نكاتی را در رابطه با مطالب شما طرح می‌كنیم.
اسامی ائمه دوازده‌گانه از قبل مشخص و افراد آن معین بوده‌اند و هرگز بر خود ائمه علیهم السلام كه معصوم بودند این مسئله مشتبه نمی‌شد. و آنان كاملاً در جریان امور بودند و تمام این جزئیات از پیامبر اكرم (ص) به آنان رسیده بود.
مطلبی كه در مورد اسماعیل و امام كاظم (ع) و سید محمد و امام هادی (ع) نقل شده است به این معناست كه امام علیه السلام حقیقت را می‌دانست ولی چون مثلاً اسماعیل ولد اكبر بود عامه مردم خیال می‌كردند كه او امام است ولی با از دنیا رفتن اسماعیل در عصر امام صادق (ع) و با از دنیا رفتن سید محمد (رض) در عصر امام نقی (ع) (امام دهم) این حقیقت بر مردم روشن شد كه اسماعیل و یا سید محمد امام نیستند بلكه امام بعد از امام جعفر الصادق (ع) امام موسی الكاظم (ع) است یا امام بعد از امام هادی (ع) امام حسن عسكری علیهم السلام است.
اسامی ائمه علیهم السلام حتی در كتب آسمانی كاملاً تبین شده است و روایات فراوانی این حقیقت را ثابت می‌نمایند برای شرح و تفصیل در این زمینه می‌توانید به كتاب شبهات و ردود السید سامی البدری الحلقه الأولی مراجعه فرمایید.
باید در نظر داشت كه عصر این دو امام همام وضعیت شیعیان در چه حالتی بوده است وفشارهای حكومت وقت و جوسازیها و مشكل تراشی‌ها و فتنه‌گری عده‌ای خودخواه و مشتعل شدن هواهای نفسانی و جاسوسیها و بالأخره حكومت صددرصد پلیسی بنی العباس خود فضا و محیط را آلوده می‌كرد و زمینه را برای فهم حقیقت مشكل می‌كرد.
منبع: پایگاه حوزه

شهادت امام کاظم ـ عليه السّلام ـ به وسليه سمي که در غذاي حضرت ريخته بودند و گفته مي شود به وسيله خرماي مسموم بوده است که توسط سندي بن شاهک يهودي انجام شده و بعد از شهادت دربار هارون بزرگان و فقهاء اهل بغداد را جمع کرد و آنها را شاهد گرفت که حضرت با مرگ طبيعي از دنيا رفته است.[1]
بنابراين براي اين که پيش مردم رسوا نشود بايد غل و زنجير را از بدن حضرت جدا کرده باشد و ديگر اين که چنين مطلبي در کتب معتبر شيعه نقل نشده است که تابوت سنگيني کند و ببينند که زنجير در پاي مبارک حضرت وجود دارد و اما اصل جريان بسته بودن پاهاي حضرت به غل و زنجير را مي توان از فرازي از صلواتي که شيخ عباس قمي ـ رحمة الله عليه ـ از سيد ابن طاووس نقل مي کند فهميد که مي فرمايد:
... و المعذب في قعر السجون و ظلم المطامير ذي الساق المرضوض بحلق القيود... . يعني صلوات بر موسي بن جعفر... آن که در قعر زندانها و تاريکي سياه چال ها شکنجه مي شد و ساق پاهايش به وسيله حلقه هاي زنجير زخمي شده بود.[2] پس بسته شدن امام کاظم ـ عليه السّلام ـ در زندان با کنده و زنجير صحيح است و فقط جريان کنده و زنجير در تابوت بعيد به نظر مي رسد.
معرفي منبع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ شيخ مفيد، الارشاد، ج2.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . شيخ مفيد، الارشاد، چاپ دوّم، نشر آل البيت، 1416، چاپ مهر قم، چ 2، ص 1215.
[2] . شيخ عباس قمي، انوارالبحيه، چاپ اوّل، مؤسسه نشر اسلامي، جامعه مدرسين، ص206.

مقدمه: با آنكه وضع خاص سياسي زمان پيشواي هفتم به ويژه در دوران حكومت هارون، براي فعاليت گستردة علمي و اجتماعي امام كاظم ـ عليه السّلام ـ مساعد نبود، و زمينه براي ادامه نهضت علمي و توسعه دانشگاه بزرگي كه به وسيلة امام صادق ـ عليه السّلام ـ بنيانگذاري شده بود، آمادگي نداشت. اما پيشواي هفتم در همان شرايط نامساعد و زير فشار حكومت عباسي، دست از فعاليت علمي نكشيده، بلكه برنامه عالي پدر را در رهبري علمي جامعه و نشر و گسترش فرهنگ اسلامي ـ منتها در محدودة كوچك ـ ادامه داد. اين نكته از اين نظر يادآوري گرديد كه از يك سو عظمت و شعاع وسيع دانشگاه بزرگ جعفري، فعاليت علمي امام كاظم ـ عليه السّلام ـ را تحت الشعاع قرار داده و از سوي ديگر، با نگاه كوتاه به وضع سياسي خاص آن زمان در بدو نظر، چنين فعاليت علمي بعيد مي‌نمايد. ولي آن حضرت علي رغم مشكلات فراواني كه در پيش داشت گامهاي بزرگي در جهت حفظ و اشاعة مباني تشيّع و گسترش دامنة فرهنگ اسلامي و پرورش شاگردان بزرگ برداشت، كه به شرح حال برخي از آنان اختصاراً اشاره مي‌شود.
1ـ علي بن يقطين بن موسي بغدادي، از موالي بني اسد، از جمله شخصيت‌ها و بزرگان و شاگردان برجسته پيشواي هفتم بود، علي، شخصيتي پاك و گرانقدر بود و در محضر امام هفتم از موقعيت ويژه‌اي برخوردار بود. او در جهان تشيّع داراي احترام و ارزش فوق‌العاده‌اي داشت. وي در سال (124 هـ ق) در شهر كوفه مصادف با اواخر دولت اموي بود و عاقبت در سن 57 سالگي در سال (182 هـ ق) در مدينة الاسلام (بغداد) به سراي آخرت انتقال يافت و وليعهد هارون (محمّد امين) بر جنازة او نماز خواند و امام كاظم ـ عليه السّلام ـ در آن زمان ميان سياه‌چال‌هاي زندان بود.[1]
2ـ محمد بن ابي عمير ازدي، اهل بغداد و ساكن بغداد است و يكي از شاگردان بزرگ و برجسته مكتب پيشواي هفتم و از مشهورترين دانشمندان و از راويان برجسته شيعه است، اصحاب روايت بر درستي تمام آنچه را كه او صحيح دانسته، اجماع دارند و احاديث مرسل او را در حد مسند، شمرده‌اند، وي معاصر امام موسي كاظم ـ عليه السّلام ـ و امام رضا ـ عليه السّلام ـ و امام جواد ـ عليه السّلام ـ بوده است وي در سال 217 هـ ق رحلت كرد.[2]
3ـ ابو محمّد عبد الله بن المغيره بجلي كوفي از فقهاي اصحاب و ثقه است و كسي از جهت جلالت دين و تقوا با او قابل قياس نيست، شيخ كشّي از امام كاظم ـ عليه السّلام ـ روايت كرده كه او واقفي بوده و به حق رجوع كرده است و در محضر امام رضا ـ عليه السّلام ـ بدين صورت شهادت داده است كه: شهادت مي‌دهم كه تو حجت خدائي بر من و امين الله بر خلق هستي. و ايشان داراي تأليفات زيادي در مسائل فقهي مي‌باشند.[3]
4ـ مفضّل بن عمر كوفي جعفي ابو محمد هشام بن الحكم: وي از بزرگان علم كلام و از پاك‌ترين علماي عصر خويش است و هميشه به افكار صادقه و انظار صائبه، تهذيب مطالب كلاميّه و ترويج مذهب اماميّه مي‌نمود. از حضرت امام صادق ـ عليه السّلام ـ و امام كاظم ـ عليه السّلام ـ روايت كرده است، شيخ طوسي فرمود كه هشام بن حكم از خواص امام كاظم ـ عليه السّلام ـ است و در اصول دين و غيره مباحثة بسيار با مخالفين كرده است، هشام كتابهائي در موضوعات مختلف از جمله: توحيد، امامت، ردّ برزنادقه، و معتزله و (...) تأليف كرده است. شيخ مفيد فرموده كه هشام بن حكم از بزرگان اصحاب امام صادق ـ عليه السّلام ـ است و فقيه بوده و احاديث بسياري را روايت كرده است و مصاحبت با امام صادق ـ عليه السّلام ـ و امام كاظم ـ عليه السّلام ـ را كرده است و مكنّي به ابو محمّد و ابو الحكم است و مقامش در نزد امام صادق ـ عليه السّلام ـ به مرتبة بالايي رسيده كه امام صادق ـ عليه السّلام ـ در يك مجلس عالمانه‌اي خطاب به ايشان فرمود: «هذا ناصرُنا بقلبِهِ و لسانِهِ و يَدهِ» و از هشام نقل شده كه گفته: و الله هيچ كس در مباحث توحيد مرا مقهور و مغلوب نساخته تا امروز كه در اين مقام ايستاده‌ام.[4]
5ـ ابان بن عثمان معروف به بجلي: وي ساكن شهرهاي كوفه و بصره بود، و از امام صادق ـ عليه السّلام ـ و امام كاظم ـ عليه السّلام ـ روايت كرده است، ابو عمرو كشّي مي‌گويد: گروهي از دانشمندان بر درستي احاديثي كه او صحيح دانسته، اجماع نموده‌اند و بر فقيه بودن او اعتراف دارند.[5]
از مردم بصره شاگردان زياد و برجسته‌اي داشت و محمّد بن ابي عمر مي‌گويد: ابان از همه مردم بيشتر حافظ حديث بوده است.[6]
6ـ ابراهيم بن نعيم عبدي كناني: وي شخصي مورد وثوق، بزرگوار، از شخصيت‌هاي اين فرقه (شيعه) و از بزرگاني است كه احكام و نظراتي از ايشان، استفاده كرده‌اند وي از امام صادق ـ عليه السّلام ـ و فرزندش امام كاظم ـ عليه السّلام ـ روايت كرده است و در سال 170 هـ ق از دنيا رفته است.[7]
7ـ حسن بن محمّد بن سماعه كندي صيرفي: شيخ مفيد او را از جمله اصحاب امام كاظم ـ عليه السّلام ـ دانسته و مي‌فرمايد: او واقفي مذهب است، با اين همه نوشته‌هاي خوبي كه دارد و در علم فقه از مرتبت و خالصي برخوردار بوده و در مسائل تيزبين است، ايشان 30 كتاب تأليف كرده و در ماه جمادي الاولي سال 263 هـ از دنيا رفته و ابراهيم بن محمّد علوي بر او نماز گذارده است.[8]
8ـ حماد بن عثمان بن عمرو بن خالف كوفي، ساكن «عرزم» بود، وي مورد و ثوق و از امام صادق ـ عليه السّلام ـ و امام كاظم ـ عليه السّلام ـ و امام رضا ـ عليه السّلام ـ روايت كرده و در سال (190 هـ) در كوفه از دنيا رفته است.[9]
9ـ يونس بن عبد الرحمن مولي آل يقطين: وي فردي صالح و داراي منزلت بزرگ و از اصحاب اجماع است، در ايام هشام بن عبد الملك متولد شده و از حضرت باقر ـ عليه السّلام ـ ، امام صادق ـ عليه السّلام ـ ، امام كاظم ـ عليه السّلام ـ و امام رضا ـ عليه السّلام ـ روايت كرده است، ايشان كتابهائي را تأليف كرده كه مورد توجه امام حسن عسگري قرار گرفته و فرموده: حق تعالي او را به هر حرفي نوري در روز قيامت عطا فرمايد. وي در سنه 208 هـ به رحمت خدا پيوست و در خبر است كه امام رضا ـ عليه السّلام ـ سه دفعه بهشت را براي او ضامن شد.[10]
در كتاب تحليلي بر زندگاني امام كاظم ـ عليه السّلام ـ ترجمة عطائي به 319 نفر از اصحاب و راويان امام كاظم ـ عليه السّلام ـ اشاره شده است.
دركتاب زندگاني امام موسي كاظم ـ عليه السّلام ـ (عماد الدين حسين اصفهاني، ج اول، از ص 387 تا ص 394، 375 نفر ذكر شده.
شيخ طوسي در كتاب رجال خود كه راويان و شاگردان هر يك از امامان را جداگانه به اسم و مشخّصات نام مي‌برد جمعاً از 272 نفر به عنوان راويان و شاگردان مكتب امام كاظم ـ عليه السّلام ـ ياد مي‌كند.
احمد بن خالد برقي در كتاب رجال (سنگي) خود شاگردان آن حضرت را 160 نفر معرفي نموده است.[11]
البته شاگردان امام خيلي از اين تعداد بيشتر بوده مگر اينكه مقصود مرحوم برقي، تعداد شاگردان نخبه و ممتاز آن حضرت باشد.[12]
دانشمندان انواع علوم مختلف از قبيل: حكمت، تفسير قرآن، فقه اسلامي با تمام ابوابش و ... از آن بزرگوار نقل كرده‌اند تعدادشان به چهار هزار نفر مي‌رسيد البته همگي از حيث وثاقت و عدالت يكسان نبودند.[13]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. تحليلي از زندگاني امام كاظم ـ عليه السّلام ـ ، باقر شريف القرشي، (ترجمة عطائي) ج 2.
2. منتهي الآمال، شيخ عباس قمي، ج 2، (بخش زندگاني امام كاظم ـ عليه السّلام ـ ).
3. رجال نجاشي، (بخش زندگاني امام كاظم ـ عليه السّلام ـ ).
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . طوسي، رجال كشي، مشهد، دانشگاه مشهد، 1348. ص 270.
[2] . رجال نجاشي، ابو العباس احمد بن علي بن احمد بن العباس، قم، مؤسسة نشر اسلامي، 1416ه‍ ، ص251.
[3] . قمي، عباس، منتي الآمال، قم، انتشارات هجرت، چاپ پنجم، 1412، ج 2، ص 437.
[4] . قمي. عباس، پيشين، ج 2، ص 447 ـ 444.
[5] . الاردبيلي الغروي، محمّد بن علي، جامع الرواة، قم، مكتبة آيت الله مرعشي نجفي، 1403 هـ ، ج1، ص 12.
[6] . العسقلاني، ابن حجر، لسان الميزان، بيروت، دار احياء التراث العربي، 1995 م، ج 1، ص 24.
[7] . قريشي، باقر شريف، تحليلي از زندگاني امام كاظم ـ عليه السّلام ـ ، ترجمة: محمدرضا عطائي، چاپ قم، 1369، ج 2. ص 253.
[8] . مامقاني، عبدالله، تنقيح المقال في علم الرجال، قم، مؤسسة آل البيت لاحياء التراث، 1349 ش، ص 307.
[9] . قريشي، باقر شريف، «پيشين» ج 2، ص 272.
[10] . قمي، عباس، «پيشين»، ج 2، ص 448 ـ 447.
[11] . قريشي، شريف، پيشين، ج 2، ص 224.
[12] . پيشوائي، مهدي، پيشواي آزاده، قم، انتشارات توحيد، 1360 ش، ج 2، ص 147.
[13] . القرشي، باقر شريف، «پيشين» ج 2، (مقدمة بحث شاگردان امام كاظم ـ عليه السّلام ـ ).

پيشواي هفتم شيعيان، حضرت امام «موسي بن جعفر ـ عليه السّلام ـ » در ماه صفر سال 128 هـ ق در «ابواء» كه منزلي است ميان مكّه و مدينه متولد شد.[1] طبق قول مشهور آن حضرت داراي 37 فرزند پسر و دختر بوده.[2] شيخ مفيد ـ رحمة الله عليه ـ در الارشاد، نام فرزندان آن حضرت را اين گونه ذكر كرده است:
1. علي بن موسي الرضا ـ عليه السّلام ـ ، 2. ابراهيم، 3. عباس، 4. قاسم كه مادرهاي ايشان ام ولد(كنيز) بودند. 5. اسماعيل، 6. جعفر، 7. هارون، 8. حسن كه مادرهاي ايشان امّ ولد بودند. 9. احمد، 10. محمد، 11. حمزه كه اينان نيز مادرشان ام ولد بود. 12. عبدالله، 13. سجاد، 14. عبيدالله 15. زيد، 16. حسن، 17. فضل، 18. حسين، 19. سليمان كه اينان هر كدام يا هر چند تن از يك زن ام ولد بوده‌اند. 20. فاطمه كبري، 21. فاطمه صغري، 22. رقيه، 23. حليمه، 24. ام ابيها، 25. رقيه صغري، 26. ام جعفر، 27. لبابه، 28. زينب، 29. خديجه، 30. عليه، 31. آمنه، 32. حسنه، 33. بريهه، 34. عايشه، 35. ام سلمه، 36. ميمونه، 37. ام كلثوم مادرهاي اينان نيز ام ولد بوده‌اند.[3]
شهادت اين امام بزرگوار در 25 رجب سال 183 در زنداني واقع در بغداد صورت گرفته است.[4] بنابراين شهادت آن حضرت در سنين جواني اتفاق نيفتاده، آن حضرت هنگام شهادت 55 سال از عمر شريفشان مي‌گذشت. علاوه بر اين به اين نكته نيز بايد توجّه داشت كه مدت زنداني بودن آن حضرت بيشتر از 5 يا 6 سال نبوده است. بيشتر دورة زندگي آن حضرت مصادف با حكومت عباسيان بوده است. آن حضرت با چند تن از خلفاي عباسي همزمان بود و بيشتر مدت زنداني شدن آن حضرت در دورة هارون الرشيد عباسي صورت گرفته است. آن حضرت حدود 9 سال با منصور عباسي همزمان بود. منصور به ظاهر متعرض آن حضرت نشد.[5] در دورة مهدي عباسي آن حضرت مدت كوتاهي در زندان به سر برد. مهدي عباسي در آغاز خلافت متعرض امام هفتم نمي‌شد، ولي فعاليت‌هاي آن حضرت را كنترل مي‌كرد... او كه در اثر محبوبيت عميق پيشواي هفتم در جامعه اسلامي، حكومت خود را در خطر مي‌ديد، دستور بازداشت امام را صادر كرد... پيشواي هفتم مدّت كوتاهي در زندان بغداد بود، ولي طولي نكشيد كه مهدي روي پاره‌اي از ملاحظات سياسي امام را آزاد ساخت.[6] در دورة هادي عباسي هم آن حضرت آزاد بود، هر چند حكومت او بيش از يك سال طول نكشيد.
بيشترين مدت زنداني شدن امام هفتم ـ عليه السّلام ـ در دروة هارون بوده است. در سال 179 هـ هارون براي استحكام خلافت خود به منظور دستگير كردن امام موسي ـ عليه السّلام ـ اراده حج كرد... هارون، فضل بن ربيع را فرستاد و آن حضرت را در اثناي نماز گرفته و دستگير كردند و سپس حضرت را به بصره برده و زنداني كردند.[7] با توجّه به اينكه شهادت آن حضرت در سال 183 هـ ق اتّفاق افتاده است، بنابراين مدّت حبس آن حضرت در دروة هارون بيش از چهار سال نبوده است.
زاهدي گلپايگاني مي‌نويسد:«امام موسي بن جعفر ـ عليه السّلام ـ مدّت چهار سال در زندان گرفتار بود، از اين مدّت يك سال آن را در بصره و در زندان عيسي بن جعفر به سر برد و بقيه مدت را گاه در حبس فضل بن يحيي برمكي و گاه در حبس فضل بن ربيع گذرانيد و در سال آخر در حبس سندي بن شاهك قرار گرفت.»[8]
در كتاب منتخب التواريخ از كتاب رجال كبير چند روايت نقل مي‌كند كه آنها صراحت دارند در اينكه حضرت موسي بن جعفر ـ عليه السّلام ـ مدّت چهار سال در زندان بوده است.[9]
اين نكته نيز نبايد از نظر غافل بماند كه همة فرزندان آن حضرت از يك همسر نبوده، بلكه همان‌طور كه در الارشاد شيخ مفيد آمده است:«فرزندان آن حضرت هر كدام يا هر چند تن از يك زن ام ولد (كنيز) بوده‌اند.»[10]
نتيجه‌گيري: حضرت موسي بن جعفر ـ عليه السّلام ـ در دوران خلفاي عباسي مدّت چهار يا پنج سال در زندان به سر برده‌اند و بقيه اين مدت را در شهر مدينه در كنار خانواده خويش بوده‌اند. و با توجّه به اينكه فرزندان آن حضرت هر چند نفر آنها از يك مادر متولد شده‌اند و همچنين با توجه به عمر شريف آن حضرت كه 55 سال بوده است، لذا استبعادي وجود ندارد كه فرزندان آن حضرت زياد باشد و اين امر كاملاً عادي است.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. منتهي الآمال، شيخ عباس قمي، جلد 2.
2. تاريخ چهارده معصوم، (جلاء العيون) علامه مجلسي.
3. ارشاد، شيخ مفيد.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . مجلسي، محمد باقر، جلاء العيون، قم، نشر سرور، 1382 ش، چاپ نهم، ص 891.
[2] . مفيد، ارشاد، ترجمة سيد هاشم رسولي محلاتي، تهران، انتشارات علميه اسلاميه، چاپ 2، ج2، ص 236.
[3] . همان، ص 236.
[4] . ابن شهر آشوب، مناقب، نجف، مطبعه الحيدريه، سال 1376، ج4، ص 349.
[5] . مجلسي، پيشين، 896.
[6] . مجلسي، بحارالانوار، ج48.
[7] . مجلسي، جلاء العيون، پيشين 899.
[8] . زاهدي گلپايگاني، زندگاني چهارده معصوم، مشهد، كتابفروشي جعفري، چاپ دوم، 1360، ص 201.
[9] . نجفي، محمد جواد، ستارگان درخشان، تهران ، كتابفروشي اسلاميه، ج9، ص 58.
[10] . مفيد، پيشين، 236.

امام موس كاظم(ع) داري سي و فت فرزند؛ هجده پسر و نوزده دختر بود كه[1] اسامي آنها عبارت است از:
1- علي‌بن موسي الرضا-عليه السلام-. 2- ابراهيم. 3- عباس. 4- قاسم. 5- اسماعيل. 6- جعفر. 7- هارون. 8- حسن. 9- احمد. 10- محمد. 11- حمزه. 12- عبدالله. 13- اسحاق. 14- عبيدالله. 15- زيد. 16- حسن. 17- فضل. 18- حسين. 19- سليمان، 20- فاطمه كبرا. 21- فاطمه صغرا. 22- رقيه. 23- حليمه. 24- ام‌ابيها. 25- رقيه صغرا. 26- ام جعفر. 27- لبابة. 28- زينب. 29- خديجه. 30- عليّة. 31- آمنة. 32- حسنة. 33- بريهه. 34- عايشه. 35- ام سلمه. 36- ميمونه. 37- ام كلثوم[2]
محل دفن برخي از اولاد امام كاظم(ع) چنين نقل شده است:
ابراهيم بن موسي‌بن جعفر-عليه السلام- سيّدي جليل و عالم بود كه در يمن مردم را به امامت برادرش دعوت مي‌كرد، وي در بغداد وفات كرد، و در قبرستان قريش نزد پدر بزرگوارش دفن گرديد.
عباس بن موسي‌بن جعفر-عليه السلام- كه قبر ايشان بنابر قول بعضي در مشهد مي‌باشد، قاسم بن موسي‌بن جعفر، كه قبر ايشان در هشت فرسخي حلّه مي‌باشد.
اسماعيل بن موسي‌بن جعفر-عليه السلام- در زندان سامرا، از دنيا رفت و او را سامرا دفن نمودند. احمدبن موسي‌بن جعفر معروف به شاهچراغ و همچنين برادر او محمدبن موسي‌بن جعفر نيز در شيراز مدفون مي‌باشند.
حمزة بن موسي‌بن جعفر-عليه السلام- در ري نزديكي قبر حضرت عبدالعظيم مدفون مي‌باشد. برخي نيز محل دفن او را، اصطخر[3] شيراز و قم مي‌دانند. اسحاق بن موسي-عليه السلام- كه ملقب به امين است، در سال دويست و چهل در مدينه وفات كرد. و زيدبن موسي-عليه السلام- كه او را زيدالنّار مي‌گفتند، در «سرّ من راي» از دنيا رفت و افضل فرزندان ذكور امام موسي كاظم(ع) ابالحسن علي‌‌‌بن موسي‌الرضا-عليه السلام- است كه در مشهد مدفون مي‌باشد.
اما از دختران حضرت موسي‌بن جعفر-عليه السلام- افضل آنها سيّدة جليله فاطمه بنت موسي‌بن جعفر-عليه السلام- معروف به حضرت معصومه است كه در قم مدفون است.[4] اما در مورد ديگر فرزندان امام موسي كاظم(ع) و محل دفن آنها اطلاع دقيقي در دست نمي‌باشد.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. شيخ عباس قمي، منتهي الامال.
2. محمد حرزالديني، مراقد المعارف.
3. علي اكبر مهدي پور، اجاسد جاويدان.
--------------------------------------------------------------------------------
[1]. مفيد، الارشاد، ترجمه روسولي محلاتي، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، چاپ ششم، 1378ش، ج2، ص342.
[2]. همان، ج2، ص342.
[3] - مكاني است در نزديكي شيراز.
[4] - قمي، عباس، همان.

حوائج جمع حاجه يا حائجه به معني نياز و خواسته است و باب الحوائج يعني کسي که براي برآورده شدن نيازها و خواسته‌ها به او متوسل مي‌شوند و نا اميد بر نمي‌گردند.[1]
حضرت امام کاظم ـ عليه السّلام ـ و حضرت ابوالفضل العباس ـ عليه السّلام ـ به اين لقب در ميان مردم مشهور شده‌اند هم چنانکه در برخي کتب به اين مطلب اشاره شده است. در مورد امام کاظم ـ عليه السّلام ـ صاحب شرح منهاج الکرامه از ابن جوزي نقل مي‌کند: ...
... و هو المعروف بباب الحوائج لانه ما خاب المتوسل به في قضاء حاجته قطّ[2]
يعني (امام کاظم ـ عليه السّلام ـ ) به باب الحوائج معروف هستند براي اينکه هيچ توسل کننده‌اي در برآورده شدن خواسته‌اش از ايشان نا اميد نشده است.
و صاحب شرح احقاق الحق از ابن صالحه نقل مي‌کند.
... و يعرف بالعراق بباب الحوائج الي الله لنحج مطالب المتوسلين الي الله تعالي به[3] يعني حضرت امام کاظم ـ عليه السّلام ـ در عراق به باب الحوائج مشهور است به خاطر برآورده شدن خواسته‌هاي متوسلين به ايشان به سوي خداي تعالي.
و در مورد حضرت ابوالفضل العباس ـ عليه السّلام ـ صاحب کتاب شهداي اهل بيت نقل مي‌کند: «... و هو من اکثر القابه شيوعا و انتشاراً بين الناس فقد آمنوا و ايقنوا انّه ما قصده ذو حاجةٍ بنيةٍ خالصه الاّ قضي الله حاجته يعني: لقب باب الحوائج از شايع‌ترين و مشهورترين لقب‌هاي ايشان است بين مردم و به تحقيق مي‌دانند و يقين دارند که هيچ حاجت‌مندي با نيت خالص به ايشان مراجعه نکرده مگر اينکه خدا حاجتش را برآورده کرده است.»[4]
و هيچ روايتي پيدا نکرديم که يکي از معصومين ـ عليهم السّلام ـ اين لقب را مختص به امام کاظم ـ عليه السّلام ـ و حضرت ابوالفضل ـ عليه السلام ـ کرده باشند. بلکه اين القاب از طرف مردم به خاطر رفع حوائج‌شان از آن حضرات درباره آنها شهرت يافته.
ولي بايد گفت طبق برخي روايات که اهل سنت هم نقل کرده‌اند اين لقب را خداي تعالي به اهل بيت ـ صلوات الله عليهم ـ داده است. و حتي پيامبرانش را توسط اهل بيت ـ عليهم السّلام ـ نجات داده است مثل حضرت آدم و حضرت نوح ـ علي نبينا و آله و عليهما السّلام ـ و ساير پيامبران ـ عليهم السّلام ـ . ما فقط به يکي دو نمونه از اين روايات اکتفا مي‌کنيم.
علامه اميني ـ رحمة الله عليه ـ در الغدير از فرائد السمطين در ضمن روايت مفصّلي از پيامبر اکرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ نقل مي‌کند که خداي تعالي به حضرت آدم ـ عليه السّلام ـ فرمود:
... يا آدم هؤلاء صفوتي بهم انجيهم و بهم اهلکهم فاذا کان لک الي حاجةٌ فبهؤلاء توسَّل فقال النبي ـ صلّي الله عليه و آله ـ ... فمن کان الي الله حاجة فليسأل بنا اهل البيت.[5] يعني: يا آدم اينها برگزيدگان من هستند و به ايشان نجات مي‌دهم و به ايشان هلاک مي‌کنم آنها را و اگر حاجتي از من داشتي به ايشان توسل کن.
همچنان که معلوم شد خداي تبارک و تعالي در اين روايت صراحتاً به پيامبرش مي‌فرمايد: اگر حاجتي از من داشتي به ايشان متوسل شو.
و در مورد حضرت نوح صاحب شرح احقاق الحق نقل مي‌کند از رسول اکرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ بعد از اينکه حضرت نوح ـ سلام الله عليها ـ کشتي را ساخت و ميخ‌ها را به کشتي زد پنج ميخ به نام پنج تن به کشتي زد که پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در آخر اين روايت مفصل فرموده‌اند:
و حملناه علي ذات الواح و دسر: سوره قمر، آيه 13.
الالواح خشب السفينه و نحن الدسر و لولانا ما سارت السفينه باهلها.[6]
منظور از الواح چوبهاي کشتي هستند و منظور از الدسر در آيه شريفه ما هستيم و اگر ما نبوديم کشتي سرنشينانش را حرکت نمي‌داد.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ زندگاني امام کاظم، سيد کاظم ارفع.
2ـ زندگاني قمر بني هاشم، (چهره درخشان) خلحالي رباني.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . ابن منظور، لسان العرب، بيروت، دار احياء التراث ، چاپ اول، 1405ق، ج1، ص192.
[2] . ميلاني، سيد علي حسيني، شرح منهاج الکرامه، ص170، به نقل از ابن الجوزي.
[3] . مرعشي نجفي، سيد شهاب الدين، شرح احقاق الحق، چاپ کتابخانه آيت الله مرعشي، قم، ج12، ص300، از مطالب السول ابن طلحه.
[4] . شاکري، حاج حسين، شهداء اهل البيت (قمر بني هاشم)، ستاره، چاپ اول، 1420ق، ص22،
[5] . الغدير، ج2، ص300، به نقل از: فرائد السمطين، بيروت، نشر و چاپ دارالکتب العربي، 1379.
[6] . شرح احقاق الحق، ج9، ص205. به نقل از سيوطي.

امام موسي كاظم ـ عليه السّلام ـ در طول عمر مباركشان گفتگوهاي علمي، متعددي با خلفاء، علماء و شخصيتهاي مختلف داشتند كه اسامي آنها عبارتند از: 1. هارون الرشيد 2. يعقوب ابن جعفر 3. عبدالغفار سلمي 4. ابي يوسف 5. حسن ابن راشد 6. نعمان ابن ثابت 7. مهدي عباسي و افراد ديگري كه تفصيل مباحث ايشان در كتب معتبر بيان شده است. اگر چه هر يك از اين مناظرات به نوبة خود سرشار از مطالب مهم علمي است، لكن از آنجايي كه مباحث طولاني در اين مختصر نمي گنجد، لذا به چند نمونة كوتاه بسنده مي كنيم:
1. گفتگوي آن حضرت با ابوحنيفه پيشواي مشهور فرقة حنفي: ابو حنيفه مي گويد: در دوران امام صادق ـ عليه السّلام ـ به حج رفتم و چون به مدينه رسيدم به خانة آن حضرت در آمدم و به انتظار اجازة ورود در دهليز نشستم، ناگاه كودك نوپايي بيرون آمد، به او گفتم اي پسر بچه، شخص غريب كه در شهر شما آيد، كجا قضاي حاجت كند؟ گفت: «آرام باش»، سپس نشست و به ديوار تكيه كرد و گفت: «از كنار نهرها و زير درختان ميوه و سايه انداز مساجد و وسط جاده دوري كن، و پشت ديواري مخفي شو و جامه را بالا زن و روو به قبله و پشت به قبله مباش، و هرچه خواهي قضاي حاجت كن.» آنچه از اين كودك شنيديم مرا به شگفت آورد. به او گفتم: نامت چيست؟ گفت: «موسي بن جعفر بن محمد بن علي بن حسين بن علي بن ابيطالب» به او گفتم: اي پسر بچه، گناه ازكيست؟ در پاسخ گفت: «از سه حالت بيرون نيست يا از خداست، كه از او نيست، زيرا سزا نيست پروردگار بنده را به آنچه نكرده عذاب كند، و يا از خدا و بنده با هم است، و همچنين هم نيست، زيرا براي شريك نيرومند، سزاوار نيست كه شريك ناتوان را ستم كند و يا از خود بنده است، كه از اوست، پس اگر خدا بگذرد از كرم اوست و اگر كيفر دهد به خاطر گنه و جرم بنده است.» ابو حنيفه گويد: امام صادق ـ عليه السّلام ـ را ملاقات نكرده و برگشتم و بدانچه شنيدم بي نياز شدم.[1]
2. مناظرة آن حضرت با رئيس فرقه فطحية: مفضل بن عمر مي گويد: چون امام صادق ـ عليه السّلام ـ وصيت فرموده، امامت را به موسي كاظم ـ عليه السّلام ـ . بعد از آن برادر بزرگ او كه عبدالله معروف به افطح بود، دعوي امامت كرد؛ آنگاه امام موسي كاظم ـ عليه السّلام ـ فرمود، در ميان خانة ايشان هيزم بسيار جمع كردند و فرستاد كه برادر خود عبدالله را طلبيد كه بيايد. همراه امام موسي كاظم ـ عليه السّلام ـ جماعتي از اماميه بودند، چون آن حضرت نشست، فرمود هيزمها را آتش زدند. مردم نمي دانستند سبب آن چيست. چون تمام هيزم ها آتش گرفتند آن حضرت برخاست و با جامة خود در ميان آتش نشست و رو به حاضران چند حديث بيان فرمود. بعد برخاسته جامة خود را تكاند و به مجلس خود بازگشت. سپس به عبدالله گفت: «اگر زعم تو آنست كه بعد از پدرت تو امامي، پس بنشين در آن مجلس»، رنگ عبدالله متغير شد و برخاسته و در حالي كه ردايش را مي كشيد از خانة امام موسي بن جعفر ـ عليه السّلام ـ بيرون رفت.[2]
3. مباحثه آن حضرت با دو تن از علماء برجستة فرقة حنفيه: ايامي كه هارون الرشيد امام موسي كاظم ـ عليه السّلام ـ را محبوس كرده بود، ابو يوسف و محمد بن الحسن كه هر دو به مذهب اهل سنت، مجتهد عصر و از شاگردان ابوحنيفه بودند، با هم قرار گذاشتند نزد امام ـ عليه السّلام ـ بروند و مسائل علمي از او بپرسند، و به اعتقاد خود با او مناظره كنند. چون به خدمت آن حضرت رسيدند، مقارن رسيدن ايشان مردي كه از طرف سندي ابن شاهك موكل بر آن حضرت بود، آمده گفت: نوبت من تمام شد و به خانة خود مي روم، اگر شما را خدمت وكاري هست بفرمائيد كه چون نوبت من شود آن را انجام دهم. امام ـ عليه السّلام ـ فرمود: «برو، خدمتي و كاري ندارم». و چون مرد روانه شد رو به ايشان كرد و گفت: «تعجب نمي كنيد اين مرد كه امشب خواهد مرد و قصد دارد كه فردا براي حل مشكل مرا ياري نمايد». پس هر دو برخاسته و بيرون رفتند در حاليكه به هم مي گفتند: ما آمده بوديم از او مسائل واجب و سنت بشنويم، او خود از غيب خبر مي دهد، كسي را فرستادند تا بر در خانة آن مرد منتظر خبر نشست، نصفي از شب گذشت، فرياد و ناله از خانه بلند شد، مأمور پرسيد چه شده است؟ گفتند: آن مرد بدون هيچ بيماري و مرضي مرده است. فرستاده رفت و خبر را به آن دو رسانيد. ايشان به خدمت امام ـ عليه السّلام ـ آمده پرسيدند: مي خواهيم بدانيم كه شما اين علم را از كجا به هم رسانده ايد؟ امام ـ عليه السّلام ـ فرمودند: «اين علم از آن علمها نيست كه ديگري را راهي به آن باشد. اين علم از آن باب است كه رسول الله ـ صلّي الله عليه و آله ـ اخبار فرموده بود، علي بن ابيطالب ـ عليه السّلام ـ را.» آن دو متحير و مبهوت شدند و هر چه خواستند حرف ديگري بزنند نتوانستند و برخاسته و شرمنده برگشتند.[3]
4. مناظرة آن بزرگوار با هارون الرشيد: تلكبري به استناد از امام كاظم ـ عليه السّلام ـ نقل مي كند: امام كاظم ـ عليه السّلام ـ فرمود: «هارون به من گفت: آيا شما مي گوييد كه خمس متعلق به شماست؛ گفتم: بله گفت: خيلي زياد است. جواب دادم كسي كه آن را به من عطا كرده است، مي دانسته كه زياد نيست.»[4] و عطا كننده و وضع كننده خمس خداوند متعال است، هارون از پاسخ امام ساكت شد و خمس را كه حق اهل بيت و امامت است قبول كرد و قانع شد.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . بحراني، تحف العقول، اسلاميه، كتابفروشي اسلاميه، 1354 هـ ش، ص 434.
[2] . اربلي، علي بن عيسي، كشف الغمه، مهر، چاپ دوم، 1364 هـ. ش، ج 3، ص 53.
[3] . اربلي، علي بن عيسي، پيشين، ج 3، ص 55.
[4] . مجلسي، بحارالانوار، بيروت، مؤسسه الوفاء، 1403 هـ ق. ج 48، ص 158.

امام كاظم ـ عليه السّلام ـ در سال 128 هـ ق در ابواء ـ نام منزلي بين مكه و مدينه ـ متولد شد و در بغداد در 25 رجب سال 183 در سنّ پنجاه و پنج سالگي در زندان سندي بن شاهك رحلت نموده و مادرش ام ولد يا حميدة بربريه بوده است. بنابراين ايشان 35 سال پس از درگذشت پدر بزرگوارش امامت كرده و كنيه آن حضرت ابو ابراهيم، ابوالحسن، ابو علي و شهرتش عبد صالح و معروف به كاظم بوده است.[1]
امّا معجزات آن امام بسيار زياد بوده كه از باب:
آب دريا را اگر نتوان كشيد
پس به قدر تشنگي بايد چشيد
فقط به چند نمونه از آنها اشاره مي‌شود:
1. از علي بن يقطين نقل شده كه هارون مردي را طلب كرد كه به وسيلة او امر موسي بن جعفر ـ عليه السّلام ـ را باطل كند و در مجلس او را وامانده و خجل كند، مرد افسونگري را آوردند و چون سفره گستردند، سحري در نان‌ها اعمال كرد كه هر چه آن جناب (امام كاظم ـ عليه السّلام ـ ) مي‌خواست ناني بردارد از جلويش مي‌پريد و هارون از خوشي و خنده به اهتزاز در آمد. حضرت بدون معطلي سر بلند كرد و به صورت شيري كه به پرده‌اي نقش بسته بود، فرمود: اي شير دشمن خدا را بگير. عكس مانند بزرگترين درندگان شد و افسونگر را دريد. هارون و يارانش غش كرده، افتادند و از هول آن منظره عقل از سرشان پرواز كرد چون به هوش آمدند، هارون به حضرت گفت: تو را به حقي كه من بر تو دارم دستور بده دوباره اين صورت آنچه را خورد برگرداند، حضرت فرمود اگر عصاي موسي ريسمان‌ها و عصاهاي ساحران را كه بلعيد برگرداند او هم اين مرد را برمي‌گرداند.[2]
2. از زكريا بن آدم نقل شده كه حضرت امام رضا ـ عليه السّلام ـ فرمود: پدرم از كساني بود كه در گهواره سخن مي‌گفت.[3]
3. يعقوب سراج گفت: حضور حضرت صادق ـ عليه السّلام ـ شرفياب شده ديدم آن حضرت كنار گهواره ابوالحسن موسي ـ عليه السّلام ـ (امام كاظم) ايستاده و مدتي با كودك خود رازهايي مي‌گفت. من نشستم تا حضرت از رازهاي نهاني فارغ شده، آنگاه به احترام حضرت از جا برخاستم به من فرمود: نزديك مولاي خود بيا و بر او سلام كن من به دستور حضرت نزديك رفته عرض سلام كردم، كودك گهواره كه بر پيران عالم استادي توانا بود سلام مرا به زبان فصيحي پاسخ داد و فرمود هم اكنون به خانه برو و نام دخترت، كه ديروز نامگذاري كرده‌اي تغيير بده زيرا آن نامي است كه خدا دوست نمي‌دارد. آري چنان بود دختري داشتم و او را حميراء ناميده بودم. حضرت صادق ـ عليه السّلام ـ فرمود: فرمان فرزندم را به كار بند كه نجات در آن است.[4]
4. عبدالله افطح (برادر امام كاظم ـ عليه السّلام ـ ) در امر امامت با حضرت كاظم ـ عليه السّلام ـ منازعه كرد و حضرت آتشي افروخت و ساعتي در وسط آن نشست و با مردم سخن گفت سپس برخاست و به عبدالله فرمود اگر تو هم امامي، چنين كن و از آتش بيرون آمد.[5]
5. از ابراهيم بن سعيد روايت شده كه گفت: تعدادي از درندگان را در حجرة حضرت موسي بن جعفر ـ عليه السّلام ـ كردند كه آن حضرت را بخورند پس آن درندگان براي حضرت متواضع شدند و دُم جنباندند و حضرت را به امامت خوانده و از شرّ هارون الرشيد براي او به خدا پناه بردند. چون اين خبر به هارون رسيد حضرت را آزاد كرده گفت: مي‌ترسم من و مردم و اطرافيانم را شيفته خود كند.[6]
6. رافعي گويد: پسر عموئي داشتم به نام حسن بن عبدالله كه مردي منزوي و از همه مردم معاصرش پارساتر بود و گاهي از اوقات طوري با سلطان روبرو مي‌شد كه او را امر به معروف و نهي از منكر مي‌كرد. روزي به مسجد وارد شده در آنجا حضرت ابوالحسن موسي ـ عليه السّلام ـ نيز تشريف داشت، حضرت به او اشاره كرده چون نزديك آمد فرمود: اي ابو علي! چقدر اين رويه‌اي كه براي خودت انتخاب نمودي مورد علاقه من است و مرا مسرور مي‌كند. ليكن بايد بگويم معرفتت كم است. بهتر آن است درصدد معرفت برآئي. عرض كرد: فداي تو، معرفت چيست؟ فرمود: فقه بياموز و حديث فراگير. عرض كرد: از چه كسي؟ فرمود: از فقهاء مدينه آنگاه آنچه فراگرفته‌اي به من عرضه دار تا صحت و نادرستي آن را برايت بيان كنم.
پسر عموي من طبق دستور حضرت به فرا گرفتن فقه و حديث پرداخت و تقريراتي را كه ياد گرفته و نوشته بود حضور حضرت عرضه داشت، حضرت همه را از درجة اعتبار ساقط كرد و خط بطلان بر آنها كشيد و فرمود: باز هم درصدد معرفت برآي. نامبرده كه مردي متدين بود و نمي‌خواست هيچ دقيقه‌ از دقائق دين را نابود گذارد، همواره همراه موسي بن جعفر ـ عليه السّلام ـ بوده و از آن حضرت دور نمي‌شد، تا آنكه روزي حضرت به خارج شهر تشريف مي‌برد در راه با آن جناب ملاقات كرد عرض كرد: فداي شما اينكه در پيشگاه خدا حجت بر شما تمام مي‌كنم كه بايد مرا بدان چه معرفت آن واجب است، راهنمائي فرمائي. حضرت ـ عليه السّلام ـ حقوق امير المؤمنين ـ عليه السّلام ـ و آنچه را كه بايد به آن شناخت پيدا كرد و نيز حقوق حسن و حسين و محمّد بن علي و جعفر بن محمّد و امامت آنها را بيان فرمود و ساكت ماند. وي پرسيد: امروز پيشواي مردم كيست؟ فرمود: اگر او را به تو معرفي كنم از من مي‌پذيري؟ عرض كرد: آري. فرمود: امام بر حق و پيشواي خلق، امروز منم. عرض كرد: براي ادعاي خود دليلي هم داريد؟ فرمود: نزديك فلان درخت رفته بگو موسي بن جعفر ـ عليه السّلام ـ مي‌گويد نزديك ما بيا. وي پيام حضرت را به درخت رسانيد، بلافاصله زمين را شكافته خدمت حضرت رسيد حضرت باز اشاره كرده به محل اول خود بازگشت.[7]
7. كليني از عبدالله بن مغيره نقل مي‌كند: كه حضرت كاظم ـ عليه السّلام ـ در مني با زني بر خورد نمود، كه براي گاوش كه مرده بود گريه مي‌كرد و كودكانش هم اطرافش مي‌گريستند. پرسيد: چرا گريه مي‌كني؟ گفت: بچه‌هاي يتيمي دارم و گاوي داشتم كه زندگي خود و بچه هايم از آن اداره مي‌شد و اكنون مرده و با اين بچه‌ها، درمانده و بيچاره شدم. فرمود: مي‌خواهي آن را زنده كنم؟ گفت: آري. حضرت كناري رفت و دو ركعت نماز گذاشت و اندكي دست بلند كرد و لبهاي مباركش را حركت داد و برخاست صدائي به گاو زد و با سر چوب به آن اشاره كرد ـ يا پاي خود را به آن زد ـ گاو حركت كرد و ايستاد.[8]
8. از اعمش نقل شده كه گفت: ديدم حضرت امام كاظم ـ عليه السّلام ـ نزد هارون بود و هارون در مقابل او خضوع مي‌كرد عيسي بن زياد گفت: اي امير المؤمنين - هارون - چرا براي او خضوع مي‌كردي؟ گفت: ديدم پشت سر او يك افعي دهن باز كرده و مي‌گويد: مطيعانه جواب او را بده وگرنه تو را مي‌بلعم.[9]
9. از بنان بن نافع نقل شده كه پدرم را با زنها در موسم ـ يكي از مجامع حجاج در مكه يا منا يا عرفات ـ گذاشتم و به طرف حضرت موسي بن جعفر ـ عليه السّلام ـ رفتم و چون به او نزديك شدم و خواستم سلام كنم رو به من كرد و فرمود: اي پسر نافع حج ات قبول شد، خدا در مصيبت پدر اَجرت دهد كه در اين ساعت خدا روح او را گرفت برگرد و به تجهيزات او بپرداز. از اين سخن متحير شدم زيرا هيچ مرضي نداشت كه من آمدم. فرمود: اي نافع مگر به ما ايمان نداري، برگشتم ديدم زنها به صورت مي‌زنند. گفتم: چه چيز است؟ گفتند: پدرت از دنيا رفته است.[10]
10. شيخ اربلي از شقيق بلخي روايت كرده كه در سالي به حج مي‌رفتم، به قادسيه كه رسيدم مردم بسياري را ديدم كه با زينت و اموال بودند. چشمم به جوان خوشروئي كه ضعيف و گندمگون بود، افتاد كه جامه‌اي پشمينه به تن و نعلين به پا از مردم كناره گرفته بود. با خود گفتم: حتماً اين از صوفيه است و مي‌خواهد بزرگي خويش را بر ديگران ثابت كند، جلو رفتم تا او را سرزنش كنم. چون نزديك‌تر رفتم به من گفت: يا شقيق «اجتنبوا كثيراً من الظن ان بَعض الظن اثم»[11] اين را گفت و رفت. با خود گفتم: اين امر عظيمي بود كه از نهان من خبر داد، حتماً از عبد صالح خدا است بروم از او معذرت‌خواهي كنم. هر چه گشتم او را نيافتم تا به منزل واقصه رسيدم كه آن بزرگوار را در حال نماز ديدم با خشوع و اشك و انابه به جلو رفتم تا از او حلاليت بطلبم. فرمود: يا شقيق «و انّي لغفّار لمن تاب و امن و عمل صالحاً ثم اهتدي»[12] اين را گفت و رفت. من هم به دنبالش رفتم. زيرا دوباره از باطن من خبر داد، پس او را نديدم تا اينكه در زباله (نام منزلي است) ديدم آن جوان ظرف آبي لب چاه در دست دارد كه آب بكشد، كه ناگاه ظرف از دستش به چاه افتاد نگاه كردم ديدم سر به آسمان بلند كرد و گفت: «انت ربي اذا ظئمتُ الي الماء و قوتي اذا اردت طعاماً»؛ يعني توئي سيرابي من هرگاه تشنه مي‌شوم به سوي آب و تو قوت مني هر وقت كه اراده كنم طعام را». پس گفت خداي من و سيّد من، من غير از اين ظرف ندارم از من مگير او را.
شقيق گويد: به خدا ديدم كه آب چاه جوشيد و بالا آمد و آن جوان دست به جانب آب برد و ظرف را گرفت و پر از آب كرد و وضو گرفت ... پس من به شخصي گفتم: اين جوان كيست؟ گفت: موسي بن جعفر ـ عليه السّلام ـ است.[13]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. كشف الغمه، مرحوم اربلي، ج3، دارالكتب الاسلامي، بيروت،1401 ق، ص 12.
2. عيون اخبار الرضا، ج1، انتشارات اسلاميه، تهران، 1396 هـ . ق، ص 52.
3. منتهي الامال، شيخ عباس قمي.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . مفيد، الارشاد، تهران، چاپ انتشارات علميه اسلاميه، ص 207.
[2] . حر عاملي، اثبات الهداة، تهران، دار الكتب الاسلاميه، 1357.
[3] . همان، ص 557.
[4] . مفيد، الارشاد، تهران، انتشارات اسلاميه، 1351، ص 362.
[5] . حر عاملي، اثبات الهداة، تهران، دار الكتب الاسلاميه، 1357، ص572.
[6] . همان، ص 567 و 568.
[7] . مفيد، الارشاد، تهران، انتشارات اسلاميه، 1351، ص567.
[8] . حر عاملي، اثبات الهداة، تهران، دار الكتب الاسلاميه، 1357، ص 494.
[9] . همان، ص 566.
[10] . همان، ص 566.
[11] . حجرات/2.
[12] . طه/2.
[13] . قمي، عباس، منتهي الآمال، قم، مؤسسة انتشارات هجرت، چاپ پنجم، 1412، ج2، ص 372.

امام موسي بن جعفر ملقب به كاظم ـ عليه السّلام ـ بعد از شهادت امام صادق ـ عليه السّلام ـ در سال 148 هـ رهبري و امامت شيعيان را بر عهده گرفتند و مدت 35 سال عهده‌دار اين مسئوليت الهي بوده‌اند.[1] و اين مدت مصادف بود با خلافت چهار تن از خلفاي عباسي به نام‌هاي منصور، مهدي، هادي، هارون الرشيد[2] و آن حضرت عمر شريف خود را در مدينه و بغداد و گاهي در زندان بصره سپري كردند.
دوراني كه امام كاظم ـ عليه السّلام ـ در آن زندگي مي‌كرد، مصادف با نخستين مرحله‌ي استبداد و ستمگري حكّام عباسي بود. آنها تا چندي پس از آن كه زمام حكومت را به نام علويان در دست گرفتند با مردم و به خصوص با علويان برخورد نسبتاً ملايمي داشتند؛ امّا به محض اينكه در حكومت استقرار يافته و پايه‌هاي سلطه خود را مستحكم كردند و از طرف ديگر با بروز قيام‌هاي پراكنده‌اي كه به طرفداري از علويان پديد آمد، آنها را سخت نگران كرد، بنا را بر ستمگري گذاشته و مخالفان خود را زير شديد‌ترين فشارها قرار دادند. امام كاظم ـ عليه السّلام ـ در اين دوره در مركز اين فشارها قرار داشت و در عين حال رسالت ايشان آن بود كه تا در اين رابطه با كمك شاگرداني كه از دوره‌ي امام باقر و امام صادق ـ عليهما السّلام ـ تربيت يافته بودند يك نوع تعادل و توازن فكري ميان شيعيان برقرار كنند، طبعاً عباسيان هم نمي‌توانستند تشكّلي به نام شيعه را با رهبري امام بپذيرند و اين مهم‌ترين عاملي بود كه آنها را وادار كرد تا امام را تحت فشار بگذارند.
با توجّه به اينكه ائمه ـ عليهم السّلام ـ بر لزوم رعايت تقيه تأكيد مي‌كردند و مي‌كوشيدند تا تشكّل شيعه و رهبري آن را به طور پنهاني اداره نموده و از خطرات حفظ نمايند. طبعاً اين وضعيت سبب مي‌شد تا تاريخ نتواند از حركات سياسي ائمه ـ عليهم السّلام ـ ارزشيابي دقيقي به عمل آورد.
امّا بيشتر برخورد و موضع‌گيري امام هفتم با هارون الرشيد بوده است هر چند كه آن حضرت معاصر با چهار خليفه‌ي عباسي بوده است و لذا برخوردهايي هم با ساير خلفاء داشتند، امّا در برابر ظلم و ستم و بي‌توجّهي خلفاي وقت به اصول دين و سنّت نبوي عكس العمل نشان داده و حتّي در اين باره تهديد به قتل و به زندان نيز افتادند.
در عصر خلافت منصور عباسي، امام ـ عليه السّلام ـ به درخواست منصور در مجلسي كه در روز عيد برگزار كرده بود و در آن مجلس هديه‌ها و اموالي بذل و بخشش مي‌شد، حضور داشتند و در مقابل اين عمل فرمودند: كه من از اخبار رسول الله ـ صلّي الله عليه و آله ـ درباره‌ي اين گونه بذل و بخشش‌ها چيزي نيافتم كه تأكيد كننده‌ي عمل تو باشد ولي امام از طرف منصور مجبور مي‌شوند كه در مجلس نشسته و هداياي مردم را بگيرد كه در اين حال مردي وارد مي‌شود و مي‌گويد: اي پسر دختر رسول الله ـ صلّي الله عليه و آله ـ ، من از مال دنيا چيزي ندارم، ولي جدّم سه بيت شعر در رثاي جدّ تو حسين بن علي ـ عليه السّلام ـ سروده است، مي‌خواهم آن را بخوانم و امام اجازه مي‌دهد كه شعر خوانده شود و بعد از خواندن شعر اموال زيادي كه تحت اختيار امام بود به آن مرد مي‌بخشد.[3]
كه اين عمل در آن جمع بيانگر اين است كه امام خواستند نام و هدف امام حسين ـ عليه السّلام ـ كه هميشه قرين مبارزه با ظلم و طاغوت بود زنده بماند. حتّي در سخت‌ترين شرايط خفقان سياسي كه عباسيان به وجود آورده بودند.
امام كاظم ـ عليه السّلام ـ همچنين با تربيت شاگرداني مورد اعتماد و وثوق و فرستادن آنها ميان مردم و آگاه ساختن مردم نسبت به حقّانيت ائمه ـ عليهم السّلام ـ سعي در زنده نگه داشتن تشيّع و گسترش آن مي‌كردند و در برابر شبهاتي كه از طرف خليفه و ديگران ايجاد مي‌شد پاسخ مي‌دادند و با خوشگذراني خليفه مخالفت مي‌كردند. در اين رابطه جواب امام به مهدي عباسي كه مي‌گفت حرمت شراب در قرآن نيامده است جالب است.
امام ـ عليه السّلام ـ فرمودند: كه خداوند در قرآن از حرمت خمر ياد كرده است و آن را در سوره‌ي اعراف با عنوان «اثم» آورده است.[4] كه اثم حرام است. و در سوره‌ي بقره فرموده: از تو از شراب و قمار مي‌پرسند. بگو در آن (اثم كبير) (گناهي بزرگ) و سودهايي براي مردم است و گناهش از سودش بزرگتر است.[5]
امام ـ عليه السّلام ـ فرمودند: اثم در سوره‌ي اعراف صريحاً حرام معرفي شده و در سوره‌ي بقره در مورد شراب و قمار به كار رفته است، بنابراين شراب صريحاً در قرآن مجيد حرام معرفي شده است. مهدي كه اين جواب كوبنده را از امام ـ عليه السّلام ـ شنيد بي‌اختيار گفت: به خدا اين فتوا، فتواي هاشمي است.[6]
موضع‌گيري ديگر امام ـ عليه السّلام ـ در برابر مهدي راجع به قضيه‌ي فدك است كه امام با مطرح كردن آن عوام فريبي خليفه را آشكار ساخت كه به عنوان ردّ مظالم در ملأ عام نشسته بود هرچند كه وقتي از حدود فدك باخبر شد و غصبي بودن خلافت را دانست از ردّ آن ابا كرد.[7]
وقتي مهدي از نفوذ امام هراسان شد دستور زنداني كردن امام ـ عليه السّلام ـ را داد. ولي بعد از اينكه معلوم شد امام ـ عليه السّلام ـ دنبال قيام نبوده از زندان آزاد مي‌شود. و خود حضرت در جواب هادي مي‌فرمايد: كه به خدا سوگند قيام عليه شما اصلاً در شأن من نيست تا بخواهم با شما مبارزه كنم.[8]
همان طور كه قبلاً هم اشاره شد دوره‌ي امام با تقيه بود و ياران و شيعيان خود را نيز به تقيه سفارش مي‌نمودند و مخفيانه به دعوت مردم و حفظ شيعه مي‌پرداختند. امام موسي بن جعفر ـ عليه السّلام ـ در مدّت يك سال خلافت هادي عباسي، كه مصادف با بزرگترين و خونين‌ترين قيام از جانب علويان در اين دوره صورت گرفت، هر چند مستقيماً وارد قيام نشدند ولي قراين و شواهد نشان مي‌دهد كه به فرمانده قيام يعني حسين بن علي (صاحب فخ) رهنمودهايي دادند و بعد از شهادت وي نيز از او تعريف و تمجيد كردند. طوري كه قبل از قيام، امام به حسين بن علي مي‌فرمايند: بدان كه تو كشته خواهي شد پس خوب حواست را جمع كن و آماده باش و به كسي اعتماد مكن زيرا مردم تظاهر به ايمان مي‌كنند ولي در عمل منافق و فاسق هستند.[9]
و بعد از شهادت صاحب فخ فرمودند: او در حالي كه مسلمان صالحي بود و به عبادت پروردگارش قيام مي‌كرد و امر به معروف و نهي از منكر مي‌نمود، عمر خود را به پايان برد، او در خانواده‌ي خود مانند نداشت.[10] اين گونه موضع‌گيري امام در برابر قيام صاحب فخ موجب خشم خليفه شد و حضرت را تهديد به قتل كرد ولي تقدير چنان بود كه امام سختي‌هاي زندان هارون را تحمّل كند.
بخش مهم روايات تاريخي درباره‌ي امام كاظم و مواضع آن حضرت در برابر هارون الرشيد و سخت گيري اين خليفه‌ي خون آشام نسبت به حضرت مي‌باشد. امام در برابر اقدامات و سياست‌هاي هارون دو موضع‌گيري متفاوت داشت:
1. شيعيان را سفارس مي‌كردند تمام معاملات و رفتار خود را با خليفه و نيروهاي آن قطع كنند، و هيچ گونه تعاملي با آنها نداشته باشند چنانچه به صفوان جمّال كه يكي از شيعيان هست و شترهاي خود را در سفر حج به هارون كرايه داده بود، امام صفوان را از اين اقدام منع و فرمودند: كه تكيه بر ستمكار، گرفتار دوزخ مي‌گردد و هر گونه همكاري با ستمكار حرام است و نبايد به آن اعتماد كرد.[11] البته اين گونه موضع‌گيري امام ـ عليه السّلام ـ موجب خشم هارون هم مي‌گرديد.
2. سياست و موضع‌گيري كه امام در برابر هارون اتخاذ كردند اين است كه توسط افراد با ايمان و پرورش يافته‌ي مكتب اهل بيت ـ عليهم السّلام ـ به درون دستگاه خلافت نفوذ كنند و به واسطه‌ي اين اقدام از تصميمات درون دستگاه خلافت عليه شيعيان و خود حضرت مطّلع و آگاه شوند. و نمونه بارز اين موضع را هم درباره‌ي علي بن يقطين مشاهده مي‌كنيم.[12] كه از دوره‌ي مهدي عباسي در دستگاه خلافت نفوذ داشته و به مقام وزارت هم رسيد. و امام اين امر را مايه اميد شيعيان مي‌دانستند.
با توجّه به اينكه از زمان هارون به دليلي رشد علم و دانش و اهتمام هارون به اين امر امام ـ عليه السّلام ـ نيز از همين راه هم در برابر خليفه و ظلم و فساد دربار موضع ‌گيري كردند و در اين زمان بارها امام و شاگردانش به مجالس علمي و كلامي و فلسفي كه در قصر هارون بود؛ دعوت مي‌شدند و از اين طريق حقيقت را براي حاضرين بيان مي‌داشتند.[13]
بنابراين مي‌توان گفت موضع‌گيري امام كاظم ـ عليه السّلام ـ در برابر خلفاي معاصر خود عبارت بود از كوبيدن خلفاء و مبارزه با آنها، ولي نوع مبارزه قيام مسلحانه نبود بلكه با منصرف كردن مردم از خلفاء و علني كردن باطل بودن خلافت آنها و روش‌هاي ديگر كه جامعه را بر ضدّ خلفاء سوق مي‌داد و اين روش را امام كاظم ـ عليه السّلام ـ حتي در زندان هم ادامه مي‌دادند كه با رفتار و گفتار و عمل خويش زندانبان‌ها را مجذوب خويش مي‌كرد و بعد از مدّتي مريد امام مي‌شدند. با مردم نيز طوري رفتار مي‌كردند كه شيفته‌ي اخلاقش مي‌شدند و لذا خلفاي عصر به امام حسادت مي‌ورزيدند و احساس خطر نموده؛ امام ـ عليه السّلام ـ را در تنگنا قرار مي‌دادند با اينكه امام در ظاهر هيچ قيام و انقلابي نمي‌كردند ولي دل‌هاي مردم را تسخير كرده بودند و نفوذ معنوي فوق العاده‌اي داشتند.
سرانجام هارون حضور و نفوذ معنوي امام ـ عليه السّلام ـ را در بين مردم نتوانست تحمّل كند و آن حضرت را به شهادت رساند.
منابع براي مطالعه‌ي بيشتر:
1. مسند امام كاظم ـ عليه السّلام ـ ، عزيز الله عطاردي.
2. حيات فكري و سياسي امامان شيعه، جعفريان.
3. منتهي الآمال، قمي.
7. حيات الامام موسي بن جعفر ـ عليه السّلام ـ ، باقر شريف قريشي.
نكته‌ي اخلاقي:
حضرت علي ـ عليه السّلام ـ فرمودند: مَنْ صارَعَ الحَقَّ صَرَعَهُ؛
يعني هر كس با حق درافتاد نابود شد.
نهج البلاغه، ترجمه‌ محمّد دشتي، حكمت 408، ص 727
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . شيخ مفيد، الارشاد، ج 2، قم، مؤسسه آل البيت ـ عليه السّلام ـ ، چاپ اول، 1413، ص 215.
[2] . علامه مجلسي، جلاء العيون، قم، انتشارات سرور، چاپ هفتم، 1378، ص 896.
[3] . ابن شهر آشوب، مناقب آل ابيطالب ـ عليهم السّلام ـ ، چ2، قم، مكتبه علامه ، بي‌تا، ص 381 ـ 379.
[4] . سوره‌ اعراف، آية 33.
[5] . سوره بقره، آية 219.
[6] . كليني، فروع كافي، ج6، تهران، دار الكتب الاسلامي، چاپ دوم، 1362، ص 406.
[7] . شيخ طوسي، التهذيب، ج4، طبع نجف، 1377 ق، ص 148.
[8] . همان، ص 264.
[9] . ابوالفرج اصفهاني، مقاتل الطالبين، نجف، مطبعة حيدريه، چاپ اول، 1965 م، ص298 ـ 297.
[10] . همان، ص 302.
[11] . شيخ طوسي، رجال كشي، تصحيح مصطفوي، مشهد، دانشگاه مشهد، بي‌تا، ص 441.
[12] . مجلسي، بحارالانوار، ج 48، بيروت، مؤسسة الوفا، چاپ اول، 1403، ص 136.
[13] . ابن بابويه، محمد بن علي، ترجمة عيون الاخبار الرضا، بي‌جا و بي‌نا، ص 52 ـ 55.

امام موسي كاظم ـ عليه السّلام ـ در طول عمر مباركشان گفتگوهاي علمي، متعددي با خلفاء، علماء و شخصيتهاي مختلف داشتند كه اسامي آنها عبارتند از: 1. هارون الرشيد 2. يعقوب ابن جعفر 3. عبدالغفار سلمي 4. ابي يوسف 5. حسن ابن راشد 6. نعمان ابن ثابت 7. مهدي عباسي و افراد ديگري كه تفصيل مباحث ايشان در كتب معتبر بيان شده است. اگر چه هر يك از اين مناظرات به نوبة خود سرشار از مطالب مهم علمي است، لكن از آنجايي كه مباحث طولاني در اين مختصر نمي گنجد، لذا به چند نمونة كوتاه بسنده مي كنيم:
1. گفتگوي آن حضرت با ابوحنيفه پيشواي مشهور فرقة حنفي: ابو حنيفه مي گويد: در دوران امام صادق ـ عليه السّلام ـ به حج رفتم و چون به مدينه رسيدم به خانة آن حضرت در آمدم و به انتظار اجازة ورود در دهليز نشستم، ناگاه كودك نوپايي بيرون آمد، به او گفتم اي پسر بچه، شخص غريب كه در شهر شما آيد، كجا قضاي حاجت كند؟ گفت: «آرام باش»، سپس نشست و به ديوار تكيه كرد و گفت: «از كنار نهرها و زير درختان ميوه و سايه انداز مساجد و وسط جاده دوري كن، و پشت ديواري مخفي شو و جامه را بالا زن و روو به قبله و پشت به قبله مباش، و هرچه خواهي قضاي حاجت كن.» آنچه از اين كودك شنيديم مرا به شگفت آورد. به او گفتم: نامت چيست؟ گفت: «موسي بن جعفر بن محمد بن علي بن حسين بن علي بن ابيطالب» به او گفتم: اي پسر بچه، گناه ازكيست؟ در پاسخ گفت: «از سه حالت بيرون نيست يا از خداست، كه از او نيست، زيرا سزا نيست پروردگار بنده را به آنچه نكرده عذاب كند، و يا از خدا و بنده با هم است، و همچنين هم نيست، زيرا براي شريك نيرومند، سزاوار نيست كه شريك ناتوان را ستم كند و يا از خود بنده است، كه از اوست، پس اگر خدا بگذرد از كرم اوست و اگر كيفر دهد به خاطر گنه و جرم بنده است.» ابو حنيفه گويد: امام صادق ـ عليه السّلام ـ را ملاقات نكرده و برگشتم و بدانچه شنيدم بي نياز شدم.[1]
2. مناظرة آن حضرت با رئيس فرقه فطحية: مفضل بن عمر مي گويد: چون امام صادق ـ عليه السّلام ـ وصيت فرموده، امامت را به موسي كاظم ـ عليه السّلام ـ . بعد از آن برادر بزرگ او كه عبدالله معروف به افطح بود، دعوي امامت كرد؛ آنگاه امام موسي كاظم ـ عليه السّلام ـ فرمود، در ميان خانة ايشان هيزم بسيار جمع كردند و فرستاد كه برادر خود عبدالله را طلبيد كه بيايد. همراه امام موسي كاظم ـ عليه السّلام ـ جماعتي از اماميه بودند، چون آن حضرت نشست، فرمود هيزمها را آتش زدند. مردم نمي دانستند سبب آن چيست. چون تمام هيزم ها آتش گرفتند آن حضرت برخاست و با جامة خود در ميان آتش نشست و رو به حاضران چند حديث بيان فرمود. بعد برخاسته جامة خود را تكاند و به مجلس خود بازگشت. سپس به عبدالله گفت: «اگر زعم تو آنست كه بعد از پدرت تو امامي، پس بنشين در آن مجلس»، رنگ عبدالله متغير شد و برخاسته و در حالي كه ردايش را مي كشيد از خانة امام موسي بن جعفر ـ عليه السّلام ـ بيرون رفت.[2]
3. مباحثه آن حضرت با دو تن از علماء برجستة فرقة حنفيه: ايامي كه هارون الرشيد امام موسي كاظم ـ عليه السّلام ـ را محبوس كرده بود، ابو يوسف و محمد بن الحسن كه هر دو به مذهب اهل سنت، مجتهد عصر و از شاگردان ابوحنيفه بودند، با هم قرار گذاشتند نزد امام ـ عليه السّلام ـ بروند و مسائل علمي از او بپرسند، و به اعتقاد خود با او مناظره كنند. چون به خدمت آن حضرت رسيدند، مقارن رسيدن ايشان مردي كه از طرف سندي ابن شاهك موكل بر آن حضرت بود، آمده گفت: نوبت من تمام شد و به خانة خود مي روم، اگر شما را خدمت وكاري هست بفرمائيد كه چون نوبت من شود آن را انجام دهم. امام ـ عليه السّلام ـ فرمود: «برو، خدمتي و كاري ندارم». و چون مرد روانه شد رو به ايشان كرد و گفت: «تعجب نمي كنيد اين مرد كه امشب خواهد مرد و قصد دارد كه فردا براي حل مشكل مرا ياري نمايد». پس هر دو برخاسته و بيرون رفتند در حاليكه به هم مي گفتند: ما آمده بوديم از او مسائل واجب و سنت بشنويم، او خود از غيب خبر مي دهد، كسي را فرستادند تا بر در خانة آن مرد منتظر خبر نشست، نصفي از شب گذشت، فرياد و ناله از خانه بلند شد، مأمور پرسيد چه شده است؟ گفتند: آن مرد بدون هيچ بيماري و مرضي مرده است. فرستاده رفت و خبر را به آن دو رسانيد. ايشان به خدمت امام ـ عليه السّلام ـ آمده پرسيدند: مي خواهيم بدانيم كه شما اين علم را از كجا به هم رسانده ايد؟ امام ـ عليه السّلام ـ فرمودند: «اين علم از آن علمها نيست كه ديگري را راهي به آن باشد. اين علم از آن باب است كه رسول الله ـ صلّي الله عليه و آله ـ اخبار فرموده بود، علي بن ابيطالب ـ عليه السّلام ـ را.» آن دو متحير و مبهوت شدند و هر چه خواستند حرف ديگري بزنند نتوانستند و برخاسته و شرمنده برگشتند.[3]
4. مناظرة آن بزرگوار با هارون الرشيد: تلكبري به استناد از امام كاظم ـ عليه السّلام ـ نقل مي كند: امام كاظم ـ عليه السّلام ـ فرمود: «هارون به من گفت: آيا شما مي گوييد كه خمس متعلق به شماست؛ گفتم: بله گفت: خيلي زياد است. جواب دادم كسي كه آن را به من عطا كرده است، مي دانسته كه زياد نيست.»[4] و عطا كننده و وضع كننده خمس خداوند متعال است، هارون از پاسخ امام ساكت شد و خمس را كه حق اهل بيت و امامت است قبول كرد و قانع شد.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . بحراني، تحف العقول، اسلاميه، كتابفروشي اسلاميه، 1354 هـ ش، ص 434.
[2] . اربلي، علي بن عيسي، كشف الغمه، مهر، چاپ دوم، 1364 هـ. ش، ج 3، ص 53.
[3] . اربلي، علي بن عيسي، پيشين، ج 3، ص 55.
[4] . مجلسي، بحارالانوار، بيروت، مؤسسه الوفاء، 1403 هـ ق. ج 48، ص 158.

دوراني كه امام كاظم -عليه السلام- در آن زندگي مي كرد، مصادف با نخستين مرحله استبداد و ستمگري حكّام عباسي بود. آنها تا چندي پس از آن كه زمام حكومت را به نام علويان در دست گرفتند، با مردم و به خصوص با علويان برخورد نسبتاً ملايمي داشتند، اما به محض اين كه در حكومت استقرار يافته و پايه هاي سلطة خود را مستحكم كردند و از طرف ديگر با بروز قيامهاي زيادي كه به طرف داري از علويان پديد آمد و آنها را سخت نگران كرده، بنا را بر ستمگري گذاشته و مخالفان خود را زير شديد ترين فشارها قرار دادند.
آنها حتّي نزديكترين دوستان خود همچون، عبدالله بن علي را به خاطر تلاشهاي پنهانيش، براي به دست آوردن جانشيني سفّاح كشتند. به همين ترتيب ابومسلم خراساني را نيز ازبين بردند. منصور، شمار فراواني از علويان را به شهادت رساند؛ شمار بيشتري از آنان هم در زندانهاي او در گذشتند.اين اعمال فشار از زمان امام صادق -عليه السلام- آغاز شد و تا زمان امام رضا -عليه السلام- كه دورة خلافت مأمون بود با شدّت هر چه تمام تر ادامه يافت؛ مردم در زمان مأمون اندكي احساس امنيت سياسي كردند، ولي ديري نپاييد كه دستگاه خلافت بد رفتاري و اعمال فشار بر مردم را دوباره از سر گرفت.
فشار سياسي عباسيان در دوره اي آغاز شد كه پيش از آن امام باقر و امام صادق -عليهما السلام- با تربيت شاگردان فراوان بنية علمي و حديثي شيعه را تقويت كرده بودندو جنبش عظيم در ميان شيعه پديد آورده بودند، امام كاظم -عليه السلام- پس از اين دوره در مركز اين فشارها قرار گرفت در عين حال رسالت ايشان آن بود تا در اين حركت علمي توازن و تعادل فكري را ميان شيعيان برقرار كنند. طبعا عباسيان نمي توانستند تشكلي به نام شيعه را با رهبري امام بپذيرند. اين مهمترين عاملي بود كه آنها را وادار كرد تا امام را تحت فشار بگذارند . امام -كاظم عليه السلام- پس از شهادت پدرش در سال 148 امامت را عهده دار شد، منصور عباسي در سال 158 در مكه مرد. جانشين وي تا سال 169ه‍ ق فرزندش مهدي عباسي بود. پس از آن يك سال هادي عباسي خلافت كرد. و آنگاه هارون به خلافت رسيد. امام در سال 183 به شهادت رسيد و در تمام اين سالها رهبري شيعيان امامي را عهده دار بود.
در عصر امام كاظم عليه السلام قيامهاي زيادي از طرف علويان و ساير گروهها بر عليه خلافت عباسي صورت گرفت كه عمده ترين و مهم ترين آنها عبارتند از:
1- قيام فخ: قيام فخ (169هـ.) نهمين نهضتي كه سادات علوي براي مطالبه خلافت نمودند، قيام اصحاب فخّ بود كه به رهبري حضرت حسين بن علي بن زيدبن الحسين بن الحسن بن الحسن بن علي بن ابيطالب -عليهم السلام- بر ضد بني عباس واقع شد. فضائل زيادي دربارة اصحاب فخّ رسيده است از جمله آنكه حضرت رسول صلي اللّه عليه و آله بر صحراي فخّ گذشت و در آنجا دو ركعت نماز خوانده و فرموده يكي از اولاد من باتفاق جمعي از صلحاء در اين سرزمين شهيد خواهد شد و براي هر شهيدي اجر و ثواب دو شهيد در اسلام مقرر شده است وتفصيل اين واقعه چنان است كه بعد از قتل ابراهيم، هميشه خلفاء بني عباس نسبت به علويان شدت داشتند و حكام مدينه را از دشمنان مسلم اهل بيت طهارت انتخاب مي نمودند تا بر آنان اعمال فشار نمايند - سادات علوي هم باقتضاء نژاد و همت عالي خود هيچ وقت نه از خلفاء و نه از حكام آنان امور ذلت آوري را تحمل نمي كردند. در اين تاريخ كسي كه از سادات عظام براي معارضه با ظلم و جورقيام نمود، حضرت حسين بن علي بن زيد است كه در جلالت و شهامت شهرة عصر و از بزرگترين عبّاد و زهاد عصر بشمار مي رفت.
وي در سال 169 ه‍ ق به علت سخت گيريهاي بي جائي كه از طرف حكام فاسق و فاجر عباسي نسبت به علويان به عمل مي آمد به ستوده آمده و جان شيرين خود را براي حفظ شرافت خانوادگي واصل متين عدالت فداكرد....[1]
2- قيام يحيي بن عبداله (176هـ)، دهمين نهضت سادات هاشمي: فاجعه يحيي بن عبدالله بن الحسن المثني بن حسن بن علي بن ابيطالب عليهم السلام در دورة منحوس هارون الرشيد عباسي بوده است يحيي هنگام شهادت برادران وزنداني شدن پدر و اكثر مردان خانواده خود طفل صغيري بود كه بلوغ او مصادف با دورة مهدي و هادي عباسي بوده و تعرض باو نرسانيدند، ولي در دورة هارون الرشيد بوسيله فضل بن ربيع جلب شده و محبوس گرديد. وي سيدي جليل و عابد و زاهدي يگانة عصر خود بود و يكي از اوصياء حضرت امام جعفربن محمد الصادق عليه السلام بوده است. يحيي همان كسي است كه رئيس شرطه مدينه را در موقع خروج سادات فخّ بقتل رسانيد- يحيي با جمعي از دوستان خود بعد از واقعة فخّ فرار كرده و شهر به شهر به طور مخفي گردش كرده و براي خود تبليغ مي نمود تا اينكه در ديلم محلّ مناسبي يافته و در آنجا مستقر گرديد و مردم آن سامان نامبرده را به امارت برگزيده و تحت تعليمات او امورديني و مذهبي خود را هم انجام مي دادند وعمّال خليفه عباسي هم بسهولت باو دست رسي نداشتند....[2]
3- قيام ادريس بن عبدالله: يازدهمين كسيكه برخليفه عباسي خروج كرد ادريس بن عبدالله بن حسن المثني بن حسن بن علي بن ابيطالب عليهم السلام بود كه بعد از واقعه فخّ به اتفاق غلام خود كه راشد نام داشت وارد قافله حاجيان مصر شده و به آنجا رفتند و برحسب تصادف بر يكي از دوستان بني عباس وارد شدند و آن شخص بقرينه دانست كه آنان از اهل حجاز و خائف هستند و پس از دانستن خبر و شناختن ادريس بن عبدالله آنان را احترام كرده و بطور مخفي به افريقا اعزام داشت .
ادريس به شهر فاس درآمد و مردم را به تبعيت از خود دعوت كرد و امرش رونق گرفته و بلاد مجاور را يكي بعد از ديگري تحت فرمان و اطاعت خود درآورده و عمال خليفه عباسي را از آن سامان مخذول و منكوب بخارج راند.[3]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1- دولت عباسيان، محمد سهيل طقّوش.
2- حيات فكري و سياسي امامان شيعه عليهم السلام، رسول جعفريان.
3- ماهيت قيام شهيد فخّ، سيد فاضل رضوي اردكاني.
4- قيام سادات علوي علي اكبر تشيّد.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] - طبري، تاريخ الامم و الملوك، بيروت، دارالكتب العلميه، چاپ دوم، 1408 ج 4 ص 596؛ و ابن اثير، الكامل، بيروت، دار صادر، 1402، ج6، ص90 و تشيّد، علي اكبر، قيام سادات علوي براي خلافت، تهران، دارالكتب السلاميّه، ص 55
[2]- طبري «پيشين»‌، ج 4 ص 628 و ابن اثير، پيشن، ج 6 ص 125 و تشيّد، علي اكبر، پيشين، ص 64 .
[3] - اصفهاني، ابوالفرج، مفاتل الطالبين، بيروت، دارالمعرفة، بي تا، ص 488 و تشيّد، علي اكبر، پيشين، ص 67.

با توجه به اينكه دوران حيات ائمه ـ عليهم السّلام ـ بعد از شهادت امام حسين ـ عليه السّلام ـ هميشه همراه با خفقان و فشار سياسي از جانب خلافت هاي اموي و عباسي بود و ائمه ـ عليهم السّلام ـ را از ارتباط مستقيم با پيروان و شيعيان‌شان منع مي‌كردند. ائمه ـ عليهم السّلام ـ هم سعي داشتند با استفاده از سياست تقيّه و تربيت افراد مورد اطمينان براي ارتباط با ياران و پيروان جهت گسترش تشيّع و تعليم و آموزش عقايد و احكام ديني به نقاط مختلف جهان اسلام اعزام مي‌كردند.
البته اين سياست در ابتدا به خاطر وضع نامساعد سياسي و به خاطر انتقال خلافت از امويان به عباسيان چندان محسوس نبود، ولي بعد از اينكه خلافت عباسي استقرار يافت و همان روش امويان را ادامه داد و بر خلاف شعارهاي داده شده عمل كردند ائمه هم دست به كار شده و اقدام به آگاهي مردم از حق و حقانيت خود نمودند.
در اين راستا از زمان امام موسي كاظم ـ عليه السّلام ـ سازماني توسط آن حضرت برقرار مي‌شود به عنوان سازمان وكالت كه افرادي را تربيت مي‌كردند و از شاگردان مخصوص و قابل اعتماد و آگاه به شرايع دين مبين اسلام و آئين تشيّع بودند و از طرف آن حضرت به نقاط مختلف جهان اسلام كه تشيّع در آن حضور داشته مي‌فرستادند تا مردم را با اسلام راستين و مكتب اهل بيت و همچنين ظلم و فساد دستگاه خلافت آگاه سازند.
اين نيرويي كه امام و اصحاب و ياران حضرت سازماندهي كرده و دور از چشم حكومت در مناطق مختلف پراكنده شدند و گروه‌هاي مختلف مردم را به طرف اهل بيت و علويان جذب كرده و خلافت را با خطرات جدي مواجه نمودند و نتيجة آن در دوران امام رضا ـ عليه السّلام ـ مشخص شد و مأمون براي در امان ماندن از اين خطر به فكر احضار امام به مرو و طرح ولايتعهدي آن حضرت افتاد و لذا با اين سياست توانست خلافت را از اين نيرو حفظ كند.[1]
يكي ديگر از راه‌هايي كه امام با مناطق شيعه‌نشين ارتباط برقرار مي‌كردند آمدن گروه‌هاي مختلف مردم و نمايندگان از مناطق دور بود، طوري كه بعد از شهادت امام جعفر صادق ـ عليه السّلام ـ در مناطقي شيعيان سكونت داشتند و خبر شهادت امام صادق ـ عليه السّلام ـ را دريافت كرده بودند، براي شناخت امام بعدي و جانشين امام صادق ـ عليه السّلام ـ نمايندگان خود را به مدينه (يثرب) مي‌فرستادند كه اين نمايندگان بعد از شناخت امام و ايمان به امامت و ولايت حضرت موسي بن جعفر ـ عليه السّلام ـ و بيان دوستي و اطاعت به سوي سرزمين‌هاي خود مي‌رفتند.[2]
از جمله آن نمايندگان، محمّد بن علي نيشابوري است، كه از طرف مردم نيشابور براي ديدار با امام به مدينه آمد. وي از ثقات شيعه بوده و از امام رواياتي هم نقل كرده است.[3]
اين ارتباط تا حدي بود كه شيعيان از اقصي نقاط مملكت اسلامي خمس و وجوهات شرعيه خود و همچنين هدايا ونذورات را براي امام كاظم ـ عليه السّلام ـ توسط وكلا و نمايندگان مي‌فرستادند و امام نيز آن وجوهات را به افراد مستحق مي‌رساند.[4]
از جمله عواملي كه باعث حسد و كينه هارون نسبت به امام موسي بن جعفر ـ عليه السّلام ـ شد، همين مسأله ارتباط امام با مناطق مختلف و حكومت حضرت بر دلها بود و همچنين سرازير شدن وجوهات به جانب بيت آن حضرت بود و لذا دستور انتقال آن حضرت را به بغداد داده و در آنجا حضرت را زنداني مي‌كند تا تحت نظر باشد.[5]
امام موسي كاظم(ع) مركزيت اين ارتباط بود، طوري كه سازمان وكالت همان طور كه گفته شد در اقصي نقاط جهان اسلام در ايران و آفريقا و جاهاي ديگر در دوره امام كاظم ـ عليه السّلام ـ فعاليت داشت. البته اين مطالب را نيز بايد خاطر نشان ساخت كه عده‌اي از اين وكلا بعد از شهادت امام كاظم ـ عليه السّلام ـ گول مال دنيا را خورده و از پس وسوسه‌هاي شيطاني نيامدند و لذا از قبول امامت امام رضا ـ عليه السّلام ـ اِبا كردند كه اين هم خود مؤيد ارتباط امام با مناطق مختلف و داشتن وكيل در جاهاي مختلف بود. يونس بن عبد الرحمن مي‌گويد: وقتي امام كاظم ـ عليه السّلام ـ از دنيا رفت نزد هر يك از نمايندگان و كارگزاران آن حضرت اموال زيادي جمع شده بود و همين امر باعث شد مرگ آن حضرت را انكار كنند و در امامت ايشان توقف كنند.[6]
افرادي چون زياد بن مروان قندي (قندهاري)،[7] عثمان بن عيسي رواسي و عده‌اي ديگر از اين گروه محسوب مي‌شود كه فرقه واقفيه را به وجود آوردند.[8]
فهرستي از افرادي از طرف امام كاظم - عليه السلام - وكالت داشتند عبارتند از:
1. مغضل بن عمر جعفي در كوفه، 2. عبدالرحمان بن حجاج در بغداد، 3. عبدالله بن جندب در اهواز، 4. علي بن يقطين در كوفه، 5. اسامة بن حفص، 6. ابراهيم بن سلام نيشابوري در نيشابور، 7. يونس بن يعقوب در كوفه، 8. علي بن حمزه بطائني، 9. زياد بن مروان قندي (در قندهار)، 10. احمد بن بشر سرّاج، 11. عثمان بن عيسي رواسي در مصر، 12. منصور بن يونس بزرج، 13. حيّان سرّاح.[9]
بنابراين، امام موسي بن جعفر ـ عليه السّلام ـ با تربيت افرادي عالم و مطمئن و دادن وكالت به آنها و فرستادن آنها به مناطق مختلف جهان اسلام؛ و نيز به وسيله نمايندگان مردم كه به ديدار، حضرت مي رفتند با شيعيان ارتباط داشتند و آنها را عليه ظلم و جور خلفا آگاه مي‌ساختند و در مواقعي كه فشار سياسي از طرف خلفا شدت مي‌گرفت و ارتباط مستقيم با مردم غير ممكن مي‌نمود با ارسال پيام و نوشتن نامه‌هائي البته با رعايت سياست تقيّه اين ارتباط را برقرار مي‌كردند.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ الارشاد، شيخ مفيد، ج 2.
2ـ فصول المهم في معرفة الائمه، مالكي، ج 2، مناقب الطاهرين= طبري، ج2.
3- زندگي امام كاظم - عليه السلام - سيد كاظم ارفع.
4- سازمان وكالت و نقش آن در عصر ائمه - عليه السلام - نوشته محمدرضا جباري.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . اديب، عادل، زندگاني تحليلي ائمه دوازده‌گانه، ترجمه اسدالله مبشري، تهران، نشر و فرهنگ اسلامي، چاپ ششم، 1366، ص 214.
[2] . قرشي، باقر شريف، حياة الامام موسي بن جعفر، نجف، مطبعة آداب، چاپ دوم، 1389 هـ، ج 1، ص 418.
[3] . همان. ج 2، ص 219.
[4] . ابن شهر آشوب، مناقب الي ابي‌طالب، قم، مطبعة العلميه، بيتا، ج 4، ص 2 ـ 291.
[5] . اصفهاني، ابو الفرج، مقاتل الطالبين، ترجمه رسول محلاتي، تهران، نشر صدوق، چاپ دوم، بيتا، ص 267.
[6] . صدوق، پيشين، ص 225.
[7] . مامقاني، پيشين، ج 1، ص 457.
[8] . صدوق، پيشنين، ص 227.
[9] . ر.ك: جباري، محمد رضا، سازمان وكالت و نقش آن در عصر ائمه - عليه السلام - قم، انتشارات مؤسسه امام خميني(ره)، چاپ دوم، 1382، ص423-599.

تولد امام کاظم عليه السلام :
ولادت امام کاظم ـ عليه السلام ـ در اواخر حکومت امويان بوده است؛ نام مادر گرامي اش حميده و محل تولد آن حضرت ابواء نام دارد. وقتي امام صادق ـ عليه السلام ـ به دنيا آمدند امام فرزند را گرفتند، آداب شرعي ولادت را بجا آوردند و بشارت ولادت ايشان را به اصحاب دادند و فرمودند: «خداوند به من پسري مرحمت فرموده که بهترين مخلوقش است»[1] سال ولادت «128 هـ ق» و در زمان حکومت عبدالملک بن مروان بوده است.[2]
امام کاظم، به تدريج دوران کودکي را پشت سر مي گذاردند، و در سايه­ي پدر بزرگوارشان تربيت مي شدند و به درجه والايي ازکمال و تهذيب اخلاقي در همان کودکي رسيدند. ايشان قسمتي از دوران کودکي خود را، پشت سر گذاشت در حالي که هر روز به محبت و احترامش افزوده مي شد. و پدر او را مشمول محبت خود قرار مي داد. پيروان آن حضرت نيز، با توجه و احترام خاص با ايشان برخورد مي کردند.
سيماي ظاهري امام:
قامتي معقول، با اندام مناسب و زيبا بود، صورتش گندمگون و نوراني و رنگ موهايش مشکي و انبوه چهره اش با صفا و ملکوتي، فاصله دندان هايش گشاد و کتف هايش باز و گسترده، بدنش لاغر و باريک، به طوري که در هاله اي از ابهت و جلال قرار داشت. هيچ کس آن حضرت را مشاهده نمي کرد، مگر اين که هيبتش او را مي گرفت و او را گرامي مي داشت.[3]
شخصيت و نبوغ امام در دوران کودکي و قبل از امامت:
هوش و ذکاوت امام کاظم (ع) در نوجواني مشهود و آثار نبوغ و تيز هوشي امام، از رفتار و کردار ايشان کاملاً نمود داشت، به طوري که باعث اعجاب و ستايش اصحاب و بزرگان قرار گرفته بود. سخن از اين که چه عواملي باعث ايجاد چنين شخصيتي شد، زياد مشکل نيست امام (ع) تمام صفات پدرانش را، که ازساير مردم امتياز داشتند. از قبيل: بزرگواري، بخشندگي، بردباري، گذشت، علم و ... به ارث برده اند، در خانواده اي رشد کرده که کانون تقوي و حکمت و دانش است. و ريشه تمام بزرگي ها و فضيلت ها در اسلام به آن خانواده مي رسد. امام کاظم (ع) به مدت بيست سال، تحت سرپرستي پدرش امام صادق(ع) بزرگ شده است که تاريخ انسانيت، نظير او را در علم و ايمان و پرهيزکاري و... جز در اين خاندان سراغ ندارد.
به اين ترتيب، تمام زمينه هاي تربيت صحيح و شخصيت ساز براي امام عليه السلام، فراهم آمده بود. مورخان و سيره نويسان، نمونه هايي از اين شخصيت عالي را ذکر کرده اند که موجب اعجاب و شگفتي است. و آن احاطه امام را در آغاز عمر به انواع علوم و معارف نشان مي دهد. با اين که انسان در اين دوره از زندگي، چنين توانايي را ندارد. و هيچ دليلي نمي توان براي اين امر پيدا کرد. جز آن چه را که شيعه بدان معتقد است.[4]
نمونه اي از توانايي هاي علمي امام در نوجواني:
گفتگوي امام با ابو حنيفه
او سفري به مدينه مي کند، تا با امام صادق (ع) بحث و گفتگو کند. در بيرون منزل منتظر اجازه ورود مي نشيند که پسر بچه اي پنج ساله بيرون مي آيد و از او مي پرسد: که يک شخص غريب کجا مي تواند قضاي حاجت کند؟ آن کودک: در جواب، تمام جاهايي که قضاي حاجت در آن جا مکروه و حرام و ... را بيان مي کند. از او مي پرسد: اسمت چيست؟
مي گويد: موسي بن جعفر بن محمد بن علي بن حسين بن ابي طالب صلوات الله عليهم
از او مي پرسد: معصيت مربوط به کيست؟ از جانب خداوند يا بنده؟
امام در پاسخ مي فرمايند:
از سه حال خارج نيست، يا از جانب خداست و هيچ به بنده مربوط نيست، در اين صورت، خدا حق ندارد بنده اي را که هيچ کاري نکرده مواخذه کند!
و يا مربوط است هم به بنده و هم به خدا، که خدا تواناترين آن دو است که شريک عمل بوده اند در اين صورت براي شريک نيرومند روا نيست که شريک ناتوان خود را به دليل گناهي که هر دو در ارتکاب آن برابر بوده اند مواخذه کند!
يا اين که گناه تنها مربوط به بنده است. در اين صورت خدا اگر بخواهد مي بخشد و اگر خواست کيفر مي دهد و بنده نيازمند کمک است.
ابو حنيفه که از جواب اين کودک نابالغ قانع شده بود، بدون ملاقات امام، رفت و با خود مي گفت: نوادگان خاندان رسالت علم را يکي پس از ديگري به ارث برده اند و همگان عالم و آگاه هستند. [5]
مقام علمي امام کاظم عليه السلام:
زماني که امام صادق (ع) از دنيا رفتند، امام کاظم (ع) بيست سال بيشتر نداشتند و در سن جواني اداره کننده فکري و علمي دانشگاه وسيع و بزرگي بودند که از پدر به ميراث مانده بود. دانشگاهي که مديريت علمي آن به عهده امام واگذار گرديد در حال توسعه و گسترش و در برگيرنده هزاران استاد و دانشجو بود که در کلاس هاي مختلف آن از مکتب پرفيض امام صادق عليه السلام دانش آموخته و در پي مدارج عالي تري از دانش و فضيلت بودند، گروه هاي متعددي از متکلمين و فقها و محدثين و مفسرين و ... متوجه مقام علمي ـ الهي موسي بن جعفر شده و از کمالات و فضائل و دانش بي پايان او حتي در زمان امام صادق عليه السلام ـ استفاده مي کردند.
امام کاظم عليه السلام دانشمند ترين و با فضيلت ترين مرد عصر خويش بود. امام صادق (ع)در باره ي دانش آن حضرت چنين مي فرمايد: «فرزندم موسي به حدي آمادگي علمي دارد که اگر تمام محتويات قرآن، را از او پرسش نمايي با دانش و علم کافي که دارد، به تو پاسخ قانع کننده اي مي دهد او کانون فهم، معرفت و انديشه است.»[6]
در وسعت و تبحر علمي او کافي است که در نظر آوريم که دانشمندان و محدثان در فنون مختلف اسلامي از ايشان حقائقي نقل کرده اند که کتاب ها و دفتر هاي خود را پر ساخته اند به حدي که آن حضرت به لقب عالم شهرت يافته است. امام صادق (ع) در حالي که موسي در سنين جواني بودند. فرمودند: «علم و حکمت و فهم و سخاوت و آشنايي با حوائج ديني مردم و حسن خلق و معاشرت نيک در او جمع است. او يکي از درهاي رحمت الهي است»[7]
در چهارسالگي درباره اش فرمودند: «هو حق والحق معه و منه» او (موسي) حق است و حق با اوست و سرچشمه حق است.[8]
عبادت امام:
امام کاظم (ع) در خاندان پاکي و تقوا رشد کرده و در پايگاه عبادت و طاعت بزرگ شده ايشان تمام انواع و اشکال تقوي و عبادت را در خانه خود مجسم ديده، با آن ها خو گرفته است. همچنان که نقل کرده اند او عابد ترين فرد زمان خود بوده تا آن جايي که ملقب به سجاد، صالح و زين المجتهدين شده است.[9] ايشان بيست سال از دوران عمر شريفشان را در کنار پدر که سمبل عبادت بودند، گذرانده اند.
امام هنوز کودکي خردسال است در عادات و حالات کودکي به سر مي برند که صفوان جمال وارد محضر امام صادق (ع) مي گردد و از پيشواي آينده سؤال مي کند. امام مي فرمايند: «صاحب اين منصب کسي خواهد بود که لهو و لعب در زندگي او راه ندارد» در اين هنگام کودکي خردسال که در دست خود، بره گوسفندي (بزغاله اي) را گرفته و با خود همراه داشت، با علاقه اي که خود به سجده دارد به آن حيوان اصرار مي کند که سجده کن و سر آن را پائين مي آورد که بر آفريدگار خود سجده کند پدر او را در آغوش مي کشد و مي فرمايد: «تو آن هستي که لهو و لعب در زندگي تو راه ندارد».
زيباترين ساعات کودکي امام به هنگام خلوت کردن با آفريدگارش همراه با پدر گرامي شان سپري مي شد. عبدالرحمان بن حجاج چنين گويد: منزل حضرت صادق (ع) رفتم، حضرت در اتاق مخصوص، مشغول عبادت بودند، ايشان دعا مي کردند و موسي آمين مي گفت ...[10]
امام کاظم (ع) وقتي به دنيا آمدند اولين جملاتش چنين بود: «شهد الله انه لا اله الا هو و الملائکه و الروح و اولو العلم قائماً بالقسط لا اله الا هو العزيز الحکيم[11]»[12]
کرامات حضرت در دوران کودکي:
امور خارق العاده اي که سيره نويسان ازطول بيست سال قبل از امامت حضرت ثبت نموده اند، بسيار محدود و انگشت شمار است.
از ذکريا بن آدم نقل مي کنند که: حضرت رضا(ع) فرمودند: پدرم از کساني بود که در گهواره سخن مي گفتند»[13] مثل سخن گفتن عيسي و يحيي.
روايتي از صفوان بن عمران در رابطه با طي­الارض امام در سن کودکي نقل شده که: به دستور امام صادق(ع) شتري آماده کرده بودم. که امام کاظم(ع) به سرعت آمدند سوار بر شتر و غائب شدند. نگران شدم. ساعتي از روز گذشته بود که بازگشتند.
پيش امام صادق (ع) رفته فرمودند آيا مي خواهي بداني ابالحسن در اين ساعت کجا رفت. او رفت به جاهايي که ذوالقرنين مسافرت کرده بود و حتي بيشتر از آن ها و به هر زن و مرد مؤمني سلام مرا رساند.[14]
محمد بن فضل نقل مي کند که پيرامون دشمنان اهل بيت از امام صادق (ع) سؤال کردم، ايشان به فرزندشان موسي فرمودند: عصا را بياور، دوباره فرمودند: «اي موسي آن را بر زمين بزن و دشمنان امير المؤمنين(ع) را به او نشان بده» با عصا بر زمين زد شکافته شد سنگ سياهي پديدار شد ضربه اي به سنگ زد دري باز شد و در آن جا امام دشمنان را نشان دادند که گرفتار عذاب الهي بودند.[15]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ تحليل زندگي امام کاظم(ع)، باقر شريف قرشي، چاپ آستان قدس رضوي.
2ـ زندگي دوازده امام، هاشم معروف الحسني، چاپ امير کبير. تهران.
---------------------------------------
[1]. اربلي، کشف الغمه، بيروت، دارالکتاب الاسلاميه، چاپ اول، 1401ق، ج3، ص2؛ مجلسي، محمدباقر، بحارالانوار، تهران، اسلاميه، چاپ سوم، 1396ق، ج48، ص2ـ3.
[2]. مناقب ابن شهر آشوب، بيروت، دارالاضواء، چاپ دوم، 1422ق، ج4، ص349؛ فضل بن حسن طبرسي، اعلام الوري، قم، آل البيت، ‌چاپ اول، 1417ق، ج2، ص6.
[3]. بحارالانوار، همان، ج48، ص248؛ ابن عنيه، عمده الطالب، قم، انصاريان، چاپ اول، ص177؛ مناقب، همان، ج4، ص1384.
[4]. باقر شريف قرشي، تحليلي از زندگي امام کاظم(ع)، مترجم محمدرضا عطائي، قم، کنگره جهاني حضرت رضا(ع)، چاپ اول، 1368ش، ج1، ص71؛ هاشم معروف الحسني، زندگي دوازده امام، تهران، اميرکبير، چاپ اول، 1372ش، ج2، ص313.
[5]. حر عاملي، اثبات الوصيه، تهران، مکتبه المحلاتي، چاپ اول، 1383ش، ص192؛ بحارالانوار، همان، ج48، ص106.
[6]. بحار الانوار، همان، ج48، ص12.
[7]. همان.
[8]. همان، ج48، ص21.
[9]. شيخ مفيد، الارشاد، قم، دفتر نشر و فرهنگ اسلامي، 1383ش، چاپ اول، ج2، ص302.
[10]. همان، ج2، ص304.
[11]. آل عمران / 18.
[12]. بحارالانوار، همان، ج48، ص2.
[13]. همان، ج48، ص32.
[14]. بحارالانوار، همان، ج48، ص100.
[15]. همان، ج48، ص84. حسين بن عبدالوهاب شريف رضي، عيون المعجزات، قم، چاپ اول، 1414ق، ص99.
( اندیشه قم )