پاسخ اول: در غسل به شستن تمام بدن امر شده است؛ زیرا پست‏ترین حالات انسان و شدیدترین حالتِ تعلق دنیویِ انسان، حالت جماع کردن است و از آنجا که بر تمام قسمتهای بدن، جنابت پخش می‏شود، لازم است برای پاک شدن از این جنابتِ فراگیر، همه بدن شسته شود؛ از این رو پیامبر اکرم ـ صلی‏الله علیه وآله وسلم ـ فرمود: «ان تحت کل شعرة جنابة.»؛ «همانا زیر هر مویی جنابتی است.»(1)
پاسخ دوم: در روایتی از امام رضا ـ علیه‏السلام ـ نقل شده است:
علت غسل جنابت، پاکیزگی و نظافت، و پاک کردن انسان خود را از منی و تطهیر کردن سایر قسمتهای بدن است؛ زیرا جنابت از تمام اعضا خارج می‏شود، پس تطهیر تمام بدن بر او واجب شده است.(2)
معنای غرق شدن در توجه به خدا این نیست که انسان، بی‏اختیار احساس خود را از دست بدهد؛ بلکه به معنای این است که با اراده خویش توجه خود را از آنچه در راه خدا و برای خدا نیست بازدارد.
علت غسل عیدین و جمعه و دیگر غسلها آن است که انسان با آنها، پروردگار خود را تعظیم کرده بزرگ می‏دارد و نیز به سبب آنها متوجه به خداوند کریم و بزرگوار خود می‏شود و از خداوند درخواست آمرزش می‏کند و نیز به سبب اینکه روز عید برای مردم شناخته شده، خداوند غسل این روزها را بزرگداشت و تفضیل آنها بر دیگر روزها قرار داد و علت غسل جمعه، طهارت و پاکی بنده تا جمعه دیگر است.
علت غسل میت این است که میت را غسل دهند تا از آلودگیها و امراضی که داشته، پاک شود؛ زیرا میت با فرشتگان ملاقات می‏کند و با اهل آخرت همنشین می‏گردد. پس چه نیکوست وقتی بر خدا وارد می‏شود و پاکان را ملاقات می‏کند، با طهارت و نظیف باشد تا مورد درخواست رحمت و شفاعت واقع شود. و دیگر اینکه، برای پاک شدن از آن منی‏ای که از آن آفریده شده، و در هنگام مرگ از بدن او خارج می‏شود و جنب می‏گردد، غسل لازم است.
علت غسل مس میت، طاهر شدن شخص است از چرک و پلیدیهایی که به جهت مس کردن میت به او رسیده؛ زیرا شخصی که از دنیا رفته، روحش از او مفارقت کرده و بیشتر میکربها در پیکر او باقی می‏ماند، پس باید پس از تماس با او، تطهیر انجام شود.(3)
پاسخ سوم: علت اینکه در جنابت باید همه بدن را شست این است که «حالت جنابت یک حالت موضعی نیست؛ چرا که اثر آن در تمام بدن بروز می‏کند و همه سلولهای بدن در این وضعیت سست می‏شوند و این نشانه تأثیر فراگیر آن بر تمام بدن است. براساس تحقیقات دانشمندان دو رشته اعصاب نباتی به نام سمپاتیک و پاراسمپاتیک در سراسر بدن گسترده شده‏اند؛ وظیفه اعصاب «سمپاتیک»، تند کردن و پاراسمپاتیک، کند کردن فعالیتهای بدن است. از تعادل فعالیتهای این دو رشته عصبی، بدن به صورت یکنواخت کار می‏کند. گاهی فعالیتهایی در بدن رخ می‏دهد که این تعادل را به هم می‏زند، از جمله این فعالیتها، لذت جسمی است که تعادل طبیعی و سلسله اعصاب را مختل می‏کند و در این صورت یکی از اقداماتی که می‏تواند اعصاب سمپاتیک را به کار وادارد و تعادل را برقرار سازد، تماس آب با بدن است. از این رو شارع، حکم فرموده است که در حین جنابت همه اعضای بدن، با دستور ویژه شسته شود و در پرتو اثر حیاتی آب، تعادل کامل بین سلسله اعصاب ایجاد گردد».(4)
پی نوشتها:
1- اسرار الصلوة،شهید ثانی، ص 61؛ من لا یحضره الفقیه، ج 1، ص 43، ح 170.
2- من لا یحضره الفقیه، ج 1، ص 43، ح 171.
3- عیون اخبار الرضا، ج 2، ص 171، باب 33، ح 1.
4- مجله قرآنی بشارت، شماره 20، ص 53.
4- سر الصلاة، امام خمینی(ره)، ص 67؛ آداب نماز، حضرت امام (ره)، ص 122.