در پاسخ به اين سؤال، بايد توجه داشت كه يك بار سؤال اين است: »اين تعابير در آيات قرآن به چه معناست؟« يك بار هم مسأله اين است كه در روايات و در بيان فلاسفه و عرفا، اين تعابير چه معنايى داشته‏اند؛ البته در مورد برخى از اين اصطلاحات، چه بسا اصطلاح فلسفى يا عرفانى با اصطلاح قرآنى منطبق شوند؛ اما در مورد همه‏ى آن‏ها چنين نيست.
قلم در »قرآن مجيد« در دو جا آمده است: ن و القلم و ما يسطرون زيرنويس=قلم 1/68: نون، سوگند به قلم و آنچه مى‏نويسند. و الذى علم بالقلم (علق 4/96:) همان كس كه به وسيله‏ى قلم آموخت. ؛ علامه طباطبايى »ره« در ذيل هر دو آيه، قلم را به همين معناى متعارف، يعنى ابزار كتابت دانسته است (به ترتيب در: ترجمه‏ى تفسير الميزان، ج 19، ص 616؛ و ج 20، ص 549. ؛ )هر چند كه در ذيل آيه‏ى اول، احتمالات ديگرى را از جانب ساير مفسران در مورد قلم ذكر كرده‏اند، مانند اين كه: »مراد از قلم، قلم اعلى، يعنى قلم آفرينش است كه در حديث آمده كه اول موجودى است كه خدا خلق كرده و منظور از ما يسطرون، اعمالى است كه فرشتگان كرام الكاتبين مى‏نويسند(اين قول را فخر رازى در تفسير كبير، ج 30، صص 78 - 79، آورده است. ) ؛ اما علامه طباطبايى »ره« اين احتمال را مردود مى‏داند (ترجمه‏ى تفسير الميزان، ج 19، صص 616 - 617. . )
در مورد دو اصطلاح عرش و كرسى چون مكررا در قرآن كريم آمده‏اند - تا حدى كه در برخى كتب روايى ما مثل »اصول كافى«، بابى تحت عنوان »باب العرش و الكرسى« (اصول كافى، ج 1، ص 175 - 181، باب العرش و الكرسى. ) در اين جا ا جمالا اشاره مى‏كنيم كه اين دو لفظ و الفاظى از اين گونه را كه مربوط به عالم الوهيت هستند، هرگز نبايد به معنايى جسمانى قلمداد كرد؛ زيرا ساحت خدا منزه از جسم و جسمانيات است و تمامى اين‏ها، يك معناى تمثيلى دارند و چنان كه قبلا توضيح داده شد، يك حقيقت ماورايى را در قالب مفاهيم محسوس ارائه كرده‏اند. نحوه‏ى بيان در آيات مربوط به آن‏ها نيز به گونه‏اى است كه با اندكى تأمل در خود آن‏ها، اين معناى جسمانيت نفى مى‏شود؛ مثلا در آيه‏ى وسع كرسيه السموات و الأرض (بقره 255/2): كرسى او آسمان‏ها و زمين را در بر گرفته است. ، كرسى فاعل است و نه مفعول؛ يعنى كرسى او تمامى آسمان‏ها و زمين را در بر گرفته است؛ در حالى كه اگر يك معناى جسمانى مدنظر بود، بايد گفته مى‏شد كه كرسى او در داخل عالم ماده است و نه اين كه عالم ماده را احاطه كرده است. همين نحوه‏ى بيان نيز باعث شده است كه مردم به طور مكرر به ائمه اطهار )ع( مراجعه كنند و بپرسند: »آيا كرسى آسمان‏ها و زمين را در بر گرفته است و يا آسمان‏ها و زمين، كرسى را در بر گرفته‏اند؟« (مثلا: اصول كافى، ج 1، ص 179، احاديث 4 و 5. )يعنى كسى كه با ذهنيت جسمانى بودن سراغ معناى كرسى برود، بلافاصله با اشكال فوق مواجه مى‏شود و طرح همين اشكال، باعث تصحيح تصور وى مى‏شود.(
در مورد لوح محفوظ در قرآن كريم آمده است: بل هو قرآن مجيد - فى لوح محفوظ (بروج 21 - 22/85:) بلكه آن قرآن مجيد است - كه در لوح محفوظ مى‏باشد. مطلب از اين قرار بود كه كفار، قرآن را تكذيب مى‏كردند و آن را از جانب خدا نمى‏دانستند. در پاسخ آن‏ها گفته شد: بلكه قرآن كتابى است داراى معانى والا و معارف عميق كه در لوح محفوظ است؛ لوحى كه از دستبرد باطل و شياطين محفوظ مى‏باشد.
علامه طباطبايى )ره( درباره‏ى حقيقت لوح محفوظ توضيحى نداده‏اند و فقط متذكر شده‏اند: »روايات درباره‏ى چگونگى لوح، بسيار زياد و مختلف است. به همه آن‏ها بايد توجه كرد؛ زيرا جنبه‏ى تمثيلى دارند؛ يعنى امورى معنوى را با لسان مادى مجسم كرده‏اند.« (ترجمه‏ى تفسير الميزان، ج 20، ص 422 و 426. .)
اما اين امر معنوى چيست؟ در تفسير نمونه اشاره شده كه اين، همان صفحه‏ى علم الهى است كه همه چيز در آن ثبت شده است. (تفسير نمونه، ج 26، ص 354. ) اين، مطلبى است كه با روايات نيز توجيه مى‏شود؛ مثلا در روايات داريم: »در لوح محفوظ همه چيز ثبت شده است(بحارالأنوار، ج 57، ص 207:) كتب فى اللوح المحفوظ ذكر كل شى‏ء. يا: »خداوند، تورات و انجيل و زبور و قرآن را از لوح محفوظ بر رسولانش نازل كرد(بحارالأنوار، ج 11، ص 233؛ و ج 57، ص 369):... التوراة و الأنجيل و الزبور و القرآن أنزلها من اللوح المحفوظ على رسله. يا: »كتاب مكنون، همان لوح محفوظ است« (بحارالأنوار، ج 57، ص 374:)) و الكتاب المكنون هو اللوح المحفوظ. و....
تا اين جا اين اصطلاحات را به لحاظ قرآنى بررسى كرديم. اكنون مى‏گوييم به لحاظ فلسفى در اصطلاحات حكمت متعاليه، قلم را همان عقل اول يا »الممكن الأقرب الأشرف« مى‏دانند كه واسطه‏ى فيض حق به جميع صور مادون است؛ و لوح محفوظ را »نفس كلى فلكى« مى‏دانند كه صور كليه را از عقل اول پذيرفته است؛ و چون اين صور از عقل اول روى نفس كلى فلكى نقش بسته، گويى اين نفس كلى مثل صفحه‏ى كاغذى است كه با قلم، حروفى روى آن نقش بندد؛ محفوظ بودنش هم از اين حيث است كه صور منطبع بر آن، صور مجرد و خالى از تغيير است (شرح منظومه، سبزوارى، ج 2، ص 610 - 611.) براى تفصيل اين بحث در فلسفه‏ى صدرايى و نيز نحوه‏ى تطبيقى كه خود ملاصدرا بين اصطلاحات فلسفى خود با آيات و عبارات قرآنى به عمل مى‏آورد، ر.ك: الحكمة المتعاليه فى الأسفار العقلية الأربعة، ج 6، ص 293 - 299، ذيل توضيح معناى »قدر«، كه به معناى لوح و قلم نيز مى‏پردازد.