براساس روايتى شب قدر، اختصاص به دوران رسالت پيامبر اكرم‏صلى الله عليه وآله ندارد و در زمان‏هاى گذشته نيز وجود داشته است. مجلسى‏رحمه الله از امام جوادعليه السلام نقل كرده است: «لقد خلق الله تعالى ليلة القدر اول ما خلق الدنيا و لقد خلق فيها اول نبى يكون و اول وصى يكون»(1) «خداوند شب قدر را در آغاز آفرينش جهان آفريد و در آن اولين پيامبر و نخستين وصى را هستى بخشيد».
از طرف ديگر در حديثى از پيامبر اكرم‏صلى الله عليه وآله آمده است: «ان الله وهب لامتى ليلة القدر لم يعطها من كان قبلهم»(2) «خداوند به امت من شب قدر را بخشيد و احدى از امت‏هاى پيشين از اين موهبت برخوردار نبودند». جمع اين دو روايت نشان مى‏دهد كه اصل شب قدر از قبل بوده است ولى فضايل بسيار بالايى به طور ويژه، در آن شب براى امت اسلام قرار داده شده كه در امت‏هاى پيشين سابقه نداشته است. لذا شب قدر حقيقت و واقعيتى است كه در جهان هستى مقدر شده است.
از سوره مباركه قدر فهميده مى‏شود كه در هر سال، شبى است به نام «قدر» كه از جهت ارزش و فضيلت برتر از هزار ماه است. در اين شب فرشتگان الهى به همراه بزرگ خويش (روح)، براى هر فرمان و تقديرى كه از سوى خدا براى يك سال مقدر شده است، فرود مى‏آيند. از احاديثى كه در تفسير اين سوره و تفسير آيات آغازين سوره «دخان» رسيده، فهميده مى‏شود كه فرشتگان در شب قدر، مقدرات يكساله را به نزد «ولى مطلق زمان» مى‏آورند و به او عرضه مى‏دارند و به او تسليم مى‏كنند. اين واقعيت، همواره بوده است و خواهد بود.
در روزگار پيامبر اكرم‏صلى الله عليه وآله، محل نزول فرشتگان در شب قدر، آستان نبى مصطفى‏صلى الله عليه وآله بوده است و اين امر مورد قبول همگان است. اما نسبت به زمان بعد از آن حضرت‏صلى الله عليه وآله بايد گفت: شب قدر بعد از پيامبر اكرم‏صلى الله عليه وآله نيز هست. علاوه بر ظهور آيات قرآن كريم در «سوره قدر» و «سوره دخان»، در روايات نيز اين واقعيت به روشنى ذكر شده است(3).
رشيد الدين ميبدى (مفسر معروف سنى) مى‏گويد: «برخى گفته‏اند: شب قدر، اختصاص به روزگاران پيامبرصلى الله عليه وآله بود و سپس از ميان رفت. اما چنين نيست زيرا همه اصحاب پيامبر و علماى اسلام معتقدند كه شب قدر تا قيام قيامت باقى است»(4).
شيخ طبرسى از عالمان شيعى نيز در اين باره، روايتى از ابوذر غفارى نقل مى‏كند: «به پيامبر خدا گفتم: اى پيامبر آيا شب قدر و نزول فرشتگان، در آن شب، تنها در زمان پيامبران وجود دارد و چون پيامبران از جهان رفتند، ديگر شب قدرى نيست، پيامبر فرمود: نه بلكه شب قدر، تا قيام قيامت هست»(5).
در اين مقام، از امام جوادعليه السلام تعليمى رسيده كه خلاصه آن در اينجا ذكر مى‏شود. حضرت فرمود: «خداوند متعال، شب قدر را در ابتداى آفرينش دنيا آفريد، همچنين در آن شب نخستين پيامبر و نخستين وصى را آفريد (وجود آنها را مقدر ساخت). در قضاى الهى چنان گذشت كه در هر سال، شبى باشد كه در آن شب، تفصيل امور و مقدرات يك ساله فرود آيد».
بى‏شك پيامبران با شب قدر، در ارتباط بوده‏اند. پس از آنان، بايد حجت خدا وجود داشته باشد زيرا زمين از نخستين روز خلقت خود تا آخر فناى دنيا، بى‏حجت نخواهد بود. خداوند در شب قدر، مقدرات را به نزد آن كس كه اراده فرموده (وصى و حجت)، فرو مى‏فرستد. به خدا سوگند روح و ملائكه در شب قدر، بر آدم نازل شدند و مقدرات امور را نزد او آوردند و او درنگذشت مگر اينكه براى خود وصى و جانشينى تعيين كرد. همه پيامبرانى كه پس از آدم آمدند نيز، بر هر كدام در شب قدر، امر خداوند نازل مى‏گشت و هر پيامبرى اين مرتبت را به «وصى» خويش مى‏سپرد(6).
پى‏نوشت‏
(1) بحارالانوار، ج 25، ص 73، روايت 36.
(2) درالمنثور، ج 6، ص 173.
(3) به تفاسير شيعه، مانند مجمع البيان، الميزان و تفسير نمونه مراجعه شود.
(4) كشف الاسرار، ج 10، ص 955.
(5) ر. ك: الميزان، ج 20، ص 374.
(6) اصول كافى، ج 1، كتاب الحجة، باب فى شأن انا انزلناه فى ليلة اقدر، ح 7، در تنظيم اين نوشتار از مقاله عالمانه استاد محمد رضا حكيمى سود جسته‏ايم. نشريه كيهان 7/ 10/ 78.