جنگ امام علي ـ عليه السلام ـ با معاويه و صلح امام حسن ـ عليه السلام ـ با معاويه هيچ تعارض و منافاتي ندارد. زيرا اولاً: اگر امامت امام علي ـ عليه السلام ـ و پس از او امام حسن ـ عليه السلام ـ را قبول كنيم و بپذيريم كه هر دو حجّت خدا هستند پس ديگر نمي‌توان بر امام حسن ـ عليه السلام ـ اشكال گرفت كه چرا صلح كرد و چرا در برابر معاويه جنگ نكرد، زيرا هر دو حجّت خدا هستند بر مردم، چه قيام كنند و چه صلح نمايند. پيامبر اسلام فرمود: الحسن و الحسين امامان قاما او قعداً؛ حسن و حسين ـ عليهم السلام ـ هر دو امامند چه قيام كنند چه صلح و بر مسلمانان لازم است كه از ايشان تبعيّت كنند. حكم آنان حكم الهي است، هر چند كه فلسفه و حكمت آن بر عموم مردم روشن نباشد.
ثانياً: شرايط زمان امام حسن ـ عليه السلام ـ با شرايط زمان امام علي ـ عليه السلام ـ متفاوت بود اگر امام علي ـ عليه السلام ـ هم در شرايط دوران امام حسن ـ عليه السلام ـ واقع مي‌شد، همان كاري را مي‌كرد كه پسرش امام حسن ـ عليه السلام ـ انجام داد، زيرا او هم مجري احكام الهي است و همان سيره و روشي را انتخاب مي‌كند كه خدا و رسولش انتخاب مي‌كنند. همچنان كه اين سيره و روش امام حسن ـ عليه السلام ـ را در سيرة پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ مي‌بينيم پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در جنگ‌هاي زيادي چون بدر و اُحد، خندق (احزاب) و... جنگيدند و در مقطعي ديگر كه شرايط براي جنگ آماده نبود صلح فرمودند. مثل حديبيه در كلامي امام حسن ـ عليه السلام ـ علت صلح خود را چنين بيان مي‌كند: «علت صلح من با معاويه، همان علت صلح رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ با بني‌ضَمَرِه و بني اشجع است، هنگامي كه از حديبيه بر مي‌گشت؛ منتهي فرقي كه هست اين است كه آنان آشكارا كافر بودند ولي معاويه و يارانش در باطن كافرند (و در ظاهر لباس مسلماني بر تن دارند). اگر من از جانب خدا امام هستم پس جايز نيست در قبول صلح و يا جنگ به سفاهتِ رأي و اشتباه متهم شوم، اگر چه حكمت آنچه انجام مي‌دهم براي افراد مشتبه باشد. آيا نمي‌بيني كه خضر (به خاطر سوراخ كردن كشتي و كشتن پسر و تعمير ديوار) از طرف موسي ـ عليه السلام ـ مورد غضب واقع شد؛ براي آن‌كه علت براي او مشتبه بود، تا اين‌كه خضر به او خبر داد و موسي راضي شد. هم چنين من نيز به خاطر صلحي كه با معاويه كردم، از طرف كساني كه علت امر را نمي‌دانستند مورد غضب واقع شدم. اگر من صلح نمي‌كردم معاويه يك نفر شيعه روي زمين باقي نمي‌گذاشت.»[1] اما در مورد موسي،‌ بايد گفت، كه موسي رعيّت خضر نبود (اطاعت خضر بر او واجب نبود) بلكه مصاحب او بود و موسي رسول بود و خضر رسول نبود. خضر مكلف به باطن بود و موسي مكلف به ظاهر. امام امام حسن ـ عليه السلام ـ امام مسلمين بود و اطاعتش بر مردم واجب بود، اما نكردند.
ثالثاً: از جمله عللي كه مي‌توان براي علت صلح آن حضرت ذكر نمود مي‌توان به خطبه آن حضرت قبل از صلح با معاويه اشاره كرد كه خطاب به مردم فرمود: «شك و پشيماني، ما را از جنگ لشگر شام باز نداشت، بلكه با سلامت نفس و اطمينان و شكيبايي با آنان مي‌جنگيديم ولي سلامت نفس با كينه و عداوت مخلوط گرديد و استقامت با تزلزل در هم آميخت. و شما كه به صفين مي‌رفتيد، دين را در پيش رو و دنيا را در پشت سر داشتيد ولي اكنون دنيا را در جلو و دين را پشت سر افكنده‌ايد، بدانيد ما براي شما آنچنانيم كه بوديم (و تغيير نكرده‌ايم) ولي شما نسبت به ما آنچنان كه بوديد نيستيد. بدانيد معاويه ما را وادار به امري كرد كه در آن شرافت و انصاف نيست، اگر كشته شدن را دوست داريد، پيشنهاد وي را بر مي‌گردانيم و با دَم شمشيرها با او برخورد مي‌كنيم؛ و اگر زنده بودن را دوست داريد، پيشنهاد معاويه را قبول مي‌كنيم. هنگامي كه سخن به اينجا رسيد همه فرياد زدند. «البُقية البُقية» يعني «ما را باقي بدار و از انديشه‌ات بيرون نياور (يعني ما از جنگ ديگر خسته شده‌ايم)».[2]
رابعاً: اوضاع و شرايط خارجي كشور اسلامي و هم وضع داخلي عراق و اردوي حضرت، هيچ كدام مقتضي ادامه جنگ نبود كه هر كدام را جداگانه بررسي مي‌كنيم:
1ـ اوضاع خارجي: آن روز جنگ داخلي مسلمانان به سود جهان اسلام نبود؛ زيرا امپراتوري روم شرقي كه ضربه‌هاي سختي از اسلام خورده بود، همواره مترصّد فرصت مناسبي براي تلافي بود، آنها از گزارش جنگ داخلي مسلمانان كمال استفاده را كردند، به گونه‌اي كه با سپاهي عظيم عازم حمله به كشور اسلامي شدند و يعقوبي مي‌نويسد: هنگام بازگشت معاويه به شام (پس از صلح با امام حسن ـ عليه السلام ـ) به وي گزارش رسيد امپراتور روم با سپاه منظّم به قصد حمله به كشور اسلامي حركت كرده است. معاويه چون قدرت مقابله با چنين سپاه بزرگي را نداشت، با آن‌ها پيمان صلح بست و متعهد شد صد هزار دينار به دولت روم شرقي بپردازد.[3] پس اگر اين جنگ داخلي صورت مي‌گرفت نه به نفع امام حسن ـ عليه السلام ـ بود نه معاويه؛ بلكه ضرر آن متوجّه تمام مسلمانان مي‌گشت.
2ـ اوضاع داخلي: جنگ جمل و صفين و نهروان و... در بسياري از ياران امام علي ـ عليه السلام ـ يك نوع خستگي از جنگ ايجاد كرده بود، زيرا طيّ پنج سال خلافت امام علي ـ عليه السلام ـ ياران آن حضرت هيچ وقت اسلحه به زمين ننهادند مگر به قصد آن‌كه فردا در جنگ ديگري شركت كنند، و از طرف ديگر اين جنگ با بيگانگان نبود، بلكه در واقع با اقوام و برادران مسلمان‌شان بود كه در جبهة معاويه مستقر بودند.[4]
در ثاني، سپاه امام حسن ـ عليه السلام ـ يك سپاه ناهماهنگ و متشكّل از گروه‌هاي مختلف بود، از جمله: شيعيان امام علي ـ عليه السلام ـ و خوارج كه از هر وسيله اي براي جنگ با معاويه استفاده مي‌كردند و افراد سودجو و دنياپرست كه طمع منافع مادي داشتند و گروهي كه از تعصب عشيرگي و صرفا به پيروي از رئيس قبيلة خود، براي جنگ حاضر شده بودند نه به خاطر دين.
مضافاً بر اين موارد،‌مردم كوفه و عراق در آن زمان به مردمي پيمان شكن ملقّب بودند، همان‌طور كه با امام علي ـ عليه السلام ـ پيمان شكستند؛ و بارزترين اين پيمان شكني‌ها از آنِ فرماندة خائن آن حضرت بود به گونه‌اي كه امام حسن ـ عليه السلام ـ عبيدالله بن عباس را با دوازده هزار نفربه عنوان طلاية لشگر، گسيل داشت ولي طولي نكشيد كه به امام خبر رسيد كه، عبيدالله با دريافت يك ميليون درهم از معاويه، شبانه با هشت هزار نفر به وي پيوست. اين در حالي بود كه دو پسر عبيدالله را «بسربن ارطاة» يكي از فرماندهان معاويه، كشته بود.[5]
و نيز شايعه پراكني معاويه به اين‌كه امام حسن ـ عليه السلام ـ تن به صلح داده است و تحت تأثير قرار گرفتن لشگر امام حسن ـ عليه السلام ـ و در نتيجه حمله بردن آن‌ها به خيمه حضرت و غارت خيمه و اقدام به ترور و قتل حضرت و متفرق شدن سربازان از ميدان جنگ باعث شد تا بر آن حضرت صلح را تحميل نموده و ايشان را مجبور به صلح نمايند.
علاوه بر مطالب فوق بايد گفت كه شرايط صلح‌نامه طوري بود كه اگر رعايت مي‌شد هم جان و مال شيعيان و پيرامون حضرت حفظ مي‌شد و هم حكومت به زودي در اختيار خاندان اهل‌بيت ـ عليهم السلام ـ قرار مي‌گرفت. هر چند كه معاويه به شرط صلح‌نامه اعتنا نكرد. قصد او فقط تصاحب قدرت بود و از اول قصد پذيرش شرايط را نداشت و به همين خاطر بود كه قبل از اين كه امام حسن ـ عليه السلام ـ شرايط را بنويسد صلح‌نامه سفيد را امضاء كرد. اما رعايت نكردن صلح‌نامه باعث شد چهره منافقانه و جاه‌طلبانه و ظالمانه براي مردم بيشتر روشن شود و تاريخ به ظلم او و مظلوميت امام حسن ـ عليه السلام ـ قضاوت نمايد.
معرفي منابع، جهت مطالعه بيشتر:
1ـ طرائف، سيد بن طاووس.
2ـ سيره پيشوايان، مهدي پيشوايي.
3ـ صلح امام حسن ـ عليه السلام ـ ، شيخ راضي ياسين، ترجمه آيت الله خامنه‌اي.
4ـ منتهي الامال، شيخ عباس قمي.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . صدوق، علل الشرايع، ج 1،‌ص 211، چاپ نجف.
[2] . ابن اثير، اسد الغابة، دايرة المعارف حيدرآباد، ج 2، ص 13.
[3] . تاريخ يعقوبي، نجف: منشورات المكتبة الحيدريه، 1484، هـ . ق، ج 2، ص 206.
[4]. در جنگ جمل متجاوز از سي هزار كشته (تاريخ يعقوبي، همان، ج 2، ص 172)، و در جنگ نهروان چهارهزار نفر از خوارج به قتل رسيدند. (تاريخ يعقوبي، همان، ج 2، ص 182) و مجموع تلفات در صفين به حدود ده هزار نفر رسيد (مسعودي، مروّج الذهب، ط: 1، بيروت، دارالاندلس، 1965، ج 2، ص 393).
[5] . ابن ابي الحديد، شرح نهج البلاغه، قاهره، دار احياء الكتب العربيه، 1961م ، ج 2، ص 14.

در جواب اين پرسش گفته مي شود كه چون محبّت و عطا بخشي امام حسن ـ عليه السّلام ـ زبانزد عام و خاص گرديده بود. و به خاطر اينكه ايشان داراي قلبي پاك و رؤوف نسبت به دردمندان و تيره بختان جامعه داشتند و با خرابه نشينان دردمند و اقشار مستضعف و كم درآمد همراه و همنشين مي‎شدند و دردِ دلِ آنها را با جان و دل مي‎شنيدند و به آن ترتيب اثر مي‎دادند، و در اين حركت انسان دوستانه جز خداوند را مدّنظر نداشتند به كريم اهل بيت مشهور شده‎اند.
و لذا هر ناتوان و ضعيف و درمانده‎اي درِ خانة آن حضرت را مي‎كوبيد نا اميد بر نمي‎گشت و حتّي خود ايشان به سراغ فقراء مي‎رفتند و آنها را دعوت به منزل مي‎كردند و به آنها غذا و لباس مي‎دادند.[1]
امام حسن ـ عليه السّلام ـ تمامي توان خويش را در راه انجام امور نيك و خداپسندانه به كار مي‎گرفت و اموال فراواني در راه خدا مي‎بخشيد، مورّخان و دانشمندان در شرح حال زندگاني پر افتخار ايشان، بخشش‎هاي بي‎سابقه و انفاقهاي بسيار بزرگ و بي‎نظيري ثبت كرده‎اند كه در تاريخچه زندگاني هيچ كدام از بزرگان به چشم نمي‎خورد و نشانة ديگر از عظمت و كريم بودن ايشان بي‎اعتنايي به مظاهر فريبندة دنياست كه نوشته‎اند حضرت در طول عمر خود دو بار تمام اموال و دارايي خود را در راه خدا خرج كردند و سه بار نيز ثروت خود را به دو نيم كردند و نصف آن را براي خود و نصف ديگر را در راه خدا به فقرا بخشيدند.[2]
از ابن شهر آشوب روايت شده كه روزي امام حسن ـ عليه السّلام ـ بر جمعي از گدايان گذشت كه پاره‎اي چند از نان خشك‎ها را بر روي زمين گذاشته‎اند و مي‎خورند، چون نظر ايشان به آن حضرت افتاد از امام دعوت كردند و حضرت از اسب پياده شدند و فرمودند كه خدا متكبّران را دوست نمي‎دارد و با ايشان نشستند و از طعام ايشان تناول كردند و بعد از همة گدايان خواستند كه براي صرف غذا به خانة حضرت بروند و حضرت بر ايشان طعام‎هايي نيكو حاضر ساختند و به لباس‎هاي فاخر همة آنها را مزيّن ساختند.[3]
تاريخ از بخشندگي‎هاي امام حسن ـ عليه السّلام ـ داستان‎هاي فراوان به ياد دارد مثلاً روزي عربي به نزد ايشان آمد و درخواست كمك كرد و امام دستور دادند كه آنچه موجود است به او بدهند و قريب ده هزار درهم موجود را به آن اعرابي بخشيدند.[4]
نسبت به كرامتهاي امام حسن ـ عليه السّلام ـ داستانهاي زيادي در تاريخ آورده شده است كه جاي ذكر همة آنها نيست. امّا وقتي از خود امام پرسيدند، چرا هرگز سايلي را نا اميد بر نمي‎گردانيد؟ فرمودند: من هم به درگاه خدا سايلي هستم و مي‎خواهم كه خدا محروم نسازد و شرم دارم كه با چنين اميدي سايلان را نااميد كنم. خداوندي كه عنايتش را به من ارزاني مي‎دارد، مي‎خواهد كه من هم به مردم كمك كنم.[5]
پس اين بخشندگيها و كارهاي نيكويي كه از امام حسن ـ عليه السّلام ـ در مسير خير و احسان و كمك به طبقات درمانده و نيازمند انجام مي‎گرفت و آنچه را كه داشت به آنها مي‎بخشيد باعث شده كه به ايشان كريم اهل بيت گفته شود.
براي مطالعه بيشتر مي‎توانيد به كتب حقايق پنهان احمد زماني، و كتاب امام حسن الگوي زندگي اثر حبيب الله احمدي مراجعه كنيد.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . زماني، احمد، حقايق پنهان، نشر دفتر تبليغات اسلامي، قم، چاپ اوّل، سال 1375، ص 268.
[2] . شيخ عباس قمي، منتهي الأعمال، ج 1، انتشارات هجرت، چاپ هشتم، 1374، قم، ص 417 ـ سيرة پيشوايان، مهدي پيشوايي، نشر مؤسسة تحقيقاتي امام صادق، چاپ دوّم، 1374، قم، ص 90.
[3] . جلاء العيون، ملا محمد باقر مجلسي، نشر انتشارات علميه اسلاميه، ص 241.
[4] . منتهي الأعمال، پيشين، ص 418.
[5] . باقر شريف القريش، زندگاني امام حسن ـ عليه السّلام ـ ، ترجمة فخر الدين حجازي، نشر بعثت، چاپ اوّل، 1376، تهران، ص 135.

امام حسن ـ عليه السّلام ـ پيشواي دوم شيعيان و نخستين ميوة پيوند فرخندة علي ـ عليه السّلام ـ با دختر گرامي پيامبر اسلام ـ صلي الله عليه و آله ـ بود كه همچون جد و پدر گراميش داراي اخلاق حسنه و رفتار كريمانه بود. او دادرس محرومان و مستضعفان بود. امام حسن ـ عليه السّلام ـ نه تنها از نظر علم، تقوي، زهد و عبادت مقامي برگزيده و ممتاز داشت، بلكه از لحاظ سخاوت، كرامت، بخشندگي و دستگيري از بيچارگان و درماندگان نيز در عصر خود بي‌مانند بود. وجود گرامي آن حضرت آرامش بخش دل‌هاي دردمند، پناهگاه مستمندان و تهيدستان و نقطة اميد درماندگان بود. هيچ فقيري از در خانة آن بزرگوار دست خالي بر‌نمي‌گشت. دربارة فضائل اخلاقي و امتيازات امام حسن ـ عليه السّلام ـ سيوطي در تاريخ خود مي‌نويسد: حسن بن علي ـ عليه السّلام ـ داراي امتيازات اخلاقي و فضائل انساني فراوان بود. او شخصيتي بزرگوار، باوقار، متين، سخي و بخشنده و مورد ستايش مردم بود.[1]
آن حضرت در طول حيات خود دوبار تمام اموال و دارايي خود را در راه خدا انفاق كرد و سه بار ثروت خود را به دو نيم تقسيم كرده و نصف آن را براي خود نگهداشت و نصف ديگر را در راه خدا بخشيد.[2]
دوره‌اي كه امام مجتبي ـ عليه السّلام ـ در آن دوره مي‌زيست، و فعاليت‌هاي دشمنان اهل بيت ـ عليهم السّلام ـ در جهت تخريب علي ـ عليه السّلام ـ و اولاد آن حضرت تشديد شده بود و برخي از مردم ناآگاه و ساده‌لوح كه امام علي ـ عليه السّلام ـ و فرزندان آن حضرت را نمي‌شناختند، بر اثر تبليغات مسموم نسبت به آنها بدگمان شده و كينه و عداوت مي‌ورزيدند. در اين ميان مردم شام به علت اين كه مدت‌ها تحت حكومت معاويه بودند و معاويه هم بعد از كشته شدن عثمان و به خلافت رسيدن حضرت علي ـ عليه السّلام ـ به شدت بر دشمني و تبليغ عليه آن حضرت افزوده بود، بدترين و خشن‌ترين دشمنان امام حسن ـ عليه السلام ـ شده بودند.
از سوي ديگر با توجه به اين‌كه برخي از مردم حتي امام حسن ـ عليه السّلام ـ را نديده بودند و فقط نام آن حضرت و نام پدرش را شنيده بودند ولي در اثر تبليغات ناسالم نسبت به آن حضرات عداوت داشتند. داستان مرد شامي كه به مدينه سفر كرده بود و برخوردش با امام حسن ـ عليه السّلام ـ و عكس العمل امام مجتبي ـ عليه السّلام ـ گواه اين است كه چگونه امام حسن ـ عليه السلام ـ مظلومي مهربان و دادرس بود و چون مي‌دانست اكثر آنها از روي ناداني و عدم شناخت دشمني مي‌كنند با آنها مدارا مي‌كرد و تا حدّ ممكن كريمانه از آنها پذيرايي مي‌كرد. داستان چنين است:
مردي از اهالي شام مي‌گويد: روزي در مدينه شخصي را ديدم با چهره‌اي آرام و بسيار نيكو و داراي حسن جمال كه تا به حال چنين مردي نديده بودم و به طرز زيبايي هم لباس پوشيده و سوار بر مركبي بود دل من به طرف او مايل شد و دربارة او پرسيدم، گفتند: او حسن بن علي بن ابي طالب ـ عليه السّلام ـ است. با شنيدن نام او خشمي سوزان سرتا پاي وجودم را فرا گرفت و بر علي بن ابي طالب حسد بردم كه چگونه او چنين پسري دارد. پيش او رفته و پرسيدم آيا واقعاً تو فرزند علي ـ عليه السّلام ـ هستي؟ (گويا مرد شامي همان طور كه گفته شد علي ـ عليه السّلام ـ را سزاوار داشتن چنين فرزندي نمي‌ديد و اين هم در اثر تبليغات سوء معاويه در شام بوده است.) وقتي تأييد كرد، من او و پدرش را ناسزا گفتم، پس از آن كه به ناسزاگويي پايان دادم، به من سلام كرده و خنديد و پرسيد: آيا غريب هستي؟ گفتم: آري. فرمود: با من بيا گويا امر بر تو مشتبه شده است اگر چيزي بخواهي به تو عطا مي‌كنم اگر طلب ارشاد كني تو را هدايت مي‌كنم و اگر در حملِ بار كمك بخواهي كمكت مي‌كنم و اگر گرسنه باشي تو را سير مي‌كنم و اگر برهنه باشي تو را مي‌پوشانم و اگر محتاج باشي بي‌نيازت مي‌كنم و اگر رانده شده‌اي تو را پناه مي‌دهم و اگر مهمان ما باشي تا وقت رفتن از تو پذيرايي مي‌كنم زيرا كه در خانة ما به روي هر نيازمند و درمانده‌اي باز است. مرد شامي چون اين سخنان را كه از روي حلم و بردباري امام بيان مي‌شد شنيد، شروع به گريستن كرد و گفت: شهادت مي‌دهم كه توئي خليفة خدا در روي زمين و خدا بهتر مي‌داند كه رسالت و خلافت را در كجا قرار دهد. پيش از آنكه تو را ملاقات كنم تو و پدرت دشمن‌ترين خلق در نزد من بوديد و حالا كه تو و پدرت را شناختم محبوب‌ترين خلق خدائيد نزد من. گويا پس از اين برخورد، امام مرد شامي را به خانة خود مي‌برند و تا مدتي كه در مدينه بود ميهمان حضرت بود و از محبّان و مريدان امام مجتبي ـ عليه السّلام ـ شد و ديدگاهش نسبت به خاندان پيامبر دگرگون و در زمرة شيعيان اهل بيت ـ عليهم السّلام ـ داخل گرديد.[3]
معرفي منابع، جهت مطالعه بيشتر:
1ـ سيره و پيشوايان، مهدي پيشوائي.
2ـ حسن كيست؟، فضل الله كمپاني.
3ـ طرائف، سيد بن طاووس.
4ـ منتهي الامال، شيخ عباس قمي.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . سيوطي، تاريخ الخلفاء، بغداد: مكتبة المثني، طبع سوم، 1383 هـ .ق، ص189.
[2] . يعقوبي، ابن واضح، تاريخ يعقوبي، ج2، نجف: مكتبة حيدريه، طبع اول، 1384 هـ .ق، ص215.
[3] . مبرد، الكامل في الادب، ج 1، بيروت 1407 هجري، ص 235، و ابن عساكر، ترجمه امام الحسن، بيروت 1400 هجري، ص 149 و اربلي، علي بن عيسي، كشف الغمه، ج 2، ترجمه حسين زوارئي، تهران، نشر ادب (بي تا) صص 136 و 135 و عطاردي، عزيزالله، مسند الامام المجتبي، انتشارات عطارد، چاپ اول، 1373، ص 94 و ... .

امام حسن ـ عليه السلام ـ داراي قلبي پاك و رئوف نسبت به دردمندان و تيره بختان جامعه داشتند و با خرابه‌نشينان دردمند و اقشار مستضعف و كم‌درآمد همراه و همنشين مي‌شدند و دردِ دلِ آن‌ها را با جان و دل مي‌شنيدند و به آن ترتيب اثر مي‌دادند، و در اين حركت انسان‌دوستانه جز خداوند را مدّنظر نداشتند نيز هيچ‌گاه هر ضعيف، ناتوان و درمانده، نااميد از درب خانة آن حضرت برنمي‌گشت، حتّي خود ايشان به سراغ فقرا مي‌رفتند و آن‌ها را به منزل دعوت مي‌كردند و به آن‌ها غذا و لباس مي‌دادند.[1]
امام حسن ـ عليه السّلام ـ تمام توان خويش را در راه انجام امور نيك و خداپسندانه به كار مي‌گرفت و اموال فراواني در راه خدا مي‌بخشيد، مورّخان و دانشمندان در شرح حال زندگاني پر افتخار ايشان، بخشش‌هاي بي‌سابقه و انفاق‌هاي بسيار بزرگ و بي‌نظيري ثبت كرده‌اند. آن حضرت در طول عمر خود دو بار تمام اموال و دارايي خود را در راه خدا خرج كردند و سه بار نيز ثروت خود را به دو نيم كردند و نصف آن را براي خود و نصف ديگر را در راه خدا به فقرا بخشيدند.[2]
از ابن شهر آشوب روايت شده كه روزي امام حسن ـ عليه السّلام ـ بر جمعي از گدايان گذشت كه پاره‌اي چند از نان خشك‌ها را بر روي زمين گذاشته‌اند و مي‌خورند، چون نظر ايشان به آن حضرت افتاد از امام دعوت كردند و حضرت از اسب پياده شدند و فرمودند: خدا متكبّران را دوست نمي‌دارد و با ايشان نشستند و از طعام ايشان تناول كردند و سپس از همة گدايان خواستند كه براي صرف غذا به خانة حضرت بروند و حضرت بر ايشان طعام‌هايي نيكو حاضر ساختند و به لباس‌هاي فاخر همة آن‌ها را مزيّن ساختند.[3]
تاريخ از بخشندگي‌هاي امام حسن ـ عليه السّلام ـ داستآن‌هاي فراوان به ياد دارد مثلاً روزي عربي به نزد ايشان آمد و درخواست كمك كرد و امام دستور دادند كه آنچه موجود است به او بدهند و قريب ده هزار درهم موجود را به آن اعرابي بخشيدند.[4]
نسبت به كرامت‌هاي امام حسن ـ عليه السّلام ـ داستآن‌هاي زيادي در تاريخ آورده شده است كه جاي ذكر همة آن‌ها نيست. امّا وقتي از خود امام پرسيدند، چرا هرگز سائلي را نااميد برنمي‌گردانيد؟ فرمودند: من هم به درگاه خدا سائلي هستم و مي‌خواهم كه خدا محروم نسازد و شرم دارم كه با چنين اميدي سائلان را نااميد كنم. خداوندي كه عنايتش را به من ارزاني مي‌دارد، مي‌خواهد كه من هم به مردم كمك كنم،[5] لذا به خاطر اين بخشندگي‌ها و كارهاي نيكويي كه از امام حسن ـ عليه السّلام ـ در مسير خير، احسان و كمك به طبقات درمانده و نيازمند انجام مي‌گرفت و آنچه را كه داشت به آن‌ها مي‌بخشيد باعث شده كه به ايشان كريم اهل بيت گفته شود.
پس با توجه به كرامت‌ها و بخشش‌هاي كم‌نظير و گاهي بي‌نظير آن امام بزرگوار لقب «كريم» برازنده آن حضرت است. البته بايد توجه داشت كه همه ائمه نور واحد هستند و همه داراي تمام فضايل و كرامات هستند. هر چند كه شرايط زمان و مكان در بروز و برجسته‌تر شدن برخي از اوصاف آن‌ها دخيل بوده است.
معرفي منابع، جهت مطالعه بيشتر:
1ـ حقايق پنهان، احمد زماني.
2ـ امام حسن ـ عليه السلام ـ الگوي زندگي، حبيب الله احمدي.
3ـ حسن كسيت؟، فضل الله كمپاني.
4ـ الاراشد، شيخ مفيد، ترجمه رسول محلاتي.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . زماني، احمد، حقايق پنهان، نشر دفتر تبليغات اسلامي، قم، چاپ اوّل، سال 1375، ص 268.
[2] . قمي، شيخ عباس، منتهي الآمال، انتشارات هجرت، چاپ هشتم، 1374، قم، ج1، ص 417 ـ پيشوايي، مهدي، سيرة پيشوايان، نشر مؤسسة تحقيقاتي امام صادق، چاپ دوّم، 1374، ص 90.
[3] . مجلسي، محمد باقر، جلاء العيون، نشر انتشارات علميه اسلاميه، ص 241.
[4] . شيخ عباس، قمي، منتهي الآمال، پيشين، ص 418.
[5] . قرشي، باقر شريف، زندگاني امام حسن ـ عليه السّلام ـ ، ترجمة فخر الدين حجازي، تهران: نشر بعثت، چاپ اوّل، 1376، ص135.

بنابر گزارش معتبر، امام حسن ـ عليه السّلام ـ مجموعاً 15 فرزند پسر و دختر داشت[1] كه سه تن از فرزندان پسر آن حضرت با عمويشان امام حسين ـ عليه السّلام ـ در كربلا حضور يافته و شهيد شدند.
1ـ زيد، 2ـ حسن، 3ـ عمر، 4ـ قاسم، 5ـ عبدالله، 6ـ عبدالرحمن[2]، 7ـ حسين (معروف به اثرم)، 8ـ طلحه.[3]
شيخ مفيد (ره) نوشته است كه عمر و قاسم و عبدالله در كربلا با عموي بزرگوارشان شهيد شدند.[4]
و عبدالرحمن نيز با عمويش به سوي حج خارج شد ولي در ابواء با لباس احرام از دنيا رفت.[5]
و حسن بن حسن نيز با عمويش در كربلا حاضر بود و اسير شد اسماء بن خارجه او را از اسارت آزاد كرد و گفته شده جراحاتي از جنگ برداشته بود كه بهبودي يافت، او با دختر عمويش فاطمه ازدواج كرده بود.[6]
ابوالفرج اصفهاني از فرزندي براي امام حسن ـ عليه السّلام ـ ياد مي‌كند كه در كربلا شهيد شد. به نام ابوبكر بن الحسن ـ عليه السلام ـ كه احتمال دارد اين فرد همان عمرو فرزند امام حسن ـ عليه السلام ـ باشد كه كنيه او ابوبكر بوده است.[7] چنانكه شيخ مفيد نيز در نام شهداي كربلا از همين نام (ابوبكر) ياد كرده است.[8]
معرفي منابع، جهت مطالعه بيشتر:
1ـ الارشاد، شيخ مفيد، ترجمه رسولي محلاتي.
2ـ جاودانه‌ترين نرمش قهرمانانه تاريخ، شيخ راضي ياسين، ترجمه سيد علي خامنه‌اي.
3ـ سيره پيشوايان، مهدي پيشوايي.
4ـ حيات القلوب، علامه مجلسي.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . شيخ مفيد الارشاد، چاپ اول، آل البيت، قم، 1413، ج 2، ص 20.
[2] . همان، ص 21.
[3] . شيخ مفيد، پيشين، ص 20.
[4] . همان، ص 26.
[5] . همان، ص 26.
[6] . همان، 26ـ25.
[7] . اصفهاني، ابوالفرج، مقاتل الطالبيين، بيروت، دارالمعرفه، بي تا، ص 87.
[8] . شيخ مفيد، پيشين، ص 125.

بر اساس شرع مقدس اسلام و آيات قرآن كريم داشتن همسران متعدد براي مرد در صورتي كه قادر به رعايت عدالت و تأمين معاش و اداره خانواده و تربيت فرزندان باشد، مجاز شمرده شده است. چون بر اساس قانون الهي انسان در قبال تمام موهبت‌هاي الهي مسئول و داراي وظيفه سنگيني است. لذا هرچه به محدوده مسئوليت‌ها افزوده شود وظيفه‌اش سنگين خواهد بود، داشتن همسران متعدد نيز از جمله مسئوليت‌هايي است كه براي هركس مقدور نيست كه از عهده تمام حقوق همسران برآيد و آنچه درباره معصومين درباره تعداد همسران آن‌ها وجود دارد داراي مصالح ديني يا سياسي يا اجتماعي مي‌باشد و چون آن‌ها داراي مقام معنوي رفيع هستند در هيچ يك از ابعاد زندگي با افراد عادي قابل مقايسه نيستند، برخي از گفته‌ها نيز درباره ائمه ـ عليهم السلام ـ بدور از واقعيات موجود تاريخي و تحريف مي‌باشد.[1]
ذكر اين نكته نيز لازم است چون ائمه منسوب به پيامبر و داراي فضايل بي‌شماري بودند، از هر جهت در مرتبه عاليه انساني قرار داشتند. مردم نيز علاقه داشتند با ايجاد ارتباط سببي به آن حضرات نزديك شوند لذا بسياري از مردم معاصر آن‌ها دوست داشتند دخترانشان را به تزويج اين بزرگواران درآورند، خصوصاً امام حسن و امام حسين ـ عليهما السلام ـ كه صحابه پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ ، فضائل آن دو بزرگوار را از زبان پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ شنيده بودند و به ديگران نقل مي‌كردند و مردم شيفته آنها بودند، اگر چه همين مردم شيفته، به اين دو امام معصوم بي‌وفايي كردند و ائمه ديگر نيز از اين قاعده خارج نيستند.
امام حسن ـ عليه السلام ـ بر خلاف آنچه كه در اخبار و احاديث ضعيف آمده است بيش از چند زن دائم و چند كنيز نداشت كه در دوره آن حضرت بسياري از مردم و اعيان زنان متعدد و كنيزان فراوان داشتند، در حالي كه هيچ يك از آنان از وجاهت و جايگاه امام برخوردار نبودند.
همسران امام:
1. ام بشير دختر ابومسعود انصاري، مادر زيد و ام الحسن و ام الحسين؛
2. خوله دختر منظور بن ريان، مادر حسن مثني؛
3. ام الحق دختر طلحة بن عبيدالله، مادر حسين اترم، طلحه، فاطمه؛
4. ام كلثوم دختر فضل بن عباس بن عبدالمطلب؛
5. كنيزي به نام نفيله، مادر عمرو، قاسم و عبدالله كه هرسه در كربلا در كنار امام حسين ـ عليه السلام ـ شهيد شدند؛[2]
6. زينب دختر يسبع بن عبدالله بجلي؛
7. زني از بني ثقيف؛
8. كنيزي به نام صافيه، مادر عبدالرحمن. عبدالرحمن با امام حسين ـ عليه السلام ـ از مدينه تا مكه همراه بود كه با لباس احرام در ابواء از دنيا رفت و نتوانست در كربلا حاضر شود.
9. جعده دختر اشعث بن قيس كندي كه قاتل امام حسن ـ عليه السلام ـ است.
شيخ مفيد عدد فرزندان امام ـ عليه السلام ـ را 15 تن نوشته است.[3]
زيد و خواهرانش ام الحسن و ام الحسين، از ام بشير دختر ابي مسعود خزرجي؛
حسن مثني كه چون همنام پدر بود به حسن مثني به معني حسن دوم معروف شده است، نام مادرش خوله دختر منظور از قبيله فزاريه؛
عمرو، قاسم و عبدالله كه از مادري كنيز متولد شده بودند؛
عبدالرحمن نيز از مادري كنيز متولد شد؛
حسين اترم و طلحه و فاطمه از ام الحق دختر طلحة بن عبيدالله قيمي؛
و دخترانش ام عبدالله و فاطمه و ام سلمه و رقيه نيز از مادران متعدد بودند كه بدين ترتيب آن حضرت 15 فرزند و 9 زن داشته است. بنابر اعتبار شيخ مفيد همين عدد درباره آن حضرت معتبر است كه مرحوم مجلسي و برخي ديگر از علماي شيعه اين عدد را نقل نموده‌اند.[4]
معرفي منابع، جهت مطالعه بيشتر:
1ـ مهبرة انساب العرب، ابن حزم اندلسي.
2ـ الارشاد، شيخ مفيد، ترجمه رسول محلاتي.
3ـ بحارالانوار (ج44)، علامه مجلسي.
4ـ حسن كسيت؟، فضل الله كمپاني.
چاپ دار الكتب الاسلاميه تهران.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . مانند گفتار برخي نويسندگان اهل سنّت كه در بحار، ج44، ص173، نقل شده و آنچه در قوت القلوب آمده درباره تعداد زنان امام حسن به خاطر ضعف سند قابل اعتماد نيست.
[2] . شيخ مفيد، الارشاد، چ اول، قم: آل البيت، 1413، ج2،‌ص26.
[3] . شيخ مفيد، پيشين، ص20.
[4] . علامه مجلسي، محمد تقي، بحار، چاپ سوم، تهران: اسلاميه، 63، ج44، ص163 الي 173.

امام حسن ـ عليه السّلام ـ پس از شهادت پدر بزرگوارش به خلافت رسيد. اگر چه مدت خلافت آنحضرت كوتاه بود ولي در همين مدت كوتاه درس هايي به جامعة اسلام و آينده گان داد و چهرة دروغين مدعيان خلافت را آشكار نمود و غاصب بودن و نامشروع بودن حكومت و خلافت آنها را براي تمامي انسان هاي آزاده روشن ساخت.
مرحوم سيد حسن امين از كتاب استيعاب ابن عبدالبز نقل مي كند:
صلح امام حسن ـ عليه السّلام ـ با معاويه در تاريخ پانزدهم جمادي الاولي سال چهل و يكم هجرت روي داد، بنابراين هر كس آنرا سال چهلم هجري بداند خطا كرده است. حاكم نيشابوري نيز در كتاب المستدرك مي نويسد كه عهد نامة صلح در سال 41 هجري صورت پذيرفته است.
گفته شده است كه اين قرار داد در بيست و پنجم ربيع الاول انجام گرفته و برخي آنرا بيست و پنجم ربيع الاخر مي دانند. به اين ترتيب اگر جمادي الاولي را بپذيريم، زمان خلافت ظاهري امام حسن ـ عليه السّلام ـ هفت ماه و بيست و چهار روز مي باشد و اگر ربيع الاول را بپذيريم، اين زمان شش ماه و چهار روز مي شود و در صورت سوم، اين مدت چند روز بيشتر مي شود.[1]
به هر تقدير مراحل مختلف زندگي امام حسن ـ عليه السّلام ـ را مي توان به اين صورت بيان كرد. هفت سال و شش ماه در زمان جدش رسول الله ـ صلّي الله عليه و آله ـ سي سال تا شهادت پدر بزرگوارش، شش ماه و پنچ روز حكومت ظاهري تا صلح با معاويه، نه سال و نه ماه و سيزده روز از هنگام صلح تا شهادت.[2] در هر صورت خلافت را امام حسن حق مسلم خودش مي دانست و مورخين اهل سنت نيز نوشته اند بيعتي كه با امام حسن ـ عليه السّلام ـ شد بي نظير بود و اجتماعي كه مردم براي بيعت با او تشكيل دادند تا در جنگ با معاويه او را ياري دهند بي نظير بود.
براي مطالعة بيشتر به كتاب صلح امام حسن، شيخ راضي آل ياسين ترجمة مقام معظم رهبري و كتاب حسن كيست فضل الله كمپاني مراجعه فرمائيد.
«بين حق و باطل چهار انگشت است آنچه را با دو چشم خود ديدي آن حق است و با گوش هايت اخبار بي اساس بسيار شنيده اي بنابراين آنچه شنيدي آن را به عنوان حق نپذير تا ثابت شود.»
«تحف العقول، ص 229»
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . ر. ك: مسعودي، مروج الذهب، بيروت، دارالمعروف، بي تا، ج 3، ص 4، و ابن كثير، البدايه و النهايه، بيروت، مكتبة المعارف، بي تا، ج 8، ص 14 و سيد محسن امين، امام حسن و امام حسين ـ عليهم السّلام ـ ، ترجمة ادارة كل تبليغات اسلامي، چاپ پنجم، سال 1366، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، تهران، ص 69.
[2] . همان، سيد محسن امين، ص 97.

براي تبيين مطلب لازم است تا مطالبي در ابتدا بيان شود:
الف) معني سياست:
السياسة القيام علي الشيء بما يصلحه،[1] (سياست اقدام براي سامان دادن چيزي به وسيله اموري كه آن را اصلاح كند)‌و به قول امام خميني (ره) كه مي‌فرمايند: سياست اين است كه جامعه را ببرد و هدايت كند به آن جائي كه صلاح جامعه و صلاح افراد است.[2]
ب) سياست در نگاه ائمه:
1. عن علي ـ عليه السّلام ـ: بئس السياسه الجور
در مسأله زمامداري به خصوص در مأموريت‌هاي الهي چيزي مهم تر از حسن تدبير و كارداني براي نظم و حكومت عادلانه در ميان مردم نيست. همان‌طور كه امام علي ـ عليه السّلام ـ مي‌فرمايند: آفة الزعماء ضعف السياسه؛ بلا و آفت حكام ضعف در سياست و تدبير است. بدين جهت كسي كه از جانب خداوند به اين سمت منصوب مي‌شود بايد بهترين سياستمدار باشد و مي‌توان گفت امر سياست يكي از مراتب نبوت است كه در نصب خلافت به اوصياء واگذار شده، و اين مطلب در مورد پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ با لفظ سياست ثابت است. فضيل بن يسار از امام صادق ـ عليه السلام ـ روايت كرده كه فرمود: ... ثم فوق اليه امر الدين و الامة ليسوس عباده. خداوند كار امت را به پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ واگذار نمود تا متكفل سياست امت باشد.[3]
در مورد سياست ائمه ـ عليهم السّلام ـ بيشترين روايات راجع به امام علي ـ عليه السّلام ـ است و اين بعلت خلافت چهارساله ايشان مي‌باشد كه در ذيل به چند نمونه آن اشاره مي‌كنيم.
1. علامه مجلسي: انه كان شديد السياسه ـ امام داراي سياست قوي بودند ـ همچنين از امام نقل مي‌كند كه فرمودند: اگر دين و تقوي نبود زيرك ترين فرد عرب بودم.[4]
2. ابن ابي الحديد معتزلي: برخي مي‌پندارند عمر و معاويه از علي سياستمدارتر بودند... سياست و تدبير امام ـ عليه السّلام ـ يله و رها نبود و بر اساس شريعت بوده و از حدود آن تجاوز نمي‌كرد.[5] در كنار اين مطالب مي‌توان نامه امام به مالك اشتر را به تعبيري سياست‌نامه كامل اسلامي دانست. همة‌ ائمه سياستمدار به اين معني بوده‌اند و در زيارت جامعة كبيره هم وارد شده است كه: انتم ساسة العباد، شما (ائمه)سياستمدارترين افراد مي‌باشيد و اين‌كه الامام عارف بالسياسة يعني امام سياست را از همه بهتر مي‌شناسد.[6]
انديشه و ديدگاه سياسي امام نسبت به حكومت چونان پدر گرامي شان بود يعني حكومت را حق مسلم خويش مي‌دانستند ولي معاويه با ايجاد آشوب به حق حاكميت امام متعرض شدند و امام ناچار به صلح شد اگر امام حكومت را حق خويش نمي‌دانست هرگز با عنوان صلح و پيمان با معاويه بر سر ميز مذاكره نمي‌نشست. اما مشكلات دوره امامت و حكومت آن حضرت كه فراوان بود زمينه را فقط براي صلح مساعد نمود و حضرت چاره‌اي جز صلح نداشت تا اندك ياران مخلص و شيعيان در امان بمانند.[7]
مشكلات دوران امامت آن حضرت
شايد بهتر باشد اولاً‌ ماجراي صلح را از زبان خود امام ـ عليه السّلام ـ بشنويم، ‌سليم بن قيس در كتاب اسرار آل محمد مي‌گويد: پس از صلح روزي امام بر منبر قرار گرفتند و فرمودند: ... اي مردم، معاويه خيال مي‌كند من او را براي خلافت سزاوار مي‌دانم و براي خود صلاحيتي در آن نمي‌بينم. معاويه خيال خامي كرده است، من در كتاب خدا و بر لسان رسول الله ـ صلّي الله عليه و آله ـ بيشتر از مردم بر آنان اختيار دارم... امام در ادامه كلامش فرمود: پيامبر هم از قومش به غار فرار كرد در حالي كه آنان را به سوي خدا فرا مي‌خواند. اگر ياراني بر عليه آنان مي‌يافت از آنان فرار نمي‌كرد. من نيز اگر ياراني مي‌يافتم با معاويه بيعت نمي‌كردم ...[8]
در مورد علت مجبور شدن امام ـ عليه السّلام ـ به پذيرفتن صلح نگاهي مي‌اندازيم به كتب معتبر و قديمي تاريخ.
1. تاريخ يعقوبي
معاويه يك ميليون درهم براي عبيدالله بن عباس فرستاد و او با 8000 سرباز به معاويه ملحق شد و پنهاني كساني را ميان لشگر امام مي‌فرستاد كه شايعه مي‌كردند امام با معاويه صلح نموده و پيشنهاد او را پذيرفته است. معاويه مغيره بن شعبه و عبدالله بن عامر بن كريز و عبدالرحمن بن ام حكم را نزد حسن ـ عليه السّلام ـ فرستاد هنگامي كه در مدائن در خيمه گاه خويش بود بر او وارد شدند و هنگامي كه از نزد او بيرون رفتند مي‌گفتند خدا به وسيلة پسر پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ خون‌ها را حفظ كرد و فتنه را آرام ساخت و او پيشنهاد صلح را پذيرفت. پس لشكر بهم خورد و مردم در راستگويي آنان شك نداشتند، پس بر حسن هجوم آوردند و خيمه هايش را غارت كردند... جراح بن سنان اسدي با خنجري ران او را مجروح نمود. حسن ـ عليه السّلام ـ سخت بيمار شد و يارانش از گرد او پراكنده شدند و چون ديد نيرو و ياوري ندارد، با معاويه صلح نمود.»[9]
2. ابو حنيفه دينوري در اخبار الطوال
معاويه براي جنگ به انبار لشكر كشيد و امام هم به ساباط و در آن‌جا چون در لشكر خود عدم ميل به جنگ را مشاهده نمود در خطبه‌اي به ايشان فرمود: اكنون مي‌بينم كه بيشتر شما از جنگ خودداري مي‌كنيد و در پيكار سستي مي‌كنيد و معتقد نيستم كاري را كه دوست نداريد به شما تحميل كنم. كساني كه عقيده خوارج را داشتند گفتند حسن نيز مانند پدرش كافر شده است پس به خيمه آن حضرت حمله برده آن را غارت نمودند و حتي سجاده اش را نيز از زير پايش كشيدند. تا اينكه افراد قبيله همدان و ربيعه امام را از شر آنان دور نگاه داشتند... پس از بهبودي امام در مدائن، وقتي دوباره براي پيكار آماده شد، عبدالله بن عامر ندا داد: اي مردم من جنگ را براي شما مصلحت نمي‌بينم. من مقدمه سپاه معاويه مي‌باشم و او با سپاه خود در انبار مي‌باشد به حسن سلام برسانيد و بگوييد تو را به خدا سوگند مي‌دهم جان خود و سپاهت را حفظ بفرما چون مردم اين سخنان را شنيدند از ياري دست كشيدند و جنگ را ناخوش دانستند و...[10]
3. شيخ مفيد
پس از اينكه عبيدالله بن عباس به معاويه پيوست و قيس بن سعد ماجرا را براي امام نوشت بينش امام نسبت به سستي لشكر و غير قابل اعتماد بودن آنان بيشتر شد چون قبل از آن نيز كارهايي مانند سب و تكفير امام و هدر دانستن خون ايشان و غارت اموال ايشان را انجام داده بودند و كسي از اصحاب ايشان كه از حيله او در امان باشند بر ايشان نماند مگر اندك مرداني از شيعيان او و پدرش كه توانايي مقابله با لشكر معاويه را نداشتند... معاويه پيشنهاد صلح به امام داد و به همراه آن نامه‌هاي لشكريان امام كه به معاويه نوشته بودند و وعده ياري او و حتي دستگير نمودن امام را داده بودند را، براي امام فرستاد. و ايشان مجبور به پذيرش صلح گرديدند.[11] تحليلگران و تاريخ نويسان معاصر نيز علاوه بر اين‌كه اين مطالب را از كتب تاريخي نقل نموده‌اند بي‌نظمي‌هاي لشكر امام ـ عليه السّلام ـ را بيان داشته‌اند.
علل بي‌نظمي و عدم اطاعت لشكريان از امام
1. اختلافات حزبي، در لشكر امام دو حزب عمده وجود داشت.
اول: خوارج كه نه معاويه و نه امام را خليفه نمي‌دانستند، ولي با حذف امام هم موافق بودند كه در كتب فوق هم حضور آنان درلشكر و حمله آنان به خيمه‌هاي امام مشهود است. آنها در مقابل معاويه و براي از بين بردن او وارد لشكر امام شدند. لذا وقتي ديدند پيروزي معاويه قطعي است تصميم گرفتند حضرت را ترور كنند.
دوم: حزب اموي يا طرفداران معاويه و همانان كه سركردگان فتنه در جنگ صفين و ماجراي حكميت و اجبار امام بر پذيرش ابوموسي اشعري بعنوان حكم و... بودند مانند اشعث بن قيس، عمرو بن حريث، عمر بن سعد، حجار بن ابجر و...
2. خستگي از جنگ به دو علت، اول جنگ‌هاي پياپي دوران امام علي ـ عليه السّلام ـ و دوم اينكه مي‌دانستند طرف مقابل مسلمان است و در صورت پيروزي امام آنها را از غنائم محروم مي‌نمايد.
3. رشوه‌هاي معاويه كه سران قبائل را بخود جلب مي‌كرد و افراد آن قبيله هم به تبع بزرگان خود از امام جدا مي‌شدند.
4. خيانت فرمانده سپاه امام عبيدا لله بن عباس شايعاتي در مورد كشته شدن بزرگان سپاه امام مانند قيس بن سعد و يا شايعه صلح امام قبل از پذيرش صلح باعث شد لشكر سُست شود و افراد كودتاه فكر و سُست ايمان در صدد ضربه زدن به حضرت برآيند.
5. پيشنهاد صلح از طرف معاويه كه بسياري را بر سر دو راهي اعتقادي قرار داد.[12] اما در مورد پديد آمدن نظريه دوم شايد بدين جهت به اين نظريه روي آوردند كه پس از ماجراي صلح چند تن از بزرگان شيعه مانند حجر بن عدي و عدي بن حاتم و مسيب بن نجبه و سليمان بن صرد خزاعي نزد امام آمده و ناراحتي خود را از صلح ابراز داشته و حتي امام را مذل المؤمنين خواندند كه امام با بيانات خويش آنان را از علل واقعي پذيرش صلح آگاه ساخت. آنها اشتباه مي‌كردند و دليل آن هم، همصدايي دشمنان امامت مانند سفيان بن ابي ليلي خارجي وعبدالله بن زبير با ايشان مي‌باشد. ياران صديق امام پس از توضيحات حضرت در ارادت خود ثابت قدم ماندند و به امام وفادار بودند.
استراتژي امام ـ عليه السّلام ـ چنين بود كه با فداكاري ده سال بار سنگين تهمت‌ها و ناسزاي دوستان و جنايت دشمنان را بدوش كشيد تا توانست با تدبير نقاب را از چهرة معاويه و خاندان بني اميه كنار زده و كار را براي انقلاب خونين امام حسين ـ عليه السّلام ـ آماده كند.
مشكلات امام در آن زمان به قدري بود كه ايشان راهي جز پذيرش صلح نداشتند و در صورت انتخاب راهي ديگر موجب از بين رفتن اسلام راستين و ريخته شدن خون شيعيان شده و زمينه قيام امام حسين ـ عليه السّلام ـ نيز فراهم مي‌شد.
معرفي منابع، جهت مطالعه بيشتر:
1ـ زندگاني حسن بن علي ـ عليه السّلام ـ ، شريف باقر قرشي، ترجمه: فخرالدين حجازي.
2ـ صلح امام حسن ـ عليه السّلام ـ ، شيخ راضي آل ياسين، ترجمه سيد علي خامنه‌اي.
3ـ زندگاني تحليلي پيشوايان ما، استاد عادل اديب، ترجمه دكتر اسدالله مبشري.
4ـ سيره پيشوايان، مهدي پيشوايي.
5ـ مناقب آل ابيطالب، ابن شهر آشوب.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . مجمع البحرين، ج 4، ص 78 و لسان العرب، ج 6، ص 107.
[2] . صحيفه نور. ص 216.
[3] . كليني، كافي، ج 1، ص 216 و بحارالانوار، ج 17،‌ص 4.
[4] . مجلسي، محمد باقر، بحارالانوار، ج 41، ص 149.
[5] . شرح نهج البلاغه ابن ابي الحديد، ج 10، ص 213.
[6] . مجمع البحرين، ج 4، ص 78.
[7] . ابن شهر آشوب، مناقب، ج 3،‌ص 394 و بحارالانوار، ج 43، ص 291 و عوالي اللالي، ج 3،‌ص 129.
[8] . مجلسي، محمد باقر، بحارالانوار، ج 44، ص 14 و اسرار آل محمد حديث 62.
[9] . يعقوبي، تاريخ يعقوبي، ج 2، ص 142.
[10] . دينوري، اخبارالطوال، ج 1، ص 216.
[11] . شيخ مفيد، الارشاد، ج 2، ص 11.
[12] . قرشي، باقر شريف، زندگاني حسن بن علي ـ عليه السّلام ـ ، ج 2، ص150.

در اغلب جوامع بشري تشكيل حكومت براي حفظ نظم و آرامش و رفاه حال مردم تلقي مي‌شود. اما در اسلام براي حكومت علاوه بر آن مسئله هدف‌هاي عالي‌تر و ارزنده‌تري در نظر گرفته شده است. اسلام علاوه بر اين‌كه والي و حاكم را مسئول حفظ نظم و آرامش و سلامت جان و مال و آبروي مردم مي‌شناسد، مسئول تربيت و پرورش روحي و تعالي انسان نيز مي‌داند.
به همين جهت اسلام مسأله حكومت را جداي از مسئله رهبري و امامت نمي‌داند و حق حكومت و ولايت را براي كسي قائل است كه سمت امامت و رهبري امت را داشته باشد و بتواند جامعه را در جهت سعادت رهنمون باشد و براي حاكم و زمامدار همان شرايطي كه يك رهبر واقعي و راستين بايد داشته باشد را شرط كرده است.[1]
وقتي به زندگاني امام دوم شيعيان پرداخته شود، روشن مي‌شود كه آن امام در دوره امامت خود تمام وظايف خويش را انجام داده است. زندگاني امام ـ عليه السلام ـ را مي‌توان به دو بخش قبل از صلح و بعد از صلح تقسيم بندي كرد؛ در بخش دوم كه از صلح در ذي العقده سال 40 هجري قمري شروع و تا شهادت ايشان ادامه دارد كه به طور دقيق9 سال و 4 ماه مي‌باشد يعني امام ـ عليه السلام ـ در ربيع الاول 49 هـ. به شهادت رسيدند.[2] البته مرحوم امين، صلح را در سال 41 هـ . ق مي‌داند و معتقد است كه هر كس آن را چهلم هجري بداند خطا كرده است.[3] حاكم نيشابوري نيز آن را سال 41 هـ . ق مي‌داند.[4]
در مشي ائمه هيچ تفكيكي بين سياست و وظايف آنها نبوده است چنان‌كه در زيارت جامعه كبيره ما آنها را «ساسة العباد» مي‌خوانيم. ائمه سياستمدارترين بندگان الهي هستند و تدبير آنها در تمام امور به صورت كامل و بي‌نقص انجام مي‌گيرد. مرحوم عمادزاده در اين مورد گفته است: «امام حسن ـ عليه السلام ـ در زندگي 10 سال آخر عمر خود بين سلطنت و امامت (يعني خلافت ظاهري و ولايت مطلقه الهيه) جمع كرد و بر قلوب مردم سلطنت و حكومت مي‌فرمود. سلطنت ديني و امامت و پيشوائي مذهبي را با قدرت و نفوذ حكومت دنيوي و سياسي جمع كرده و همه طبقات را (در حد خود) راضي و خوشنود مي‌داشت.»[5] امام ـ عليه السلام ـ وقتي صلح بسته شد، در شرايطي كه مجبور به صلح شد يا صلح به ايشان تحميل گرديد، به همة موارد عهد نامه پايبند بودند.
شيخ راضي آل ياسين مي‌گويد: «پس از امضاي قرارداد صلح نشنيده ام كه امام حسن ـ عليه السلام ـ در صدد شكستن اين شرط بوده يا دربارة آن سخن گفته و يا راضي به گفتگو در پيرامون آن شده باشد. بعد از آنكه معاويه صريحاً اعلام كرد كه به تعهدات خود پايبند نيست، روساي شيعه نزد امام حسن ـ عليه السلام ـ (كه به مدينه بازگشته بود) آمدند و اظهار داشتند كه خود و پيروانشان حاضرند در ركاب او بجنگند، مردم كوفه قول دادند كه استاندار اموي آن شهر را بيرون كنند و تضمين كردند اسب و اسلحة لازم را براي حملة مجدد به شام در اختيار او گذارند. ولي اين طوفان احساسات، او را تكان نداد و شور و تحرك دوستان، در او كارگر نشد...»[6] چون امام با همين سپاه كوفه بود كه مجبور به قبول صلح شد.
پايبندي به مواد عهد نامه و نقض نكردن آن خودش يك نوع حركت و فعاليت سياسي محسوب مي‌شود. زيرا در معادلات سياسي اجتماعي آن روزگار تأثير داشته است. از ديگر فعاليتهاي سياسي بعد از صلح مي‌توان خطبه‌ها و سخنراني‌هاي ايشان را نام برد مخصوصاً آن نكاتي كه حاوي مطالب سياسي بوده است: «... معاويه خطبه كرد و بعد دستور داد كه امام حسن ـ عليه السلام ـ هم خطبه كند. حسن برخاست و با لبداهه حمد و ثناي خدا را بزبان آورد و گفت: ايها الناس خداوند شما را با نخستين كس از خاندان ما (پيامبر) هدايت كرد و با آخرين كس (كه خود حسن باشد) خون شما را حفظ كرد (كه بيهوده ريخته نشود). دنيا هم در حال تغيير و تبديل است...»[7] اين خطبه امام كاملاً سياسي است كه حفظ سلامتي جامعه و مردم را به وجود امام معصوم مشروط مي‌نمايد و معاويه و حكومت او را براي سلامتي جامعه و مردم خطر آفرين مي‌داند.
طبق ماده چهارم متن پيمان نامه بين امام حسن ـ عليه السلام ـ و معاويه، او (معاويه) بايد از خراج دارابگرد (دارابجرد) مبلغ يك ميليون درهم در ميان بازماندگان شهداي جنگ جمل و صفين كه در ركاب اميرمؤمنان كشته شدند، تقسيم كند، ولي متاسفانه معاويه همه موارد و ماده‌هاي پيمان نامه را زير پا گذاشت. در مورد خراج دارابجرد نيز طبق پيمان رفتار نكرد: «امام حسن ـ عليه السلام ـ از معاويه خواسته بود كه هر چه در بيت المال كوفه موجود باشد، به او واگذار كند كه مبلغ آن پنج هزار هزار (پنج ميليون درهم) بود. و نيز باج و خراج دارابجرد فارس را به او واگذار كند (همه ساله) ... خراج دارابجرد هم كه اهل بصره مانع تأديه آن شدند (و گفتند اين فيء (حق) ما است و ما هرگز آنرا به كسي نمي‌دهيم) به تحريك و تشويق معاويه بود.»[8]
برخوردهاي امام ـ عليه السلام ـ با كارگزاران معاويه بعد از صلح نيز قابل تأمل است. امام ـ عليه السلام ـ با طرفداران معاويه مانند: عمر و عاص، عتبة بن ابي سفيان، وليد بن عقبه، مغيرة بن شعبه و مروان بن حكم برخوردها و مناظرات كوبنده‌اي داشتند. وليد بن عقبه روزي در مدينه پيش روي امام ـ عليه السلام ـ مطالبي ناروا درباره اميرالمؤمنين علي بن ابيطالب ـ عليه السلام ـ گفت. سبط اكبر رسول خدا(ص) با كمال شجاعت رسوايش نمود و نفرت خود را نسبت به معاويه علني نمود.[9]
هدايت ياران توسط امام ـ عليه السلام ـ يكي از كارهاي مهم ايشان پس از صلح به شمار مي‌آيد، ايشان وقتي مورد انتقاد دوستان و حتي ياران صميمي قرار مي‌گرفتند، با خوشرويي و مهرباني جواب آنها را مي‌دادند. «امام مجتبي ـ عليه السلام ـ در پاسخ شخصي كه به صلح آن حضرت اعتراض كرد، انگشت روي اين حقايق تلخ گذاشته و عوامل و موجبات اقدام خود را چنين بيان نمود: من به اين علت حكومت و زمامداري را به معاويه واگذار كردم كه اعوان و ياراني براي جنگ با وي نداشتم...»[10]
فشارهاي رواني و اقتصادي از سوي امام ـ عليه السلام ـ از سوي عده اي كه به صلح اعتراض مي‌كردند شديدتر مي‌شد. حتي برخي ياران امام ـ عليه السلام ـ ايشان را «مُذِل المومنين» خطاب كردند، ولي امام ـ عليه السلام ـ به جاي تند خويي با مهرباني علل صلح را توضيح دادند. سياست تهديد و گرسنگي معاويه بر مردم عراق همه گونه فشار و تهديد و قطع حقوق و مزايا را بدنبال داشت. همچنين معاويه فشار بسيار زيادي بر شيعيان در كوفه و بصره اعمال مي‌كرد به طوري كه دوست با دوست وقتي مي‌خواست چيزي بگويد اول قسم مي‌گرفت كه جايي نگويد، سپس حرف مي‌زد.
بنابراين فعاليتهاي امام حسن ـ عليه السلام ـ بعد از صلح را مي‌توان چنين خلاصه كرد:‌1. پايبندي به پيمان صلح. 2. سخنراني‌ها و خطبه ها. 3. اخذ ماليات از دارابجرد. 4. برخوردهاي امام ـ عليه السلام ـ با كارگزاران معاويه. 5. هدايت ياران خويش و حفظ جان آنها با تدبير و تحمل و بردباري در راه اسلام. 6. تربيت شاگردان براي حفظ اصل اسلام. 7. زمينه سازي براي نهضت عاشوراي حسيني. 8. مبارزه با زياده خواهي معاويه و سلطه بي‌قيد و شرط او. 9. جلوگيري از انحراف اصول اسلام توسط معاويه و خوارج.
معرفي منابع، جهت مطالعه بيشتر:
1ـ حسن كيست؟ فضل الله كمپاني.
2ـ زندگاني امام حسن، عمادزاده اصفهاني.
3ـ ترجمه ارشاد، شيخ مفيد.
4ـ سيره پيشوايان، مهدي پيشوايي.
5ـ صلح امام حسن ـ عليه السلام ـ ، شيخ راضي آل ياسين، ترجمه آيت الله سيد علي خامنه‌اي.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . سيد رسول، عمادي، زندگاني و سيره امام حسن مجتبي ـ عليه السلام ـ، در مدينه، پايان نامة كارشناسي تاريخ، موسسه باقرالعلوم، خرداد 80، ص 94.
[2] . احمد بن ابي يعقوب، تاريخ يعقوبي، ج2، محمد ابراهيم آيتي، تهران، شركت انتشارات علمي و فرهنگي، چاپ هفتم 1374، ‌ص 143.
[3] . امين، سيد محسن، امام حسن و امام حسين ـ عليهما السلام ـ ، ترجمه اداره كل تبليغات اسلامي، تهران، 1366، چاپ پنجم، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، ص69.
[4] . همان، به نقل از المستدرك، حاكم نيشابوري.
[5] . اصفهاني، عمادزاده، زندگاني حضرت مجتبي ـ عليه السلام ـ، تهران، شركت سهامي طبع كتاب،‌1337، ص 180.
[6] . آل ياسين، شيخ راضي، صلح امام حسن ـ عليه السلام ـ ، مترجم سيد علي خامنه اي، تهران، آسيا، چاپ دوازدهم، ص 405.
[7] . ابن اثير، عزالدين علي، تاريخ كامل، مترجم عباس جليلي، تهران، شركت چاپ و انتشارات علمي، ج4، ص248.
[8] . ابن اثير، عزالدين علي، پيشين.
[9] . عمادي، سيد رسول، پيشين.
[10] . پيشوائي، ‌مهدي، شيوه پيشوايان، قم، موسسه امام صادق ـ عليه السلام ـ، چاپ هفتم، 1377، ص 110.

امام حسن مجتبي ـ عليه السّلام ـ در خاندان وحي چشم به جهان گشود، زير نظر بزرگترين معلم عالم بشريت تربيت شد، در دامان عصمت و طهارت پرورش پيدا کرد و در سايه امامت و ولايت به کمال رسيد.
خلاصه اي از زندگي پربرکت آن حضرت را در چند بخش بيان مي کنيم.
1. ولادت
روزي که پيوند آسماني علي ـ عليه السّلام ـ و حضرت فاطمه ـ عليها السّلام ـ صورت گرفت حضرت جبرئيل ـ عليه السّلام ـ سيبي از بهشت براي رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ آورد و آن حضرت سيب را نصف کرد و به آنان داد. و به اين ترتيب نطفة سبط اکبر از ميوة بهشتي منعقد شد. پس از مدتي روزي پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله ـ به دختر گرامي شان فرمود: به زودي پسري به دنيا مي آوري که جبرئيل به واسطة او به من تبريک و تهنيت مي گويد. قبل از اينکه امام حسن ـ عليه السّلام ـ متولد شود ام الفضل. دختر عموي پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ نزد ايشان آمد و گفت: ديشب در خواب ديدم پاره اي از بدن مبارک شما در خانة من است و من از آن نگهداري مي کنم. پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ فرمود: به زودي خداوند به دخترم پسري عنايت خواهد کرد و تو دايگي او را بر عهده خواهي گرفت. وقتي روز موعود فرا رسيد، پيامبرـ صلي الله عليه و آله ـ اسماء بنت عميس را که قابله بود با ام سّلمه احضار فرمود، نيمه شب، سه شنبه پانزدهم ماه مبارک رمضان شهر مدينه نور افشان شد.[1]
مولودي پاک، ناف بريده، ختنه شده، زيبا و نوراني چشم به جهان گشود.
صبح زود نوزاد را در پارچة زردي پيچيدند، خدمت رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله ـ آوردند، آن حضرت پارچه زرد را برداشته بچه را در پارچة سفيدي پيچيدند، سپس او را در آغوش گرفتند.
زبان مبارک در دهان اوگذاشت، صورت لطيف و شفاف او را بوسيد، در گوش راستش اذان و در گوش چپش، اقامه خواند وفرمود: «اللهّم إنيّ اُعيذه بک و ولده من الشيطان الرجيم» بارالها من او و فرزندانش را از شر شيطان به تو مي سپارم. روز هفتم حضرت جبرئيل ـ عليه السّلام ـ از طرف خداوند متعال به پيامبرـ صلي الله عليه و آله ـ و خاندانش، تولد مولود مبارک را تبريک و تهنيت گفتند و پارچه اي ابريشمي از بهشت را به او هديه نمود و فرمود: به امر الهي نام او را شبر بگذاريد که در لسان عرب حسن است و رسول الله ـ صلّي الله عليه و آله ـ او را در پارچه بهشتي پيچيده، موهاي سرش را تراشيد و هم وزن آن نقره، صدقه داد و سرش را با عطري به نام خلوق معطر نمود و گوسفندي به عنوان عقيقه قرباني کرد و ران آن را به قابله و مقداري از بقية گوشت را به همسايه ها داد.[2]
2. کودکي
امام حسن ـ عليه السّلام ـ بهترين دورة زندگي خود را در زير ساية پرعطوفت جدّ بزرگوارش آغاز کرد. مادرش سيدة نساء العالمين و پدرش اميرالمؤمنين(ع) بود که مقام و منزلت آنها برکسي پوشيده نيست. پيامبر اعظم ـ صلي الله عليه و آله ـ توجه و محبت خاصي به نوه اش داشت. او را بر دوش خود سوار مي کرد و با خود به مسجد مي برد و در بالاي منبر درکنار خود مي نشاند، آن حضرت مدام به امام حسن ـ عليه السّلام ـ اظهار محبت مي کرد و مي فرمود: « اللهم إني اُحبهُ فأحبَّ من يحبّهُ» خدايا من او را دوست دارم پس تو هم دوست داران او را دوست بدار.[3]
روزي پيامبر خدا ـ صلي الله عليه و آله ـ براي اقامه نماز جماعت به مسجد آمد و امام حسن ـ عليه السّلام ـ را که کودکي خردسال بود همراه خود آورد. نماز شروع شد در اثناء نماز يکي از سجده ها خيلي طول کشيد، مردم نگران شدند و فکر کردند حتماً اتفاقي افتاده است، وقتي نماز به آخر رسيد، علت را از نبي اکرم ـ صلي الله عليه و آله ـ سئوال کردند، آن حضرت در جواب فرمود: هنگام سجده فرزندم حسن بر پشتم، سوار شده بود به همين خاطر سجده را طولاني کردم تا از پشتم پايين بيايد.
امام مجتبي ـ عليه السّلام ـ در جلساتي که پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ براي مردم صحبت مي کرد، شرکت مي نمود و هنگامي که به خانه بر مي گشت کلام آن حضرت را بي کم و کاست براي مادرش بازگو مي کرد.
يکي از بزرگترين رويدادهاي دوران کودکي امام حسن ـ عليه السّلام ـ ماجراي مباهله بود، آن حضرت با اينکه کودکي خردسال بود در اين مبارزه تاريخي به دستور خداوند شرکت کرد، و اين نشانگر عظمت روحي و مقام و منزلت والاي آن حضرت در پيشگاه خداوند بود.
پايان دوران کودکي پايان خاطرات خوش آن حضرت بود، نزديک سن هشت سالگي، جد بزرگوارش به شدت مريض شد، حضرت فاطمه زهرا ـ عليها السّلام ـ او و برادرش امام حسين ـ عليه السّلام ـ را پيش پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ برد، رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله ـ به آنها ابراز محبت کرد و فرمود: فرزندم حسن، هيبت و سيادت مرا به ارث خواهد برد.
پس از رحلت جانگداز خاتم الانبياء ـ صلي الله عليه و آله ـ ضربة روحي شديدي به امام حسن ـ عليه السّلام ـ که در سن کودکي بود وارد شد و پس از اين ضايعة بزرگ مصائب آن حضرت شروع شد. و سيل مشکلات به سوي خاندان وحي جاري شد. ماجراي سقيفه، آتش زدن درگاه منزل، شهيد شدن برادرش محسن، بيعت گرفتن اجباري از پدرش و شهادت مظلومانة مادر مکرمه اش، حضرت صديقه طاهره و ديدن صحنه هاي ناگوار از ظلمي که بر او و خاندانش روا داشتند، روح لطيف او را به شدت آزرده کرد.
3. نوجواني
دوران نوجواني امام حسن مجتبي در حالي آغاز شد که نه از حمايت بي دريغ پيامبر گرامي اسلام برخوردار بودند و نه از وجود پر مهر مادر.
امام مجتبي ـ عليه السّلام ـ دراين مرحله از زندگي خود شاهد مظلوميت پدر گرامي اش بود، ايشان در مناسبتهاي مختلف براي مهاجرين و انصار سخنراني مي نمود و با بيان شيوا و کم نظير از مقام ولايت و امامت دفاع مي کرد، و حقانيت اميرالمؤمنين ـ عليه السّلام ـ را به آنها تذکر مي داد.
دورة نوجواني آن حضرت دورة ظهور سجاياي اخلاقي و کمالات انساني ايشان بود. آن حضرت علاوه براينکه در خلق و خو شبيه پيامبر خدا ـ صلي الله عليه و آله ـ بود از لحاظ قيافه ظاهري نيز شباهت زيادي به رسول الله ـ صلي الله عليه و آله ـ داشت،[4] صورتش سفيد و کمي گلگون، چشمهايش، درشت و سياه، گونه هايش لطيف بود به مستمندان کمک زيادي مي کرد و بر سر سفرة آنها مي نشست، در پيشگاه خداوند، بسيار خاشع بود به طوري که در وقت عبادت رنگش زرد مي شد و بدنش مي لرزيد، با ياد مرگ، قبر و قيامت اشک از چشمانش جاري مي شد، در کلامش، راستگو بود به حيوانات ترحم مي کرد، بسيار حليم و بردبار بود. شجاعت بي نظيري داشت، به سئولات مردم جواب مي گفت. هرگز سخن ناصواب بر زبان جاري نمي کرد. به طور خلاصه حيات پر برکت امام حسن ـ عليه السّلام ـ نمونه زندگي يک انسان کامل است که هر دورة آن سرشار از درسهاي انسان ساز مي باشد.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. منتهي الآمال، شيخ عباس قمي، ص260.
2. زندگاني حضرت مجتبي ـ عليه السّلام ـ، حسن عمادزاده، ص63.
3. حسن کيست؟، فضل کمپاني، ص25.
4. امام حسن ـ عليه السّلام ـ پرچمدار صلح و آزادي، مهدي پيشوايي، ص20.
5. جلاءالعيون، علامه مجلسي، ص345.
-------------------------------------------
[1] . مجلسي، محمدباقر، بحارالانوار، اسلاميه، چاپ دوم، 1366ش.، ج43، ص338.
[2] . ابن شهر آشوب، مناقب آل ابيطالب، حيدرية، 1376ش.، ج3، ص189.
[3] . ابي الحسن علي ابن عيسي بن ابي الفتح الاربلي، کشف الغمه في معرفة الهه، ادب حوزه و کتاب فروشي اسلامي، ج2، ص88.
[4] . شيخ مفيد، الارشاد، دارالمفيد، ج2، ص5.
( اندیشه قم )