براي استجابت دعا و قبولي و برآورده شدن حاجتها در قرآن كريم و لسان اهل بيت عصمت عليهم السلام شرايطي ذكر شده است كه به اختصار بيان مي‎كنيم، اميد كه مفيد بوده و مورد توجه وليعصر عجل الله تعالي فرجه الشريف قرار گيرد:
شرايط استجابت دعا: 1- معرفت: دعاگو بايد بداند كه از چه كسي درخواست نعمت مي‎كند، بداند كه مخاطب او خالق آسمان‎ها و زمين است و اوست كه تدبير امور را در دست دارد و اگر خداوند يك اراده نمايد تمام حوائجش را برآورده مي‎سازد، اوست كه نفع و ضرر بدست اوست و هيچ تأثير‎گذاري در عالم وجود جز ذات بي‎نيازش نيست و اسباب و سببّت اسباب هم تحت ارادة نافذ اوست. از امام صادق( ع) سؤال شد كه چرا دعا مي‎كنيم اجابت نمي‎شود؟ آن حضرت فرمود: چون كه شما از كسي درخواست مي‎كنيد كه او را (آنگونه كه سزاوار است) نمي‎شناسيد.[1]
2- عمل به مقتضاي معرفت
وقتي كه انسان خدا را به يگانگي شناخت و فهميد كه نفع و ضررش به دست اوست و فهميد كه خداوند از انسان پيمان بندگي گرفته است با اين حال به وظايف بندگي تن نداد، نبايد اميد به اجابت دعا داشته باشد چرا كه درست است كه خداوند وعده داده كه مرا بخوانيد تا اجابت كنم شما را، لكن شرط وفاي به عهد خود را وفاي بندگان قرار داده است. «أوفوا بعهدي أوف بعهدكم» [2]از امام صادق (ع) از علت عدم اجابت دعا سؤال شد آن حضرت فرمود: « لانكم لا تفون لله بعهده و ان الله يقول اوفوا بعهدي اوف بعهدكم. والله لو وفيتم لله لوفي لكم» [3] يعني به خاطر آن است كه شما براي خدا به عهدش وفا نمي‎كنيد در حالي كه خداوند مي‎فرمايد: «به عهد من وفا كنيد تا به عهد شما وفا كنم» و قسم به خدا اگر وفا كنيد خدا هم وفا كند.
3- پاك كردن كسب: اگر انسان كسبش حرام باشد، دعاي او مستجاب نمي‎شود. حضرت پيامبر (ص) فرمود: كسبت را پاك كن تا دعايت مستجاب شود چرا كه (گاهي) فردي يك لقمة حرام را در دهان مي‎گذارد و تا چهل روز دعايش مستجاب نمي‎شود و...[4]و حضرت امام صادق شرط اجابت دعا را علاوه بر پاكي رزق، ظلم نكردن به مردم مي‎داند. [5]
4- حضور و رقت قلب هنگام دعا: از رسول مكرم اسلام (ض) روايت شده كه خداوند دعاي فردي كه قلب سياهي و غافل دارد را اجابت نمي‎كند[6] و امام صادق (ع) فرمود: خداوند دعاي فردي كه سخت دل است را اجابت نمي‎فرمايد.[7]و نيز فرمود: هنگامي كه بدنت به لرزه افتاد و اشكت جاري شد هشيار باش كه محققاً براي اجابت دعايت توجهي به تو شده است.[8]
موانع اجابت دعا
1- گناه: امام باقر (ع) فرمودند: به درستي كه عبد از خداوند حاجتي مي‎طلبد و در شأن اوست كه خداوند به زودي يا پس از مدت زماني كه آن را برآورده سازد، سپس عبد گناهي مرتكب مي‎شود، پس خداوند تبارك و تعالي به فرشته (اي كه ازطرف خدا مأمور برآورده كردن حاجت او است) مي‎فرمايد: حاجت او را روا مكن و آن را بر او حرام ساز چرا كه او خود را در معرض غضب من قرار داده و مستوجب حرمان من شده است.[9]
2- ظلم: خداوند به عيسي بن مريم (ع) وحي كرد كه : من اجابت نمي‎كنم دعاي كسي كه حقي از مردم بر گردن اوست [10]
3- درخواست چيزي كه با حكمت خدا، سازگار است: حضرت علي (ع) فرمود: كرم خداوند حكمت او را نقض نمي‎كند. به همين خاطر است كه هر دعايي به هدف اجابت نمي‎رسد. پس رعايت شرايط و رفع موانع باعث استجابت دعا و قبولي حاجت است. انشاء الله.
--------------------------------------------------------------------------------
[1]- بحار الانوار، ج 93، ص 368.
[2]- سورة بقره، آيه 4.
[3]- بحار، ج 93، ص 368.
[4]- بحار، ج 93، ص 358.
[5]- بحار، ج 93، ص 321.
[6]- بحار، ج 77، ص 57 و ص 173.
[7]- بحار، ج 93، ص 35.
[8]- بحار، ج 93، ص 344.
[9]- بحار الانوار، ج 73، ص 329.
[10]- بحار الانوار، ج 75، ص 311.