بلا به معناى آزمايش, امتحان, فتنه, كهنه شدن و نعمت است(2)كه بـا چـهره هاى متـفاوتـى پـديد مىآيد; گاه آشكار است(ان هذا لهو البلإ المبـين)(3)و گاهى پـنهان. زمانى بـا تـلخيها و كاستـيها همراه است, و زمان ديگر بـا رفاه و راحـتـى(و نبـلوكم بـالشر و الخير فتنه(4)) ; پـاره اى اوقات دارايى و اموال در معرض امتحان قرار مى گيرد و موقعى ديگر جانهاى خود, عزيزان و محبوبان(لنبلون فى اموالكم و انفسكم(5))
از يك منظر ((نعمتهاى خداوند)) بستر امتحان انسانها مى شود تا مـيزان ((شـكـر و سـپـاس)) آنان هويدا شـود و از مـنظرى ديگـر, ((نقمتهاى الهى)) ; ناكاميها, نداريها وكاستـيها, زمينه ساز اين آزمايش مى شوند تـا ميزان ((صبـر و شـكيبـايى)) آشـكار گردد. (و بـلوناهم بـالحسنات و السيئات لعلهم يرجعون(6)) هدف اصلى تمامى آزمونها و بـلاها معلوم شدن عيار ايمان افراد در سوزش سختـيها و آتش آزمايشهاى الهى است تا بـهترينها بـرگزيده شوند و نيكوترين اعمال پـديدار گردد(ليبـلوكم ايكم احسن عملا(7)) ; حقيقتى كه در تـفسير دلنشين امام صادق ـ عليه السلام ـ اين گونه بـيان شده است كه:
((امتحانات الهى نه بـه خاطر ((اكثر)) بـودن اعمال انسان است بلكه به دنبال ((احسن)) بودن آنهاست. معيار اين صفت تإثيرگذار نيز دو ويژگى است: خشيت الهى و نيت خالص.)) (8)
((فـتـنه)) واژه اى ديگر اسـت كه همرديف بـلا بـيان مى شـود اما مفهومى متـفاوت بـا آن دارد زيرا در اين ميدان امتـحـان, سـوزش سختيها و آتش اندوه و بلا به عمق جان سرايت مى كند, تمامى لايه هاى روحـى روانى را از هم گشـوده, ذرات خـالص را كنارى زده و تـمام خوبيها و صفات پسنديده را نمايان مى سازد. همچـون طلايى كه در كوره آتـش, نخـست ذوب شده, سپس تـمامى ناخالصيها از آن كنار مى رود تـا ماهيت اصلى پـيدا و معيار واقعى آشكار شود.(9) تـكاليف الهى, حوادث و مصايب تـلخ و ناگوار زندگى و سنگلاخهاى گوناگون, افراد را به دو دستـه تـقسيم مى كند تا خوبـان در مسير رشد و كمال و بـدان در راه زشتى و ضلال وارد شده, سره از ناسره جـدا شود. تـمامى شعارها و سـخـنان بـا پندارها و اعمال آزموده شود و عيار دين باوران و خداجويان معلوم گردد:
((احسب الناس ان يتركوا ان يقولوا آمنا و هم لا يفتـنون و لقد فـتـنا الذين من قبـلهم فـليعـلمن الله الذين صـدقوا و ليعـلمن الكاذبين)) (10);
به دل مى نمايند آيا گمان
همين كه برانند روى زبان
كه هستيم مومن به يكتا خدا
رها مى شوند و نيايد بلا؟
از اين پيش بودند بسيار امم
شدند امتحان با بلايا و غم
بگردند تا راستگويان عيان
از آنان كه دارند صدق بيان(11)
دشوارى عرصه هاى امتحان چنان سخت و طاقت سوز است كه امتحان شده را از كثرت امتحان و شدت بلا به غم و اندوهى دچار مى سازد كه بدن او كهنه و فرسـوده مى شـود, از اين رو بـلا را ((بـلإ)) ناميده اند زيرا بر جسـم و جـان سـنگين اسـت و تـن را فرسـوده مى سـازد.(12 در اين ميان تـمامى افراد دچار فتـنه و امتـحان مى شوند, گرچه بـنده اى ممتاز و والاگوهر چون حضرت ابـراهيم خليل ـ عليه السلام ـ باشد كه در باره ذبـح فرزند و حركت خانواده خود بـه سوى سرزمين سوزان و تفتيده حجاز و ساكن كردن آنان در آن ديار, مورد امتحان قرار گرفت و پس از سربلندى شايسته در اين آزمون, به مقام امامت نايل گرديد(و اذ ابتلى ابـراهيم ربـه بـكلمات فاتمهن ...(13 )) آنچه در اين بـاره مىآموزيم آن است كه انسان در محضر خداست و هيچ حادثه و خاطره اى بـدون حكمت و مصلحت پديد نمىآيد; شاديها و شيونها عرصه گاه امتـحان افراد است كه چـونان كيميايى بـدان محك مى خـورند و ميزان ناخـالصيها و خـلوص هر يك آشكار مى شود, بـدون آنكه فرقى بين يكايك آنها وجود داشته باشد.
پی نوشتها:
1ـ ديوان حافظ, برگزيده غزل 356.
2ـ مفردات الفاظ القرآن, راغب اصفهانى, ص61 و ;371 مجمع البـحرين طريحى, ج1, ص;247 قاموس قرآن, سيدعلى اكبـر قرشى, ج1, ص229 و ج5, ص;147 المنجد فى اللغه و الاعلام, ص49.
3ـ صافات, ;106 رك: انبيإ, ;35 فجر, ;15 طه, ;120 طارق, 9 و ;10 يونس, 30.
4ـ انبيإ, ;35 رك: بقره, ;49 انفال, 17.
5ـ آل عمران, 186. نك: بـقره, ;155 محمد, ;31 مائده, ;48 هود, ;7 ملك, 2.
6ـ اعراف, 168.
7ـ هود, 7.
8ـ تفسير برهان, سيدهاشم بحرانى, ج2, ص207.
9ـ قاموس قرآن, ج5, ص147 و 148.
10ـ عنكبوت, 2 و 3.
11ـ ترجمه منظوم اميد مجد, ص396.
12ـ قاموس قرآن, ج1, ص229.
13ـ بقره, ;124 رك: قاموس قرآن, ج5, ص150.