چنانچه بخواهيم جايگاه كلمه يا كلامي را معين كنيم در ابتدا بايد معناي آن را مشخص كرد، معنا و مفهومِ جمله است كه موقعيت و جايگاه آن را معين مي‎نمايد.
حال با توجه به معاني حروف مقطعه، بايد معين كنيم كه چرا اين حروف در تمامي سوره‎هايي كه داراي حروف مقطعه‎اند (يعني 29 سوره) در ابتداي سوره قرار گرفته‎اند.
با مراجعه به كتابهاي تفسير و علوم قرآن به اختلافها و تفاوت نظرهاي بسياري برخورد مي‎نماييم تا جائي كه اين احتمالات به 20 قول مي‎رسد.
البته بسياري از اين اقوال مورد نقد قرار گرفته و ردّ شده‎اند، و تعدادي از اين نظريات در حدّ يك احتمال بيان شده، و بر تعيين هيچ كدام از اين نظريات، برهان عقلي و دليل قطعي وجود ندارد، و روايات هم در اين باب متفاوتند و بر يك معنا، اتّفاق ندارند.
اگر با بررسي اين آراء و نظريات كه در مورد معناي حروف مقطعه بيان شده به دنبال پاسخ از سؤال مطرح شده باشيم مي‎بينيم كه در تعدادي از اين نظريات به علتِ تصوير سوره‎هاي داراي حروف مقطعه به اين حروف، اشاره شده و در اكثر آنها به اين مسأله توجهي نشده و از آنها پاسخ سؤال خود را نمي‎يابيم، يعني با توجه به بعضي از اين اقوال، حروف مقطعه مي‎توانستند در وسط يا در‌ آخر سوره هم بيايند. اكنون بعضي از اين نظريات كه در آنها مي‎توان جواب سؤال مطرح شده را يافت، بيان مي شود:
1. اولين نظريه‎اي كه، اگر نقدهاي وارد شده بر آن را كنار بگذاريم، پاسخي روشن به اين سؤال است، اين است كه حروف مقطعه براي مرزبندي بين سوره‎هاست و نشانة انقضاي سورة قبلي و شروع سورة بعدي است،[1] پس حروف مقطعه بايد در ابتداي سوره باشند تا معلوم شود ابتداي سوره و كلام جديد كجاست.
2. نظرية دومي كه از استحكام نسبي برخوردار است اين است كه: حروف مقطعه براي تنبيه و تنبّه دادن و اسكات كافران بوده؛ چون آنها موقع قرائت قرآن توسط پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ با ايجاد جنجال و سر و صدا مانع مي‎شدند كه ديگران به آن گوش فرا دهند، لذا در ‎آغاز برخي سوره‎ها اين حروف نازل شده تا مشركان با شنيدن اين حروف كه نه نظم بود و نه نثر، اعجابشان برانگيخته مي‎شد و ساكت شده و گوش مي‎دادند، لذا اين حروف، حروفي نظير حروف تنبيه است كه در اوّل كلام مي‎آيند.[2]
3. نظرية سوّم: حروف مقطعة هر سوره نام همان سوره است مانند سوره‎هاي (طه) و (يس) و... و سوره‎هاي ديگر هم نام‎هاي متعددي دارند كه يكي از آنها همان حروف مقطعه است اگر چه بسياري از اين نامها نامِ غير مشهور سوره‎هاست،[3] و اگر اينها اسم سوره باشند متناسب با آنها اوّل سوره است نه وسط يا آخر سوره.
4. نظرية چهارم اين است كه اين حروف سرّ و رمزي است بين خدا و پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ [4] و چون ما از معناي آنها مطلع نيستيم لذا جايگاه و موقعيت آنها را هم عالم السرّ مي‎داند.
نظريات ديگري هم در رابطه با اين سؤال قابل بررسي است، امّا به همين مقدار اكتفا مي‎كنيم.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. كتاب تفسير نمونه، ج 1، ذيل آية اوّل، سورة بقره.
2. كتاب تفسير احسن الحديث، ج 1، ذيل آية اوّل، سورة بقره.
3. كتاب تسنيم، آية الله جوادي آملي، ج 2، ذيل آية اوّل، سورة بقره.
4. كتاب مجمع البيان، از شيخ طبرسي، ج 1.
5. كتاب تفسير القرآن الكريم، از شهيد سيد مصطفي خميني، ج 2، از ص 285 تا ص 292.
6. كتاب الميزان، علامة طباطبائي (ره)، ج 18، ص 8.
7. كتاب تفسير البرهان، از محمد بن عبد الله زركشي، ج 1، ص 173.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . خميني، سيد مصطفي، كتاب تفسير القرآن الكريم، ص 287؛ جوادي آملي، عبدالله، تسنيم، قم، انتشارات اسراء، چاپ اوّل، 1378، ج 2، ص 94.
[2] . جوادي آملي، عبدالله، كتاب تسنيم، ج 2، صفحة 87؛ طبرسي، مجمع البيان، تهران، انتشارات كتابفروشي اسلاميّه، چاپ پنجم، 1395 ق، ج 1، ص 32.
[3] . جوادي آملي، عبدالله، كتاب تسنيم، ج 2، ص 72؛ و مجمع البيان، ج 1، ص 33؛ و خميني، سيد مصطفي، تفسير القرآن الكريم، ج 2، ص 285.
[4] . جوادي آملي، عبدالله، كتاب تسنيم، ج 2، ص 98.