پس از رحلت رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله، ياران و اصحاب آن حضرت، به جمع‏آورى آيات قرآن اقدام كردند. حضرت على‏عليه السلام- كه از همه ياران پيامبرصلى الله عليه وآله به مواضع تنزيل و تأويل قرآن آگاه‏تر بود پيش از همه به اين كار اقدام كرد و آيات قرآن را با ويژگى‏هاى خاصى، در يك جا و كنار هم قرار داد و به مردم عرضه كرد لكن به دلايلى مورد استقبال و پذيرش دستگاه
رسمى خلافت واقع نشد. امام على‏عليه السلام آن را به خانه بر گرداند و بنا بر روايتى فرمود: از اين پس هرگز آن را نخواهيد ديد. آن مصحف پس از امام‏عليه السلام، نزد فرزندان و امامان معصوم‏عليهم السلام باقى ماند.
گفتنى است قرآن‏ها يا نسخه‏هايى از قرآن- كه منسوب به امام على بن ابى‏طالب است و در بعضى از موزه‏ها و كتابخانه‏ها موجود است نمى‏تواند از نظر تاريخى و شواهد و قراين، متعلق به آن حضرت باشد.
ويژگى‏هاى مصحف حضرت على‏عليه السلام
مصحف امام على‏عليه السلام، نسبت به ديگر مصحف‏ها، از امتيازات فراوانى برخوردار بود از جمله:
1. براساس ترتيب نزول، تنظيم شده بود.(1)
2. قرائت مصحف آن حضرت، مطابق با قرائت پيامبرصلى الله عليه وآله بود و اختلاف قرائت در آن راه نداشت.
3. مشتمل بر اسباب و مكان نزول آيات و نام اشخاصى بود كه آيات در شأن آنان نازل گشته بود.
4. جوانب كلى و تأويل آيات- به گونه‏اى كه آيه، محدود و مخصوص به زمان يا مكان يا شخص خاصى تلقى نگردد در اين مصحف روشن شده بود.(2)(3)
بنابراين مصحف امام على‏عليه السلام، قرآن ديگرى يا مشتمل بر آياتى غير از آنچه در قرآن‏هاى موجود است، نيست. تفاوت عمده آن در ترتيب و اشتمال بر توضيحات و اطلاعات جانبى (مانند شأن نزول و) است كه در فهم قرآن، تأثير به سزايى دارد. خود آن حضرت نيز فرمود: «لقد جئتهم بالكتاب مشتملًا على التنزيل والتأويل»(4) «من قرآن را همراه با توضيحات مربوط به نزول و تأويل آن عرضه كردم».
و نيز فرمود: «آيه‏اى بر پيامبرصلى الله عليه وآله نازل نشد، مگر آنكه بر من خوانده و املا فرمود و من آن را با خط خود نوشتم و نيز تفسير و تأويل، ناسخ و منسوخ و محكم و متشابه هر آيه را به من آموخت و مرا دعا فرمود تا خداوند فهم و حفظ آن را به من مرحمت فرمايد. از آن روز تا به حال، هيچ آيه‏اى را فراموش نكرده‏ام و هيچ دانش و شناختى را كه پيامبرصلى الله عليه وآله
وسلم به من آموخته و من آن را نوشته‏ام، از دست نداده‏ام»(5).
پى‏نوشت‏
(1) سيوطى، الاتقان، ج 1، ص 183، نوع 18.
(2) ر. ك:
(3) الف. حسين جوان آراسته، درسنامه علوم قرآن، ص 163 ب. فصلنامه بينات، ش 28، ص 184 ج. محمود راميار، تاريخ قرآن، ص 365.
(4) محمدجواد بلاغى، آلاء الرحمان،) طبع نجف (، ج 1، ص 257.
(5) تفسير برهان، ج 1، ص 16، شماره 14) ق (محمد هادى معرفت، تاريخ قرآن، ص 86.