بايد نخست كوشيد كه اين «عشق مجازي» ريشه در هواهاي نفساني انسان نداشته باشد ، بلكه منشا آن دل باشد؛ زيرا عشق مجازي ـ كه در طبيعت و ماديت ريشه دار باشد ـ هيچ گاه نمي تواند آدمي را به «عشق حقيقي» رهنمون شود.
تنها آن عشق مجازي كه در دل جاي دارد، مي تواند پلي براي رسيدن به عشق الهي باشد. عاشق بايد منشا كمال و حسن معشوق توجه كند و ديدگاه خود را به آن معطوف دارد و معشوق مجازي را نمادي از معشوق حقيقي خويش تلقي كند و او را جلوه اي از جمال و كمال او بداند.
اگر در عشق مجازي، عاشق همواره به اين حقيقت واقف شود كه معشوق او مجازي است و تنها براي راهبري او به «عشق برتر و برين» است، مي تواند از اين عشق گذر كرده و به عشق حقيقي و الهي برسد؛ اما اگر نگاه خويش را بر همان معشوق مجازي محدود سازد و جان و دلش محدود و مسخر و مقيد وي گردد، هيچ گاه نمي تواند از او گذر كند و به معشوق حقيقي دست يابد. علاوه بر اين، همواره بكوشد و دقت نمايد كه هنگام برخورد با معشوق مجازي، به ياد معشوق حقيقي افتد و با نگاه او، هجران معشوق اصلي را يادآورد؛ مانند عشق يعقوب به پسرش يوسف: هر گاه كه يعقوب، يوسف را به «چشم سر» مي ديد، به «چشم سر» در مشاهده حق بود و چون مدتي مشاهده يوسف از وي دريغ شد. مشاهده حضرت حق نيز از دل وي در حجاب گرديد. از اين رو آن همه جزغ و فزع يعقوب در فراغ يوسف، بر فوت مشاده حق بود؛ نه بر فوت مصاحبت يوسف و آن زمان كه دوباره به ديدار يوسف موفق شد، به سجده افتاد كه دلش معشوق اصلي را ديد. (1)
به هر روي ، زماني مي توانيم عشق مجازي را به عشق الهي و حقيقي مبدل سازيم كه از آن گذر كنيم و به منشا و منبع اصلي و سبب اصيل آن روي آوريم.
چشم دريا ديگر است و كف دگر
كف بهل وز ديده دريانگر
جنبش كف ها ز دريا روز و شب
كف همي بيني و دريا ني عجب
ما چو كشتيها به هم بر مي زنيم
تيره چشميم و در آب روشنيم
اي تو در كشتي تو رفته به خواب
آب را ديدي، نگر در آب آب
آب را آبي است كو مي راندش
روح را روحي است كو مي خواندش (2)
پی نوشتها:
1- كشف الاسرار، ج 5، ص 140؛ در اين خصوص نگا: عرفان اسلامي، صص 177 و 178.
2- مثنوي معنوي، دفتر 3، ابيات 1270-1274.