تعبير: »يملأ الأرض قسطا و عدلا كما ملئت ظلما و جورا« در روايات متعددى آمده است؛ ( »آيت الله صافى گلپايگانى«، در كتاب منتخب الأثر، 123 حديث با اين محتوا گردآورى كرده است) صص 247 - 250) ؛ اما مضمون هيچ يك از اين روايات، دلالت نمى‏كند كه پر شدن از ستم، شرط ظهور باشد؛ بلكه همگى دلالت مى‏كنند بر اين كه اين مربوط به ظرف زمانى ظهور است و نه لزوما شرط ظهور) بين شرط و ظرف تفاوت است) براى بيان تفاوت اين دو، از مثالى استفاده مى‏كنيم:
به دوست خود مى‏گوييم: »روز جمعه به ديدار تو خواهم آمد)« آيا معناى اين جمله اين است كه ديدن، به روز جمعه بستگى دارد و اگر روز جمعه نتوانستم بيايم، ديگر ديدار او منتفى است؟ يا معناى سخن صرفا همين است كه روز جمعه، ظرف ديدار من از اوست؟ مسلما معناى دوم مراد است و در اين جمله، خود ديدن، ربطى به روز جمعه بودن ندارد؛ جز اين كه اين ديدار در آن روز اتفاق مى‏پذيرد؛ هر چند كه مى‏توانست در هر روز ديگرى نيز تحقق پذيرد) اما يك بار مى‏گوييم: »اگر روز جمعه بشود، به نماز جمعه مى‏رويم)« در اين جا، روز جمعه فقط ظرف نماز جمعه نيست؛ بلكه شرط آن نيز هست؛ يعنى چنين نيست كه برگزارى نماز جمعه، فى حد ذاته ربطى به روز جمعه نداشته باشد و اگر روز جمعه نتوانستيم به نماز جمعه برويم، روز ديگرى بتوانيم برويم)
نكته‏ى دومى كه در پاسخ اين سؤال بايد به آن توجه كنيم، اين است كه ميان آنچه وظيفه‏ى ماست و آنچه به طور قهرى و طبيعى پيش مى‏آيد، تفاوت مهمى وجود دارد) پر شدن زمين از ظلم و فساد، خبر از وضعيتى است كه به طور قهرى و طبيعى در آن زمان پيش مى‏آيد و در واقع، اين احاديث بيانگر وضعيت و جريان عمومى جامعه در زمان ظهور است) اما آنچه وظيفه‏ى ماست، عمدتا در احاديث »انتظار فرج« بيان و توضيح داده شده است كه: فرد منتظر بايد صلاح و اصلاح پيشه كند ( از ابتداى بحث تا اين جا، عمدتا از مطالب كتاب ياد محبوب، نوشته‏ى »سيد حسين حسينى«، صص 105 - 106 استفاده شده است) و آنچه شرط ظهور را مهيا مى‏سازد، همين زمينه سازى براى پذيرش عدالت است؛ يعنى همين وظيفه‏ى اصلاح خود و ديگران و در واقع، اين تلاش، نه تنها ظهور را به تأخير نمى‏اندازد، بلكه اساسا زمينه‏ى تعجيل در ظهور را فراهم مى‏آورد؛ چنان كه در توقيعى كه از امام زمان )عج( خطاب به شيخ مفيد صادر شده، اولا: وى را به خاطر اين كه در راه پيشبرد اهداف اسلام مجاهدت مى‏كند، ستوده و نگفته است كه اين كار تو، ظهور ما را به تأخير مى‏اندازد) ثانيا: علت اصلى تأخير در ظهور خود را همين عدم تقوا و همدلى شيعيان براى مهيا ساختن زمينه‏هاى پذيرش عدالت دانسته است: »))) نعهد اليك أيها الولى المخلص المجاهد فينا الظالمين - أيدك الله بنصره الذى أيد به السلف
من اوليائنا الصالحين - أنه من اتقى ربه من اخوانك فى الدين و أخرج مما عليه الى مستحقيه، كان آمنا فى الفتنة المبطلة و محنها المظلمة المضلة))) ولو أن أشياعنا - وفقهم الله لطاعته -))) على اجتماع من القلوب فى الوفاء بالعهد عليهم لما تأخر عنهم اليمن بلقائنا و لتعجلت لهم السعادة بمشاهدتنا على حق المعرفه و صدقها منهم بنا فما يحبسنا عنهم الا ما يتصل بنا مما نكرهه و لا نوثره منهم)« ( »طبرسى«، الاحتجاج، ج 2، ص 325؛ به نقل از كلمة الامام المهدى، ج 1، ص 198 - 200: ما با تو، اى دوست مخلصى كه در راه ما با ظالمين به جهاد برخاسته‏اى - و خداوند تو را به همان نصرتى يارى دهد كه پيشينيان از دوستان صالح ما را يارى داد -، عهد مى‏بنديم كه هر كس از برادران دينى تو كه تقواى پروردگارش را پيشه سازد و حقوقى كه بر عهده‏اش هست را به مستحقانش برساند، در آن فتنه‏ى ويرانگر و امتحانات تاريك گمراه كننده‏اش در امان باشد))) و اگر شيعيان ما - كه خداوند توفيق طاعتش را به آن‏ها ارزانى كند - در وفاى به عهدى كه بر عهده‏شان است، همدل گردند، يمن و بركت ديدار ما از آن‏ها به تأخير نخواهد افتاد و سعادت مشاهده‏ى ما، در حالى كه به حق معرفت ما رسيده و صداقتشان نسبت به ما آشكار شده باشد، به سوى آن‏ها شتاب خواهد كرد) پس چيزى ما را از آن‏ها دور نمى‏دارد جز امورى از آن‏ها كه ما آن امور را ناپسند مى‏داريم و انجامش را از جانب آن‏ها روا نمى‏شمريم)به هر حال، اين نكته‏ى بسيار مهم درست است كه ظهور در زمانى واقع مى‏شود كه ظلم و ستم همه جا را فرا مى‏گيرد؛ اما در عين حال، شرط ظهور اين است كه انسان‏هاى عادى و عدالت جويى وجود داشته باشند كه ياور حضرت مهدى )عج( در اين قيام جهانى باشند) وجود همين افراد است كه زمينه‏ى ظهور را فراهم مى‏سازد؛ يعنى چنان كه استاد مطهرى به خوبى بيان كرده است:
»برداشت قشرى از مردم از مهدويت و قيام و انقلاب مهدى موعود )عج(، اين است كه صرفا ماهيت انفجارى دارد و فقط و فقط از گسترش و اشاعه و رواج ظلم‏ها و تبعيض‏ها و اختناق‏ها و حق كشى‏ها و تباهى‏ها ناشى مى‏شود) نوعى سامان يافتن است كه معلول پريشان شدن است) آن گاه كه صلاح به نقطه‏ى صفر برسد؛ حق و حقيقت هيچ طرفدارى نداشته باشد؛ باطل يكه‏تاز ميدان گردد؛ جز نيروى باطل نيرويى حكومت نكند؛ فرد صالحى در جهان يافت نشود؛ اين انفجار رخ مى‏دهد و دست غيب براى نجات حقيقت - نه اهل حقيقت؛ زيرا حقيقت طرفدارى ندارد - از آستين بيرون مى‏آيد) لذا هر اصلاحى محكوم است؛ زيرا هر اصلاح يك نقطه‏ى روشن است) تا در صحنه‏ى اجتماع، نقطه‏ى روشنى هست، دست غيب ظاهر نمى‏شود) برعكس، هر گناه و هر فساد و هر ظلم و هر تبعيض و هر حق كشى، هر پليديى به حكم اين كه مقدمه‏ى صلاح كلى است و انفجار را قريب الوقوع مى‏كند، رواست))) اين گروه طبعا به مصلحان و مجاهدان و آمران به معروف و ناهيان از منكر با نوعى بغض و عدالت مى‏نگرند؛ زيرا آنان را از تأخير اندازان ظهور و قيام مهدى موعود )عج( مى‏شمارند) برعكس، اگر خود هم اهل گناه نباشند، در عمق ضمير و انديشه با نوعى رضايت به گناهكاران و عاملان فساد مى‏نگرند؛ زيرا اينان مقدمات ظهور را فراهم مى‏كنند!))) اين نوع برداشت از ظهور و قيام مهدى موعود )عج( و اين نوع انتظار فرج))) به هيچ وجه با موازين اسلامى و قرآنى وفق ندارد) از آيات قرآن كريم استفاده مى‏شود كه ظهور مهدى موعود، حلقه‏اى از حلقات مبارزه‏ى اهل حق و اهل باطل است كه به پيروزى نهايى اهل حق منتهى مى‏شود) سهيم بودن يك فرد در اين سعادت، موقوف به اين است كه آن فرد عملا در گروه اهل حق باشد) آياتى كه در روايات بدان‏ها استناد شده است، نشان مى‏دهد كه مهدى موعود )عج( مظهر نويدى است كه به اهل ايمان و عمل صالح داده شده است؛ مظهر پيروزى نهايى اهل ايمان است:
وعد الله الذين آمنوا منكم و عملوا الصالحات ليستخلفنهم فى الأرض كما استخلف الذين من قبلهم و ليمكنن لهم دينهم الذى ارتضى لهم و
ليبدلنهم من بعد خوفهم أمنا يعبدوننى لا يشركون بى شيئا))) ( نور 55/24: خدا به كسانى از شما كه ايمان آورده و كارهاى شايسته كرده‏اند، وعده داده است كه حتما آنان را در زمين جانشين [خود) قرار دهد؛ همان گونه كه كسانى را كه پيش از آنان بودند، جانشين [خود) قرار داد و آن دينى را كه برايشان پسنديده است، براى آن‏ها مستقر كند، و بيمشان را به ايمنى مبدل گرداند، [تا) مرا عبادت كنند و چيزى را با من شريك نگردانند) ظهور مهدى موعود )عج(، تحقق بخش وعده‏اى است كه خداوند متعال از قديم‏ترين زمان‏ها در كتب آسمانى به صالحان و متقين داده است كه زمين، از آن آنان است و پايان، تنها به متقيان تعلق دارد: و لقد كتبنا فى الزبور من بعد الذكر أن الأرض يرثها عبادى الصالحون؛ ( انبيا 105/21: و قطعا در »زبور« پس از ذكر »تورات« نوشتيم كه زمين را بندگان شايسته‏ى ما به ارث خواهند برد) ان الأرض لله يورثها من يشاء من عباده و العاقبة للمتقين ( اعراف 128/7: زمين از آن خداست؛ آن را به هر كس از بندگانش كه بخواهد، مى‏دهد و عاقبت، از آن پرهيزگاران است)
حديث معروف هم كه مى‏فرمايد: »يملأ الأرض قسطا و عدلا كما ملئت ظلما و جورا«، شاهد مدعاى ماست و نه مدعاى آن گروه؛ در اين حديث نيز تكيه بر ظلم شده و سخن از گروه ظالم است كه مستلزم وجود گروه مظلوم مى‏باشد و مى‏رساند كه قيام مهدى )عج( براى حمايت مظلومانى است كه استحقاق حمايت ( توجه شود كه در منطق قرآن كريم، هر مستضعفى استحقاق حمايت ندارد) بلكه خود مستضعف تا مى‏تواند بايد براى احقاق حق خود و فرار از ظلم تلاش كند و تنها چنين مستضعفانى هستند كه حمايت مى‏شوند؛ وگرنه مستضعفى كه در مقابل ظلم سكوت مى‏كند و دست روى دست مى‏گذارد، خود ظالم و جهنمى است:
ان الذين توفاهم الملائكة ظالمى انفسهم قالوا فيم كنتم؟ قالوا كنا مستضعفين فى الأرض) قالوا: ألم تكن أرض الله واسعة فتهاجروا فيها؟ فأولئك مأويهم جهنم و ساءت مصيرا - الا المستضعفين من الرجال و النساء و الولدان لا يستطيعون حيلة و لا يهتدون سبيلا - فأولئك عسى الله يعفو عنهم و كان الله عفوا غفورا) نساء 97 - 99/4) دارند) بديهى است كه اگر گفته شده بود: »يملأ الأرض ايمانا و توحيدا و صلاحا بعد ما ملئت كفرا و شركا و فسادا« مستلزم اين نبود
كه لزوما گروهى مستحق حمايت وجود داشته باشند و در اين صورت بود كه استنباط مى‏شد قيام مهدى موعود )عج( براى نجات »حق از دست رفته و به صفر رسيده« است و نه براى نجات »گروه اهل حق)«
شيخ صدوق )ره( روايتى از امام صادق )ع( نقل مى‏كند مبنى بر اين كه اين امر تحقق نمى‏پذيرد مگر اين كه هر يك از شقى و سعيد به نهايت كار خود برسد) پس سخن در اين است كه گروه سعداء و گروه اشقيا هر يك به نهايت كار خود برسند) سخن در اين نيست كه سعيدى در كار نباشد و فقط اشقيا به منتهى درجه شقاوت برسند)
در روايات اسلامى سخن از گروهى زبده است كه به محض ظهور امام به آن حضرت ملحق مى‏شوند) بديهى است كه اين گروه ابتدا به ساكن خلق نمى‏شوند و معلوم مى‏شود، در عين اشاعه و رواج ظلم و فساد، زمينه‏هايى عالى وجود دارد كه چنين گروه زبده‏اى را پرورش مى‏دهد) اين خود مى‏رساند كه نه تنها حق و حقيقت به صفر نرسيده است، بلكه اگر فرضا اهل حق از نظر كميت قابل توجه نباشند، از نظر كيفيت ارزنده‏ترين اهل ايمان و در رديف ياران سيدالشهدا )ع( هستند)
از نظر روايات اسلامى، در مقدمه‏ى قيام و ظهور امام )عج(، يك سلسله قيام‏هاى ديگرى از طرف اهل حق صورت مى‏گيرد؛ مانند قيام يمانى) اين جريان‏ها نيز ابتدا به ساكن و بدون زمينه‏ى قبلى رخ نمى‏دهد) در برخى روايات اسلامى سخن از دولتى است از اهل حق كه تا قيام مهدى )عج( ادامه پيدا مى‏كند و چنان كه مى‏دانيم، بعضى از علماى شيعه كه به برخى از دولت‏هاى شيعى معاصر خود حسن ظن داشته‏اند، احتمال داده‏اند، دولت حقى كه تا قيام مهدى موعود )عج( ادامه خواهد يافت، همان سلسله دولتى باشد) اين احتمال هر چند ناشى از ضعف اطلاعات اجتماعى و عدم بينش صحيح آنان نسبت به اوضاع سياسى زمان خود بوده، اما حكايتگر اين است كه استنباط اين شخصيت‏ها از مجموع آيات و اخبار و احاديث مهدى اين نبوده است كه جناح حق و عدل و ايمان بايد يكسره درهم بشكند و نابود شود اثرى از صالحان و متقين باقى نماند تا دولت مهدى ظاهر شود؛ بلكه آن را به صورت پيروزى جناح صلاح و عدل و تقوا بر جناح فساد و ظلم و بى‏بند و بارى تلقى مى‏كردند)
از مجموع آيات و روايات استنباط مى‏شود كه قيام مهدى موعود )عج(، آخرين حلقه از مجموع حلقات مبارزات حق و باطل است كه از آغاز جهان بر پا بوده است)
مهدى موعود )عج(، تحقق بخش ايده‏آل همه‏ى انبيا و اوليا و مردان مبارز راه حق است)« ( مرتضى مطهرى، قيام و انقلاب مهدى )ع(، صص 62 - 68) با اندكى حذف و تلخيص)