اراده تشريعي خداوند بر اين است كه همه به سعادت و تكامل برسند. «جن و انس را نيافريدم جز براي اينكه عبادتم كنند و از اين راه تكامل يابند و به من نزديك شوند.»[1]
و همچنين اراده خداوند بر اين است كه همه به حقائق قرآن (در حدّ توان خود) آگاه شوند چرا كه خداوند قرآن را راهنما، نشانه و مشعل هدايت و جدا كننده حق از باطل دانسته است.[2]
همچنين مي فرمايد: «قرآن را بر تو نازل نموديم تا آن را براي (همه) مردم بيان كني»[3]
دسترسي پيدا كردن به تمام حقايق قرآن ربطي به نزول آن توسط پيامبر ـ صلي الله عليه وآله ـ ندارد.
در نتيجه مي توان گفت كه لازم است همه به سعادت برسند، و اراده تشريعي خداوند بر اين تعلق گرفته كه همه مردم به حقائق قرآن پي ببرند، و همه، مؤمن و مطيع باشند. و انبياء و ائمه ـ عليهم السلام ـ هم در راستاي تحقق هدف خلقت و رساندن انسانها به سعادت و كمال آمده اند. چنانكه امام علي ـ عليه السلام ـ فرمود: «خداوند پيامبر را مبعوث نمود تا مردم را از بندگي غير خدا خارج نموده به بندگي خداوند برساند.»[4]
البته مردم در انتخاب راه هدايت آزادند، «ما راه را به انسان نشان داديم خواه شاكر باشد (و پذيرا گردد) يا ناسپاس»[5] وقتي كه پاي اختيار و آزادي در ميان آمد، ممكن است عدّه اي گمراه شوند و اين گمراهي و انحراف اختياري، ضرورت وجود معصوم را نفي نمي كند، چون در هر زمان بايد هدايتگري معصوم در بين بشر و مرتبط با مردم باشد تا قانون هدايت را بر بشر عرضه و تبيين كند.
از طرفي ادله ديگري داريم براي ضرورت وجود معصوم در جامعه، كه بر دو مبناي جداگانه بيان مي شود. الف: بر مبناي مكتب تشيع؛ ب: بر مبناي مذهب اهل سنّت (و عامّه).
بر مبناي تشيّع:
از ديدگاه تشيّع پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه وآله ـ داراي شئوني است كه بعد از رحلتش به ائمه اطهار ـ عليهم السلام ـ انتقال يافته است كه در ذيل بيان مي شود، مقتضاي تك تك اين شؤون لزوم وجود معصوم در ميان مردم است.
1ـ امامت به معناي رهبري اجتماع. همه انسانها و عقلا اتفاق نظر دارند كه جامعه نيازمند رهبر و امام است، شيعه مي گويد بايد پيغمبر اكرم ـ صلي الله عليه وآله ـ رهبر بعد از خود را با وحي الهي تعيين نمايد، اگر مسلمين از روز اوّل آن رهبري را كه پيامبر ـ صلي الله عليه وآله ـ انتخاب نمود، مي پذيرفتند، امروزه دچار اين همه اختلافات و بدبختي ها نبودند، جالب اين است كه در قرن بيستم بعضي از دانشمندان پذيرفته اند كه جامعه بشري، نيازمند رهبراني برتر از افراد معمولي موجود مي باشد.
جورج جرداق مسيحي در اين باره مي گويد: «چه مي شد اي روزگار، قدرتها و نيروهاي خود را بسيج مي كردي و در هر دوره اي انساني مانند علي (معصوم) از نظر عقل و خرد روح و روان سخن و بيان قدرت و شجاعت به جامعه بشري تحويل مي دادي؟»[6] مي بينيد اين شخص با اينكه مسيحي است چگونه درك كرده است كه بشر در هر زمان به شخصي مانند علي ـ عليه السلام ـ نياز دارد. عظمت و جامعيّت علي از آن جهت است كه امام معصوم، و برگزيده خداست، و در روايات شيعه بارها تذكر داده شده كه زمان، خالي از معصوم و حجّت نيست، بد نيست به نمونه هايي اشاره كنيم:
1ـ حضرت علي ـ عليه السلام ـ فرموده اند: «زمين ازبرپا دارنده حجّت تهي نيست يا آشكار است و ظاهر، و يا پنهان و مخفي.»[7]
3ـ امام هشتم ـ عليه السلام ـ فرموده: «حقيقت اين است كه زمين از وجود امامي از ما (ائمه ـ عليهم السلام ـ) خالي نخواهد ماند.»[8]
2ـ دوّمين وظيفه و نقش امام مرجعيّت ديني است. آنچه قرآن بيان كرده و پيامبر ـ صلي الله عليه وآله ـ فرموده تمام دستورات اسلام نيست بلكه زمان بيش از آن اجازه نمي داد، لذا نياز است بعد از پيامبر ـ صلي الله عليه وآله ـ شخصي شبيه او كه در گفته اش خطا و اشتباه نمي كند جاي او قرار بگيرد. در اينجا نقش امامت نوعي كارشناسي از جانب خداوند است. حتي اگر يك نفر در زمين باشد بايد خدا توسط امام، دست او را بگيرد. چه زيبا فرموده امام صادق ـ عليه السلام ـ : «اگر در زمين نباشد مگر دو تن، يكي از آن دو حجّت است و چنانكه يكي بميرد حجّت باقي بماند.»[9] پس اگر فقط به همين يك نقش قائل باشيم ضرورت ايجاب مي كند كه در هر زمان معصومي باشد. حتّي عمر هم كه خود را رهبر جامعه مي داند، ولي توان مرجعيّت ديني (و پاسخ گويي به سؤالات ديني) را ندارد، هفتاد مرتبه گفت: اگر علي نبود (كه اشتباهم را تصحيح كند) من هلاك شده بودم.[10] اين يعني ضرورت حضور معصوم در عرصه مسائل ديني.
يك شاعر سني مصري ضرورت وجود معصوم را اينگونه به تصوير مي كشد:
لئن قبل اسلام و ما قبل حيدر
فذلك قلب ليس بنبضه دمٌ
«اگر اسلام را قبول كنيم ولي در كنار آن وجود (معصومي چون) علي و حيدر را نپذيريم اين اسلام مانند قلبي است كه خون در آن جريان ندارد.»[11]
3ـ سوّمين و مهمترين نقش امام نقش ولايت است. مسأله ولايت در شيعه به صورت جدي مطرح است و اين كه زمان نمي تواند بدون وجود امام و خالي از حجّت معصوم باشد.
براي روشن شدن اين معنا به چند روايت اشاره مي كنيم:
1ـ علي ـ عليه السلام ـ فرموده: «زمين هرگز خالي از حجت نيست، يا حجت ظاهر در ميان مردم و يا حجّت پنهان و مكثوم.. به وسيله همان حجتهاست كه خداوند دلائل خود را حفظ مي كند... اينها كساني هستنذ كه بصيرت را به معناي حقيقي دارند، بدنهاي آنها با مردم است و روحشان به محل اعلي پيوستگي دارد.»[12]
2ـ علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: «ما به وسيله خدا تربيت شده ايم و مردم بايد به همان صورت توسط ما تربيت شوند.»[13]
ابن ابي الحديد كه از علماء اهل سنّت است در ذيل اين حديث مي گويد: «اين مقام بسيار بزرگي است، ظاهرش را خود ملاحظه مي كني، ولي باطنش اين است كه آنان بندگان خدا بوده، و تمام مردم ديگر بندگان ائمه ـ عليهم السلام ـ هستند.»[14]
بر مبناي اهل سنّت:
اولا از ديدگاه عامّه در ضرورت وجود انبياء جاي هيچ شبهه اي نيست و انبياء از ديدگاه آنها از گناهان كبيره در حال عمد، و از كذب معصومند.[15] و انبياء هم جانشيناني دارند به نام صاحبان امر (اولوالامر) كه وجود آنها در جامعه ضروري است.
و ثانياً طبق تصريح فخر رازي از آيه (اطيعوا اللّه و اطيعوا الرسول و اولي الامر منكم)[16] كه خداوند به صورت جزمي امر نموده به اطاعت از صاحبان امر (اولي الامر) استفاده مي شود كه اولي الامر بايد معصوم باشند.[17] آنگاه بايد مشخّص شود كه مصداق معصومين چه كساني هستند. به دو دليل مي گوئيم مراد ائمه ـ عليهم السلام ـ هستند:
1ـ آيات قرآن؛ 2ـ روايات.
آيات قرآن:
1ـ آيه اي كه مي فرمايد: «فقط ولي شما خدا و رسول و كساني است كه ايمان به خدا دارند، و نماز را به پا مي دارند و در حال ركوع صدقه و زكوة مي دهند.»[18] طبق روايات شيعه و سني[19] آيه مربوط به اميرالمؤمنين ـ عليه السلام ـ مي باشد و با تعيين حضرت امير ـ عليه السلام ـ اولي الامرِ بعد از او مشخص مي شود و همين طور يكي بعد از ديگري... و با توجه به عصمت استفاده شده از آيه سوره نساء، تعيين حضرت، افراد بعد از خود راخدشه ناپذير است.
كه اين تعيين از جانب رسول خدا و از جانب خداوند بوده است.
2ـ آيه تطهير: آيه تطهير معصومين را معرفي مي كند. «خداوند فقط مي خواهد پليدي و گناه را از شما اهلبيت دور كند و كاملا شما را پاك سازد».[20] پس معصومين اهلبيت مي باشند. امّا اهلبيت چه كساني مي باشند، در روايات شيعه و سنّي اين مسأله بيان شده، و ابن ابي سلمة مي گويد اين آيه در خانه ام سلمه نازل شد. پيامبر فاطمه ـ عليها السلام ـ حسن و حسين ـ عليهما السلام ـ و علي ـ عليه السلام ـ را با كساء پوشاند و سپس فرمود اينان اهل بيت من هستند.[21]
روايات:
اما روايات،
1ـ رواياتي كه علي ـ عليه السلام ـ را خليفه رسول خدا معرّفي نموده، از جمله روايتي كه بسياري از علماي عامّه مانند احمد حنبل، ثعلبي، طبري، ابن ابي الحديد و... نقل كرده اند، كه در روز انذار عشيرة، پيامبر ـ صلي الله عليه وآله ـ فرمود: «اين علي برادر و وصي و جانشين من است در بين شما»[22] وقتي كه علي ـ عليه السلام ـ مصداق اولي الامر واقع شد، خليفه و امام بعد از خودش را تعيين مي كند.
2ـ پيامبر فرمود: «... اگر به قرآن و اهلبيت تمسك كنيد هرگز گمراه نشويد و آن دو از هم جدا نمي شوند تا كنار حوض كوثر بر من وارد شوند.»[23] از اين حديث استفاده مي شود كه ائمه ـ عليهم السلام ـ هميشه در كنار قرآن مي باشند، چنانكه قرآن حضور دائمي و ابدي در بين بشريت دارد، معصومين هم لازم است در كنار قرآن به عنوان مبيّن قرآن در جامعه حضور داشته باشند. و همچنين آيات[24] و روايات[25] ديگري داريم كه دلالت بر لزوم مستمر امام و خليفه در هر زمان دارد.
در پايان يك دليل عقلي بر لزوم وجود امام معصوم در هر زمان از زبان شهيد مطهري نقل و جواب را تمام مي كنيم: «همه قبول داريم كه دين اسلام دين خاتم است[26] و بناست كه بعد از آن ديگر شريعتي نيايد.... و اين را هم هر دو اعتراف داريم كه پيغمبر اكرم در آن بيست و سه سال نتوانست تمام احكام اسلام را ولو به صورت كلّي براي مردم بيان كند. شما مي گوئيد رسول اكرم ـ صلي الله عليه وآله ـ همين طور رها كرد و رفت، ما مي گوئيم اينطور نبوده بلكه به همان دليل كه پيغمبر ـ صلي الله عليه وآله ـ مبعوث شد، از جانب پيغمبر افرادي معين شدند كه جنبه قدسي داشتند و پيغمبر اكرم تمام حقايق اسلام را براي اولين آنها يعني علي ـ عليه السلام ـ بيان كرد و آنان (هميشه) آماده بودند كه به تمام سؤالات جواب بدهند. علي ـ عليه السلام ـ هميشه مي گفت هر چه از اسلام مي خواهيد بپرسيد تا من به شما بگويم.[27] چنانكه قبلا نقل شد خود عمر هفتاد مرتبه گفت اگر علي نبود هلاك مي شدم، و شبيه اين جملات از خلفاي ديگر هم نقل شده.[28] پس عقل انسان هم با توجه به خاتم بودن دين پيامبر اسلام ـ صلي الله عليه وآله ـ حكم مي كند كه امام و رهبري لازم است براي پاسخگويي به سؤالات و شبهات مردم.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ تجلّيات ولايت، ج 1 و 2، علي اكبر بابا زاده.
2ـ امامت و رهبري، استاد مطهري.
3ـ نشان از بي نشانها، مرحوم نخودگي اصفهاني.
4ـ فضيلت هاي فراموش شده.
5ـ كيميايي محبّت، زندگاني رجبعلي خياط، مؤلف: ري شهري.
--------------------------------------------------------------------------------
[1]. ذاريات/ 56.
[2]. بقره/ 185.
[3]. نحل/ 44.
[4]. هاشمي نژاد، اصول پنجگانه اعتقادي.
[5]. انسان/ 3.
[6]. سبحاني، جعفر، زندگي علي(عليه السلام)، ص 8.
[7]. كمال الدّين، ج 1، ص 291 به نقل از: تمدني، علي اكبر، فضائل مهدي، ص 23.
[8]. همان، ص 229. و همان، ص 23 و 24.
[9]. همان، ص 233.
[10]. مطهري، مرتضي، امامت و رهبري، ص 53.
[11]. حكيمي، حماسه غدير، ص 42.
[12]. نهج البلاغه فيض، حكمت 139.
[13]. فيض، نهج البلاغه، نامه 28.
[14]. ح 15، ص 194.
[15]. رباني گلپايگاني، علي، الالهيّات، من شرح المواقف، ص 144 و 145.
[16]. نساء/ 59.
[17]. عبارت فخر رازي «و مِن اَمْرِ اللّه بِطاعَتِهِ علي سبيل الجزم و القطع لابد و ان يكون معصوماً عَنِ الخطاء» تفسير كبير، ج 5، جزء 10، ص 144 به نقل از: جزوه امامت استاد كاردان، ص 3.
[18]. مائده/ 55.
[19]. تاريخ نيشابور، ص 109 به نقل از جزوه امامت استاد كاردان، ص 14.
[20]. احزاب/ 33.
[21]. ابن اثير، اسد الغابة، ج 2، ص 12.
[22]. «اِن هذا اخي و وصي و خليفتي فيكم» مسند احمد حنبل، ج 1، ص 111 و ص 159 و ص 333، و تفسير طبري، ج 19، ص 68.
[23]. صحيح مسلم، فضائل علي بن ابيطالب، دار احياء التراث العربي، ج 4، ح 2408، ص 1873.
[24]. مانند آيه: «اليوم اكملت»، آيه: «يا ايها الرسول بلغ ما انزل...».
[25]. مانند حديث غدير، حديث تسلموا علي علي بامرة المؤمنين، حديث منزلت.
[26]. مائده/ 3، احزاب/ 40.
[27]. مطهري، مرتضي، امامت و رهبري، ص 93 و 94 با تلخيص.
[28]. مثل اينكه ابوبكر گفت اقيلوني، اقيلوني...