چند تفاوت را ذيلًا بيان مى‏كنيم:
ثبات و تغيير.
در اين جهان، حركت و تغيير هست. كودك، جوان مى‏گردد، كامل مى‏شود، به پيرى مى‏رسد و سپس مى‏ميرد. در اين جهان، نوها كهنه مى‏شود و كهنه‏ها از بين مى‏رود ولى در جهان آخرت پيرى و كهنگى وجود ندارد، مرگى هم در كار نيست. آنجا جهان بقاء است و اينجا جهان فناء، آنجا خانة ثبات و قرار است و اينجا خانة زوال و فنا.
زندگى خالص و ناخالص
دومين تفاوت، اين است كه در اين جهان، موت و حيات، مرگ وزندگى با هم آميخته است، ولى آن جهان سرا پا زندگى است. در اينجا جماداتى و حيواناتى وجود دارند و هر كدام به ديگرى تبديل مى‏گردند. جسمى كه اكنون بدن ماست و حيات دارد زمانى مرده و جماد بوده است و بار ديگر نيز حيات از آن جدا مى‏گردد و به حالت جمادى بر مى‏گردد. زندگى و مرگ در دنيا مخلوط به هم‏اند. اما در آخرت چنين نيست آنجا يكپارچه حيات است زمين آخرت، جواهر و سنگريزه‏هاى آن، درخت و ميوة آن همگى حيات دارند، آتش آنجا هم درّاك و فعّال است.
قران كريم مى‏فرمايد: «و انَّ الدّار الآخرة لهى الحيوان(1) همانا منحصراً خانة آخرت خانه‏اى است كه زنده است». آخرت يك موجود زنده و يك حيوان و جاندار است.
عضوها و اندامها در اين جهان، شعور و درك ندارند ولى در آن جهان پوست بدن و ناخن هم فهم دارد و حتى سخن مى‏گويد. در قيامت بر دهانها مهر زده مى‏شود و هر عضوى خودش كارهايى را كه انجام داده است بازگو مى‏كند.
از زبان پرسش نمى‏شود تا با دروغگويى پرده پوشى كند هر عضويى در آنجا ناطق مى‏گردد، خودش كارهاى خود را شرح مى‏دهد.
قرآن كريم مى‏فرمايد: «اليوم نختم على افواههم و تكلّمنا ايديهم و تشهد ارجلهم بما كانوا يكسبون(2) امروز بر دهانهايشان مهر مى‏زنيم و دستهايشان با ما سخن مى‏گويند و پاهايشان گواهى مى‏دهند كه چه انجام داده‏اند».
بر آن جهان، جاودانگى حكمفرماست.
كشت و درو
سومين تفاوت دنيا و آخرت اين است كه اينجا خانة كشت كردن و تخم پاشيدن است و آنجا خانة بهره‏بردارى و درو كردن. در آخرت، عمل نيست، مقدمة نيست، هر چه هست محصول و نتيجه است. انبياء كه فرياد مى‏كنند: اى مردم به عمل صالح بپردازيد و ذخيره‏اى براى خانة واپسين خويش تهيه كنيد براى اين است كه زمان عمل محدود است.
اميرالمؤمنين على (ع) مى‏فرمايد: «وَ انَّ الْيَوْمَ عَمَلٌ وَ لا حِسابَ وَ غَداً حِسابٌ وَ لا عَمَلَ(3) امروز، كار است و محاسبه نيست وفردا محاسبه است وكار نيست».
در جاى ديگر مى‏فرمايد: «عِبادَاللهِ الْآنَ فَاعَملوا وَ الْالْسُنُ مُطْلَقَةٌ، وَ الْابْدان صَحيحَةٌ، وَ الْاعْضاءُ لَدْنَةٌ، وَ الْمٌنْقَلَبُ فَسيحٌ(4) اى بندگان خدا هم اكنون كه زبانها آزاد و بدنها سالم است و اعضاء فرمان مى‏برد و ميدان فعاليت باز است بكوشيد».
يعنى بدن وسيلة فعاليت و كار توست، پيش از آنكه از تو گرفته شود و متلاشى گردد، با آن كار كن، كارى كه به حال تو سودمند باشد.
چه زيباست جمله‏اى كه رسول اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) در اين باره فرمود است: «الدُّنْيا مَزْرَعَةُ الْآخِرَةِ(5) دنيا كشتگاه آخرت است».
در اين حديث، مجموع دورة وجود انسان به دورة سال تشبيه شده و هر يك از دنيا و آخرت به يكى از دو فصل سال تشبيه شده است، دنيا فصل كشت كردن و آخرت فصل محصول برداشتن است.
سرنوشت اختصاصى و مشترك
چهارمين تفاوتى كه بين نظام دنيا و نظام آخرت سراغ داريم اين است كه سرنوشتها در دنيا تا حدى مشترك است ولى در آخرت هر كس سرنوشتى جداگانه دارد. منظور اين است كه زندگى دنيا اجتماعى است و در زندگى اجتماعى همبستگى و وحدت حكمفرماست، كارهاى خوب نيكوكاران در سعادت ديگران مؤثر است و كارهاى بد بدكاران نيز در جامعه اثر مى‏گذارد و به همين دليل است كه مسؤوليتهاى مشترك نيز وجود دارد.
در جامعه كه گروهى زندگى مشترك دارند و در آن، هم بدكار هست و هم نيكوكار گاهى بدكاران از ثمرة كار نيكوكاران منتفع مى‏گردند و گاهى مردم بيگناه از صدمة گناهكاران آسيب مى‏بينند.
ولى جهان ديگر چنين نيست، در آنجا محال است كه كسى در عمل ديگرى سهيم گردد، نه كسى از ثمرة كار نيكى كه خودش در آن سهمى نداشته است بهره‏مند مى‏شود و نه كسى از كيفر گناهان ديگران معذّب مى‏گردد. آخرت خانة جدايى و «فصل» است، بين خوب و بد جدايى مى‏اندازد،
ناپاكان را از پاكان منفصل مى‏كند
گناهكاران را بانگ مى‏زنند كه:
«و امتازوا اليوم ايُّها المجرمون(6) از مردم پاك جدا شويد اى ناپاكان».
در آنجا پدر از پسر، و پسر از پدر جدا مى‏گردد، هر كس جزاى عمل خودش را دريافت مى‏كند.
«و لا تزر وازرةٌ وزر اخرى»(7)
پى‏نوشت‏
(1) عنكوبت/ 64
(2) يس/ 65
(3) نهج‏البلاغه، خطبة 24)
(4)) نهج‏البلاغه، خطبة 781)
(5)) كنوز الحقايق، مناوى، باب دال (.
(6) يس/ 59
(7) انعام/ 164
عدل الهى، شهيد علامه مطهرى (رحمت الله علیه)