا بود مفيد است وگرنه همراه با منت و استحمار خواهد بود و سر از برده كشى در خواهد آورد، خلق منهاى خدا ماركسيسم است، خداى منهاى خلق رهبانيت، اما خلق در مسير اللّه روش اسلام است، در جامعه الهى كه حركت و سير الى اللّه دارد، اضطرارب ها و هنجارهاى روحى و روانى و كمبودهاى معنوى با نماز درمان مى يابد و خلأهاى اقتصادى و نابسامانى هاى ناشى از آن با انفاق پر و مرتفع مى شود.[17]
اميرالمؤمنين امام على(عليه السلام) نقش پيوندى و زكات را اينگونه بيان مى فرمايند: «پس براى مسلمانان زكات با نماز وسيله ى آشنايى قرار داده شد (اداى آن مانند نماز وسيله تقرب بخداست) هر كه آنرا به ميل و رغبت و خوشدلى اداء نمايد براى او كفّاره و پوشاننده گناهان و مانع نگاهدارنده از آتش (دوزخ) است و نبايد كسى (كه آنرا پرداخت مى كند) بياد آن باشد و نبايد از آن بسيار اندوه به خود راه دهد، زيرا(به ياد مال بودن و اندوه خوردن بر اثر علاقه به دارايى است، و علاقه به آن منافات با تقرّب با خداست[18]). چنانكه ملاحظه مى فرماييد با هم بودن نماز و زكات براى قرب به خداست. زيرا با نماز ذكر خدا در دل ريشه دار مى شود و با پرداخت زكات محبت غير خدا يعنى مال و دنيا از دل خارج مى شود و پيوند اين دو (نماز و زكات) با هم موجب عشق و تقرّب به خداى متعال مى گردد و دل را كه حرم اللّه است از غير خدا پاك و منزه مى كند.
نكته ديگرى كه از پيوند نماز و زكات بدست مى آيد اين است كه نماز مترتب بر زكات شده و لذا نماز بدون زكات مقبول نيست چنانكه اين معنا از روايات ائمه طاهرين نيز بدست مى آيد.
به عنوان نمونه: امام محمد باقر(عليه السلام) مى فرمايد: به درستى كه خداوند تبارك و تعالى زكات را همراه با نماز آورده و فرموده: «و اقيمواالصلواة و آتوالزكاة[19]» نماز را بپا داريد و زكات را بپردازيد. پس اگر كسى نماز را بخواند ولى زكات را اداء نكند مثل اين است كه نماز نخوانده است.
در حديثى از امام صادق(عليه السلام) نقل شده كه يكسال بعد از نازل شدن آيه وجوب زكات پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) به منادى امر كرد كه ندا دهد: اى مسلمانان زكات اموالتان را بدهيد و اموالتان را تزكيه كنيد تا نمازتان قبول گردد...[20].
بنابراين همراه بودن نماز و زكات به منزله اين است كه انسان با اين دو بال مى تواند به خدا تقرب بجويد. با ترك يكى ديگرى بى اثر مى شود و انسان را به كمال نمى رساند.
براى مطالعه بيشتر:
كتب تفسير نمونه، ج 8، ص 117 - 119; تفسير نور، ج 1، ص 44 - 45 و 230، ج 2، ص 380 - 381 و ج 5، ص 125 - 127; و آشنايى با قرآن تفسير سوره حمد و بقره، شهيد مطهرى، ص 67 - 70.
عرفان اسلامى، حسين انصاريان، ج 6، ص 250 - 280 مراجعه كنيد.
--------------------------------------------------------------------------------
[1]ـ نهاية ابن اثير(مطبوعاتى اسماعيليان، چاپ چهارم، 67) ج 2، ص 307، و مقابيس اللغة (مكتب الاعلام، 1404 هـق.) 39 ص 17.
[2]ـ الزكاة و الخمس، مؤسسة البلاغ،(مؤسسة البلاغ، چاپ اول، 1412 هـق.) ص 12 - 13،.
[3]ـ بقره/ 43.
[4]ـ مائده/ 55. تفسير نور(مركز فرهنگى درسهايى از قرآن، چاپ سوم، 1416 هـق.) ص 119.
[5]ـ توبه/ 103.
[6]ـ توبه/ 104.
[7]ـ شهيد مطهرى، آشنايى با قرآن، تفسير سوره حمد و بقره، (انتشارات صدرا) ص 69 - 70.
[8]ـ ناسخ التواريخ، ج چهارم از كتاب دوم، ص 104 - 103 و سيرى كوتاه در زندگى فاطمه زهرا (س) محمد تقى سجادى، (انتشارات نبوى، 72، ص 156)
[9]ـ شيخ حر عاملى، وسائل الشيعه(مؤسسه ال البيت، چاپ سوم، 1416 هـق.) ج 9، ص 12، ح 6.
[10]ـ آل عمران/ 86.
[11]ـ شيخ حر عاملى، وسائل الشيعه (موسسه ال البيت، چاپ سوم، 1416 هـق.) 99، ص 12، 79.
[12]ـ شيخ حر عاملى، وسائل الشيعه (مؤسسه ال البيت، چاپ سوم، 1416 هـق.) ج 9، ص 15.
[13]ـ نهج البلاغه كلمات قصار، حكمت 252.
[14]ـ ناسخ التواريخ، ج چهارم از كتاب دوم، ص 104 - 103، خطبه معروف فدكيه.
[15]ـ تفسير نمونه، (مركز فرهنگى درسهايى از قرآن، چاپ ششم، پاييز 79) ج 5، ص 125، و تفسير نمونه (دارالكتب الاسلامية، چاپ 13، 1371) ج 8، ص 118.
[16]ـ شيخ حر عاملى، وسائل الشيعه (مؤسسه ال البيت، چاپ سوم، 1416 هـق.) ج 9، ص 12.
[17]ـ تفسير نمونه، محسن قرائتى، ج 1، ص 45 و 230، ج 3، ص 119.
[18]ـ نهج البلاغه، فيض الاسلام، خطبه 190، ص 646 - 647.
[19]ـ شيخ حر عاملى، وسائل الشيعه (انتشارات ال البيت، چاپ سوم، 1416 هـق.) ج 9، ص 22، ح 2.
[20]ـ همان، ص9، ح 1.