روز بيست هشتم ذي الحجه سال 60، كه امام(ع) در منطقه عذيب الهجانات بودند. چهار نفر از مردم كوفه از جمله نافع بن هلال به امام پيوستند. امام در مورد قيس بن مسهر از آنها سؤال كردند و آنان امام را از شهادت ايشان با خبر كردند امام از شنيدن شهادت قيس به گريه افتاد و آيه: (فمنهم من قضي نحبه و منهم من ينتظر)[1]را قرائت فرمودند.
پی نوشت:
[1] سوره احزاب آيه 23.
منبع: پايگاه حوزه

هاني بن عروه مرادي كه هنگام شهادت 83 يا 90 سال سن داشت درست روزي كه حضرت سيد الشهدا (ع) از مكه به سوي كوفه حركت كرد، شهيد شد. يعني هشتم ذيحجه سال 60 هجري قمري يوم ترويه.[1]
پی نوشت:
[1] الحسين في طريقه الي الشهاده، ص 71؛ و فرهنگ عاشورا، جواد محدثي ص 468.

منبع: پايگاه حوزه

نهضت امام حسين( ع )دو چهره داشت و بر اساس هر يك از آنها، يك تقسيم كار صورت گرفت: يكى فداكارى و جانبازى و »شهادت« و ديگرى »ابلاغ پيام«. البته ابلاغ پيام جز با فداكارى‏ها و زحمات طاقت‏فرسا ممكن نبود. جايگاه و نقش اصلى زنان در عمل به وظيفه دوم، تبلور يافت. گرچه زنان در تربيت رزمندگان، تهييج آنان و ساير اقدامات پشتيبانى نقش ايفاء كردند اما وظيفه اصلى آنان، »پيام‏رسانى« بود. براى بحث راجع به نقش زنان در تبليغ نهضت حسينى و اسلام، ابتدا دو مقدمه را بايد بيان كرد. يكى اينكه طبق روايات، تمام كارهاى سيدالشهدا( ع )روى حساب بوده است و علت اينكه به رغم آگاهى از خطرات سفر، اهل بيت را همراه خود به سوى كوفه برد، اين بود كه به واسطه الهامى كه از عالم معنا به اباعبدالله( ع )شد و پيامبر( ص )در عالم رؤيا به ايشان فرمود: »ان الله شاء ان يراهنّ سبايا«(1) حضرت فهميد كه اسارت اينها مورد رضاى حق است يعنى، حضرت مصلحت تشخيص داد كه اهل بيت خود را همراه ببرد. در حقيقت امام( ع )با اين كار، مبلغان خود را به شهرهاى مختلف و حتى به قلب حكومت دشمن فرستاد و پيام خود را به گوش همگان رساند. مطلب دوّم بحثى درباره نقش زن در تاريخ است، هيچ كس منكر نقش زن در طول تاريخ نيست و لااقل نقش غيرمستقيم زن را همه قبول دارند بدين صورت كه زن، مرد را مى‏سازد و مرد تاريخ را و نقشى كه زن در ساختن مرد دارد، بيشتر از نقشى است كه مرد در ساختن تاريخ دارد. به طور كلى، زنان، از نظر نقش داشتن يا نداشتن در طول تاريخ، به سه دسته تقسيم مى‏شوند: الف. زنانى كه مثل شى‏ء گران‏بها، اما بدون نقش بودند مثل بسيارى كه زن براى آنها يك شى‏ء- نه شخص- گران‏بها بوده كه بايد در حريم خود محفوظ بماند و به دليل همان گران‏بهايى‏اش بر مرد اثر مى‏گذاشت. مى‏توان گفت: سازنده چنين جوامعى تنها جنس مذكر بوده است. ب. در بعضى از جوامع، زن از حالت شى‏ء بودن خارج شده، وارد اجتماع مى‏شود اما حريم خود را گم مى‏كند و چون در همه جا حضور مى‏يابد، ارزش خود را از دست مى‏دهد و بى‏ارزش مى‏شود زن در اين جوامع »شخص« است اما شخصى بى‏ارزش. از نظر رشد برخى استعدادهاى انسانى- از قبيل علم، اراده، شخصيت اجتماعى، حضور در مشاغل مختلف و- به او شخصيت مى‏دهند و از شى‏ء بودن خارجش مى‏سازند ولى از طرف ديگر، ارزش او را براى مرد از بين مى‏برند. از طبيعت زن اين است كه براى مرد گران‏بها باشد وا گر اين را از او بگيرند، روحيه او متلاشى مى‏شود. سازنده اين جوامع گرچه مذكر- مؤنث است، اما زن، كالاى ارزان است بدون اينكه در نظر هيچ مردى عزت و احترام لايق يك زن را داشته باشد ج. از نظر اسلام، زن بايد ارزشمند باشد يعنى، از طرفى شخصيت روحى و معنوى و كمالات انسانى،- مثل علم، هنر، اراده قوى، شجاعت، خلاقيت و حتى فضايل معنوى- را در سطح عالى داشته باشد و از طرف ديگر مبتذل نباشد. قرآن كريم نيز به زنان چنين ارزشى داده است مثلًا حوا را در كنار آدم مخاطب قرار داده، از هر دو مى‏خواهد كه به آن درخت نزديك نشوند.(2) ساره نيز مانند ابراهيم خليل( ع )فرشته‏ها را مى‏بيند و با آنان صحبت مى‏كند. مريم( س )از خداوند رزق و روزى‏هايى مى‏گيرد كه زكريا در تعجب فرو مى‏رود و فاطمه زهرا( س )كوثر( خيركثير )خوانده مى‏شود. در تاريخ اسلام، بهترين نمونه چنين زنى حضرت زهرا( س )است. او كه خوشحال مى‏شود تنها كارهاى داخل منزل از سوى پيامبر( ص )به او واگذار شده، در مسجد، چنان خطبه‏اى مى‏خواند كه امثال بوعلى نيز قادر به چنين انشايى در مسائل توحيدى نمى‏باشند. اما در عين حال، آن حضرت خطبه خويش را از پشت پرده مى‏خواند يعنى، در عين حفظ حريم خود با مردان، نشان مى‏دهد كه يك زن چقدر مى‏تواند مؤثر در جامعه باشد. با اين دو مقدمه بايد گفت: كه تاريخ كربلا، يك تاريخ مذكر- مؤنث است يعنى، زن و مرد هر دو در آن نقش دارند ولى هر يك در مدار خودش و بدون خارج شدن از حريم خود. نقش مردان در حادثه عاشورا روشن است اما نقش زنان به خصوص با حضرت زينب( س )از عصر عاشورا به بعد تجلّى پيدا مى‏كند و تمام كارها از اين پس به او واگذار مى‏شود. او در مقابل پيكر مطهر امام، كارى مى‏كند كه دوست و دشمن به گريه در مى‏آيند و در واقع اولين مجلس عزادارى امام حسين( ع )را برپا مى‏كند. از امام سجاد( ع )و ديگر زنان و كودكان، پرستارى مى‏كند و در مقابل دروازه كوفه با خطبه خود، شجاعت على( ع )و حياى فاطمه( س )را در هم مى‏آميزد و خطابه‏هاى عالى علوى را به ياد مردم مى‏آورد و مردم كوفه را نسبت به كارى كه انجام داده بودند، متنبه مى‏سازد. اين است زنى كه اسلام مى‏خواهد. شخصيت رشد يافته اجتماعى در عين حيا و عفت و رعايت حريم.(3) با توجه به آنچه گفته شد، همراهى خانواده امام حسين( ع )در نهضت عاشورا از چند جهت حائز اهميت است 1. زنان و كودكان توانايى تبليغ و پيام‏رسانى را دارند. 2. علاوه بر توانايى تبليغ، دشمنان نيز از مقابله با آنان عاجزند زيرا بايد حريم آنان را حفظ كنند و در صورت آسيب‏رسانى به زنان و كودكان، عواطف همگان جريحه‏دار مى‏شود و نزد افكار عمومى در طول تاريخ محكوم خواهند شد. چنان كه در واقعه كربلا دشمنان حتى نزد خانواده‏هاى خود، سرافكنده شدند. ديگر آنكه از نگاه عرفانى، امام حسين( ع )تمام هستى خود و اطرافيان خود را بدون هرگونه كاستى، در طبق اخلاص گذاشت و به درگاه خداوند آورد. ثمره چنين اخلاصى آن شد كه نهضت عاشورا در طول و عرض تاريخ، براى مسلمانان و غير مسلمانان، تأثيرگذار باشد و در قيامت نيز به درجه‏اى برسند كه همگان غبطه آن را بخورند. براى توضيح بيشتر در اين باره، چند نكته قابل ذكر است: يك. پيام‏رسانى تكليف اجتماعى در آيين اسلام، ويژه مردان نيست بلكه زنان متعهد و مسلمان نيز در برابر جريان حق و باطل و مسأله ولايت و رهبرى، وظيفه دارند و بايد از رهبرى حق، دفاع و پيروى كنند و از حكومت‏هاى فساد و مسؤولان نالايق، انتقاد نمايند و در صحنه‏هاى گوناگون اجتماعى، حضورى مؤثر داشته باشند. در تداوم مسيرى كه حضرت زهرا( س )در حمايت از امام معصوم( ع )و افشاگرى عليه رويه‏هاى ناسالم زمامداران داشت زنان به خصوص حضرت زينب( س )نيز در نهضت كربلا دوشادوش امام حسين( ع )مشاركت داشتند. هر قيام و نهضتى، عمدتاً از دو بخش »خون« و »پيام« تشكيل مى‏گردد. مقصود از بخش »خون«، مبارزات خونين و قيام مسلحانه است كه مستلزم كشتن و كشته شدن و جانبازى در راه آرمان مقدس است. مقصود از بخش »پيام« نيز، رساندن و ابلاغ خواسته‏هاى انقلاب و بيان آرمان‏ها و اهداف آن است. با بررسى قيام مقدس امام حسين( ع )، اين دو بخش كاملًا در آن به چشم مى‏خورد زيرا انقلاب امام حسين( ع )تا عصر عاشورا مظهر بخش اول، يعنى( بخش خون و شهادت )، بود و رهبرى و پرچم‏دارى نيز بر عهده خود ايشان قرار داشت. پس از آن، بخش دوم به پرچم‏دارى امام سجاد( ع )و حضرت زينب( س )آغاز گرديد. آنان با سخنان آتشين خود، پيام انقلاب و شهادت سرخ حضرت سيدالشهدا و يارانش را به آگاهى افكار عمومى رسانيدند و طبل رسوايى حكومت پليد اموى را به صدا درآوردند. با توجه به تبليغات بسيار گسترده و دامنه‏دارى كه حكومت اموى از زمان معاويه، عليه اهل‏بيت( ع )- به ويژه در منطقه شام به راه انداخته بود- بى‏شك اگر بازماندگان امام حسين( ع )به افشاگرى و بيدارسازى نمى‏پرداختند، دشمنان اسلام و مزدوران قدرت‏هاى وقت، نهضت بزرگ و جاويدان آن حضرت را در طول تاريخ، كم ارزش و چهره آن را وارونه نشان مى‏دادند همچنان كه برخى در تهمتى درباره امام حسن( ع )گفتند: »بر اثر ذات‏الريه و سل از دنيا رفت«. اما تبليغات گسترده بازماندگان حضرت سيدالشهدا( ع )در دوران اسارت- كه كينه‏توزى سفيهانه يزيد چنين فرصتى را براى آنان پيش آورده بود- اجازه چنين تحريف و جنايتى را به دشمنان نداد. ضرورت حضور و نقش بازماندگان عاشورا، با بررسى و مطالعه در حكومت امويان بر شام، بيش از پيش روشن مى‏شود. دو. خنثى‏سازى تبليغات بنى‏اميه شام از آن روز كه به تصرف مسلمانان درآمد، تحت سيطره فرمان‏روايانى چون خالد پسر وليد و معاويه پسر ابوسفيان قرار گرفت. مردم اين سرزمين، نه سخن پيامبر( ص )را دريافته بودند و نه روش اصحاب او را مى‏دانستند و نه اسلام را دست‏كم آن‏گونه كه در مدينه رواج داشت، مى‏شناختند البته 113 تن از صحابه پيامبر اكرم( ص )يا در فتح اين سرزمين شركت داشتند، و يا به تدريج در آنجا سكونت گزيده بودند ولى بررسى زندگى‏نامه اين افراد نيز روشن مى‏كند كه جز چند تن، بقيه آنان براى مدت كمى محضر پيامبر گرامى اسلام( ص )را درك كرده و جز يك يا چند حديث، روايت نكرده بودند. گذشته از آن، بيشتر اين افراد در طول خلافت عمر و عثمان تا آغاز حكومت معاويه، وفات كردند و در زمان قيام امام حسين( ع )تنها يازده تن از آنان زنده بوده و در شام به سر مى‏بردند. اينان مردمانى در سنين هفتاد تا هشتاد سال بودند كه گوشه‏نشينى را بر آميختن با توده ترجيح داده و در عامه مردم نفوذى نداشتند. و در نتيجه نسل جوان آن روز، از اسلام حقيقى چيزى نمى‏دانستند و شايد در نظر آنان، اسلام هم حكومتى بود مانند حكومت كسانى كه پيش از ورود اسلام بر آن سرزمين فرمان مى‏راندند و تجمّل دربار معاويه، حيف و ميل اموال عمومى، ساختن كاخ‏هاى بزرگ و تبعيد و زندانى كردن و كشتن مخالفان، براى آنان امرى طبيعى بود زيرا چنين نظامى نيم قرن پيش از آن سابقه داشت و به يقين كسانى بودند كه مى‏پنداشتند آنچه در مدينه عصر پيامبر گذشته، نيز اين چنين بوده است.(4) معاويه حدود 42 سال در شام حكومت كرد و در اين مدت نسبتاً طولانى، مردم شام را به گونه‏اى پرورش داد كه فاقد بصيرت و آگاهى دينى باشند و در برابر اراده و خواست او، بى‏چون و چرا تسليم شوند.(5) معاويه در طى اين مدت، نه تنها از نظر نظامى و سياسى مردم شام را تحت سلطه خود قرار داد كه از نظر فكرى و مذهبى نيز مردم آن منطقه را كور و كر و گمراه بار آورد تا آنچه او به اسم تعليمات اسلام به آنان عرضه مى‏كند، بى‏هيچ اعتراضى بپذيرند. حكومت پليد بنى‏اميه با تبليغات زهرآگين و كينه توزانه، خاندان پاك پيامبر را در نظر مردم شام منفور جلوه داد و در مقابل، بنى‏اميه را خويشان رسول خدا و نزديك‏ترين افراد به او معرفى كرده به طورى كه پس از پيروزى قيام عباسيان و استقرار حكومت ابوالعباس سفّاح، ده تن از امراى شام نزد وى رفتند و همه سوگند خوردند كه ما تا زمان قتل مروان آخرين( خليفه اموى )، نمى‏دانستيم كه رسول خدا( ص )جز بنى‏اميه خويشاوندى داشت كه از او ارث ببرند، تا آنكه شما امير شديد.(6) بنابراين، جاى شگفتى نيست اگر در مقاتل مى‏خوانيم: به هنگام آمدن اسيران كربلا به دمشق، مردى در برابر امام زين‏العابدين( ع )ايستاد و گفت: سپاس خدايى را كه شما را كشت و نابود ساخت و مردمان را از شرّتان آسوده كرد حضرت كمى صبر كرد تا شامى هر چه در دل داشت بيرون ريخت سپس با تلاوت آياتى مانند: »إنما يريد الله ليذهب عنكم الرجس أهل البيت و يطهركم تطهيراً«.(7) فرمود: اين آيات در حق ما نازل شده است. پس از آن بود كه مرد فهميد آنچه درباره اين اسيران شنيده، درست نيست. آنان خارجى نيستند بلكه فرزندان پيامبر هستند و از آنچه گفته بود، پشيمان شد و توبه كرد.(8) بنابراين با حركت منزل به منزل خاندان امام حسين( ع )و خطبه‏ها و روشنگرى‏هاى امام سجاد( ع )و حضرت زينب( س )، تحريفات چندين دهه بنى‏اميه- حتى در »شام« به عنوان مركز خلافت دشمنان- خنثى شد. سه. افشاى چهره ظالمان بعد ديگر علت حضور خانواده امام حسين( ع )، نشان دادن چهره سفّاك، بى‏رحم و غيرانسانى يزيد و حكومت وى بود. يكى از عوامل مؤثر در پذيرش پيام از سوى مردم و رساتر بودن تبليغات از سوى پيام‏آوران، عنصر مظلوميت است. از اين رو برخى از جناح‏ها، گروه‏ها و احزاب سياسى هنگام تبليغات براى نفوذ بيشتر در اذهان مردم و افكار عمومى، مظلوم‏نمايى مى‏كنند چون انسان، فطرتاً از ظلم و ظالم بيزار و متنفر است، همچنان‏كه مظلوم، محبوب و حداقل مورد عواطف و احساسات مثبت مردم است. در حادثه كربلا، نه مظلوم‏نمايى بلكه حقيقت مظلوميت با فداكارى اهل بيت آميخته شد و آنان پيام سالار شهيدان و اصحاب را با عالى‏ترين صورت به همه مردم ابلاغ كردند به گونه‏اى كه امروز نيز صداى آنان، در وجدان بشريت به گوش مى‏رسد. خردسالان و زنان، كه نه سلاح جنگى داشتند و نه توان رزم ولى با قساوت‏بارترين شكل ممكن مورد ضرب و شتم و هتك حرمت و آزردگى عواطف و احساسات قرار گرفتند. طفل شش ماهه با لب‏هاى تشنه در كنار شط فرات جان داد دخترك خردسال كنار پيكر خونين و قطعه قطعه پدر كتك خورد خيمه‏هاى آنان به آتش كشيده شد و اين عوامل در ابلاغ پيام و افشاى ماهيت حكومت يزيد كمتر، از آن شهادت و جانبازى اصحاب نبود. همين »صداى العطش« طفلان امام حسين و قنداقه خونين على اصغر( ع )است كه آن شمشيرزدن‏ها و خون‏هاى ريخته شده را زنده نگه داشته است. امام سجاد( ع )در شام همين كه خواست دستگاه بنى‏اميه را رسوا كند، فرمود: پدرم امام حسين( ع )را به نحو مثله و قطعه قطعه كردن، شهيد كردند. همچون پرنده‏اى در قفس، پر و بال او را شكستند تا جان داد. اينجا اگر امام سجاد( ع )مى‏فرمود: »پدرم را شهيد كردند«، در چشم مردم شام- كه شناخت عميقى نسبت به اهل بيت نداشتند- خيلى مهم نبود زيرا مى‏گفتند: »در جنگ، افرادى كشته مى‏شوند و يكى از آنان امام حسين بوده است«. امام سجاد( ع )فرمود: بر فرض قصد كشتن داريد اما چرا اين گونه كشتيد؟ چرا مثل پرنده بدنش را پاره پاره كرديد؟ چرا كنار نهر آب، او را تشنه كشتيد؟ چرا او را دفن نكرديد؟ چرا به خيمه‏هاى او حمله كرديد؟ چرا كودك او را شهيد كرديد؟ اين كلمات به قدرى در نزد افراد غيرقابل خدشه بود كه شام را طوفانى كرد و يك جنبش فكرى و فرهنگى، عليه رژيم اموى به راه انداخت. نكته پايانى آنكه، يزيد مى‏خواست با كشتن مردان و به اسارت كشيدن خاندان اهل‏بيت، همه حركت‏ها را در نطفه خفه كند به طورى كه همگان از چنين سرنوشتى ترسان و بيمناك باشند و خود بر اريكه قدرت تكيه بزند. اما قيام با عزت امام حسين( ع )و پيام رسانى افشاگرانه و مظلومانه خاندان او، هسته‏هاى ظلم‏ستيزى را براى خونخواهى امام حسين( ع )و از بين بردن بنى‏اميه در نقاط مختلف سرزمين‏هاى اسلامى به وجود آورد. اما درباره حضور زنان در سپاه دشمن، موردى را سراغ نداريم.
پى نوشت ها:
(1) بحارالانوار، ج 44، ص 364.
(2) درباره اين فكر غلط مسيحيت كه آدم )مرد( اصالت دارد و حوا )زن( تبعيّت، و مبارزه قرآن با اين تفكر، استاد مطهرى مفصل بحث كرده است. ر. ك: حماسه حسينى، ج 1، صص 404 -406.
(3) حماسه حسينى، ج 1، صص 411 -397 و ج 2، صص 231 -236.
(4) شهيدى، سيد جعفر، قيام امام حسين )ع(، ص 185.
(5) آيتى، محمد ابراهيم، بررسى تاريخ عاشورا، ص 47.
(6) ابن ابى الحديد، شرح نهج البلاغه، ج 7، ص 159.
(7) احزاب (33): آيه 33» بى‏شك خداوند مى‏خواهد هرگونه پليدى را از شما اهل بيت ببرد و شما را پاك سازد، پاك ساختنى ».
(8) اخطب خوارزمى، مقتل الحسين )ع(، ج 2، ص 61 اللهوف، ص 74.

در ابتدا اشاره چند نكته شايان توجه است:
1. به طور كلى انسان ها و پيروان اديان داراى درجات متفاوتند. برخى حق ستيزند و متناسب با ارتكاب گناه گرفتار دركات جهنم مى شوند، سزاوار عذاب و مجازاتند و برخى حق پذيرند و متناسب با عمق ايمان و پايدارى در عمل شايسته درجات بهشتند.
2. . خويشتن دارى از حرام و عمل به واجبات حداقل انتظارى است كه از مسلمانان مى رود. اما بيش از آن موجب ترفيع درجات و تقرب بيشتر است ولى از دايره مسلمانى خارج نمى شوند.
3. . سرپيچى از فرمان و حكم امام معصوم(علیه السلام)جايز نيست. اما اگر امام(علیه السلام)حكم نكرده باشد، همراهى با امام(علیه السلام)واجب عينى نيست، بلكه همراهى با امام(علیه السلام)و تحمل سختى ها موجب كسب درجات ومقامات بيشترى مى شود.
4. كسانى كه در صحنه مظلوميت حضور داشته باشند و به كمك نشتابند معذور نخواهند بود. بنابر آنچه گفته شد، همراهى كسانى مانند عبد الله بن جعفر و واجب نبوده ولى اگر همراهى مى كردند از مقامات عالى بهره مند مى شدند. و از اين جهت امام حسين(علیه السلام)به آنها دستور همراهى نداد. اما اگر در صحنه كربلا حضور مى يافتند به طور حتم مى بايست به نداى «هل من ناصر ينصرنى» امام حسين(علیه السلام)پاسخ مى دادند.
در ادامه گفتگوى امام حسين(علیه السلام)با اين افراد آورده مى شود. گفتگوى امام حسين(علیه السلام)با محمد بن حنفيه: وقتى امام حسين(علیه السلام)خواست به عراق برود محمد بن حنفيه از آن حضرت(علیه السلام)خواست به اين سفر نرود. امام حسين(علیه السلام)در جواب محمد حنفيه فرمود: «من آماده حركت به سوى مكه هستم و همه خانواده، برادران، خواهران، برادرزاده ها و شيعيانم با من همراه هستند و امر آنان به دست من است و اما تو اى برادرم لازم نيست مرا همراهى كنى بلكه تو در مدينه بمان و به عنوان چشم و خبر رسان من باش و اوضاع مدينه را به من برسان») ماهيت قيام مختار، ص 169، به نقل از بحار الانوار، ج 44، ص 823 ). پس ايشان به دستور امام حسين(علیه السلام)مانده است. گفت و گوى امام حسين(علیه السلام)با عبد الله بن عباس: عبد الله بن عباس خدمت امام حسين(علیه السلام)آمد و گفت: «من در خدمت تو هستم هر چه امر مى فرمايى بفرما». امام حسين(علیه السلام)به او فرمود: «تو برو مدينه و من در مكه مى مانم. تو اخبار مدينه را به من برسان») تاريخ امام حسين(علیه السلام)، موسوعه الامام الحسين(علیه السلام)، ج 2، عربى، صص 6- 5 و 9 ). گفت و گوى امام حسين(علیه السلام)با عبد الله بن جعفر: عبد الله بن جعفر به علت كور شدن چشمش نتوانست به كربلا بيايد ولى دو پسرش محمد و عون را به همراه امام حسين(علیه السلام)فرستاد و هر دو در كربلا به شهادت رسيدند) زينب كبرى، الشيخ جعفر النقدى، صص 87 و 95، چاپ سوم، نجف (. محمد بن عبد الله بن جعفر ده نفر از يزيديان را كشت و عون بن عبد الله 21 نفر از نيروهاى عمر بن سعد را كشت و هر دو به شهادت رسيدند) بحار الانوار، ج 45، ص 43 ). توجه داشته باشيم كه محمد بن حنفيه، عبد الله بن عباس و عبد الله بن جعفر هر سه از شخصيت هاى بسيار برجسته و مورد اعتماد شيعه هستند و هر سه نفر به امام حسين(علیه السلام)علاقه مند بودند. اين مطلب در كتب مربوط به علم رجال آمده است.

اين ايثارگرى‏ها و از خود گذشتگى‏ها، زمينه‏اى معنوى و پشتوانه‏اى عرفانى دارد. ابن عماره از پدرش نقل مى‏كند كه از امام صادق (علیه السلام) پرسيدم چگونه اصحاب امام حسين (علیه السلام) اين گونه خود را به كام مرگ مى‏انداختند؟ حضرت فرمود: چون پرده از ديدگان آنها كنار رفته بود و آنها منزلهاى خود را در بهشت ديده بودند. از اين رو هر كدامشان اقدام مى‏كردند تا زودتر به خانه‏ها و همسران بهشتى خود برسند.
البته عشق اصلى آنان به ذات پاك ذوالجلال بود و هدف اصلى آنها تحصيل رضايت پروردگار، كه رسيدن به بهشت و حور و قصور بهشتى نشانى از آن رضا بود. چنان كه درباره برير بن خضير همدانى آمده است كه در صبحدم عاشورا تلاش مى‏كرد تا دوست خود عبدالرحمان را بخنداند. عبدالرحمان به او گفت: اين لحظات حساس، زمانى نيست كه انسان آن را به بطالت و خنديدن و خنداندن بگذارند. برير گفت: بستگان و قوم من مى‏دانند كه من نه تنها در سنين پيرى اهل شوخى و خنده نيستم، بلكه در جوانى نيز اهل اين گونه مسايل نبودم. اين كه اكنون چنين حركاتى از من سر مى‏زند به خاطر خوشحالى و شادمانى از رفتن به بهشت است. به خدا قسم چيزى نمانده جز اين كه با شمشيرمان با اين قوم ستمگر درگير شويم و پس از مقدارى جنگيدن به شهادت برسيم و در كنار همسران بهشتى خود آرام گيريم.

در مورد سؤال طرح شده چند نکته را بیان می‌کنیم:
1-در عهد پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) هم افرادی بودند که از ضعف ایمان برخوردار بوده و قرآن آنان را بارها سرزنش کرده است. وقتی پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) آنان را به جنگ می‌خواند می‌گفتند هوا گرم است یا سرد است و از این گونه عذرها و البته افرادی هم مانند علی(علیه السلام) و سلمان و ابوذر و ... بودند که سراپا ایمان و پاکی بوده و از جان گذشتگی آنان مسلم بود.
2-در این عصر هم افرادی هستند که ایمانشان بسیار محکم و ثابت است و افرادی هم هستند که ایمان آنان از شعاع کمتری برخودار است.
3-ایمان دارای مراتب است و مانند چراغ یک شمع و چراغ صد شمع و خورشید می باشد که همه نور هستند ولی مراتب دارند، شخصی ایمان او پر فروغ است و فردی کم فروغ‌تر.
4-کسانی که در این عصر از ایمان محکمتری برخوردار باشند نسبت به افراد عصر حضور پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) از فضیلت و ثواب بیشتری برخوردار هستند چون آنان در محضر پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) بوده و بدو گرویده و مؤمن شدند در حالی که اینان ندیده عاشق شدند و با عدم درک محضر پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) دلباخته آن سرور دو عالم هستند.

يكي از مردان نامي تاريخ اسلام بالاخص تاريخ شيعه كه به خاطر اقدام درست و خداپسندانه اش دل اهل بيت و خاندان پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ را بعد از واقعة عاشورا شاد كرد مردي است از تبار ثقيف و از شيعيان آل علي ـ عليه السلام ـ كه در هميشة تاريخ جايگاه خاصي نزد علماي شيعه و مورخين دارد.
اما اينكه چرا از ايشان به طور شايسته ياد نمي شود شايد منظور اين باشد كه چرا در منابع تاريخي يادي از مختار به تناسب اقداماتش نمي شود؟ بايد خاطرنشان كرد كه در منابع تاريخي شيعه در اكثر منابعي كه به واقعة عاشورا و تاريخ زندگاني امام حسين ـ عليه السلام ـ پرداخته به اقدام مختار هم اشاره شده است. نيز به جملاتي كه در تحسين عمل مختار از ائمة معصومين ـ عليهم السلام ـ وارد شده پرداخت گرديده است، كه اين خود شايسته ترين يادي است كه امام معصوم ـ عليه السلام ـ از يك شيعه خالص مي كند. از لابلاي روايات بسياري بر مي آيد كه امامان و پيشوايان مذهبي همواره نسبت به مختار اظهار علاقة فراوان مي كردند و از اقدام او در انتقام گرفتن از قاتلين امام حسين ـ عليه السلام ـ و اصحابش ـ عليهم السلام ـ مسرور بوده اند. امام باقر ـ عليه السلام ـ فرمودند: «مختار را بد نگوئيد كه او دشمن ما را كشت و انتقام خون ما را گرفت.»[1] در جاي ديگر به پسر مختار مي فرمايد: «خدا پدرت را بيامرزد، حق ما را از هر كه بر او حق داشتيم گرفت.»[2] و همچنين زماني كه سر عبيدالله بن زياد را به مدينه نزد امام سجاد ـ عليه السلام ـ آوردند امام فرمودند: «كه هيچ كس از بني هاشم نبود مگر اينكه به مختار درود فرستاد و در حق وي دعا كرد و نسبت به وي سخن نيك گفت.»[3] و يا اينكه ابن عباس در جواب ابن زبير كه مختار را كذاب مي خواند گفت: «او كسي است كه قاتلان ما را كشته، انتقام خون ما را گرفته، دل هاي ما را تسكين داده و پاداش چنين كسي از سوي ما اين نيست كه او را دشنام دهيم.»[4]
اما از آنجا كه مختار ضربات زيادي بر پيكر امويان و زبير زده و همچنين در برابر اشراف كوفه از موالي - ايرانيان مسلمان شده كه نزد اشراف عرب نسبت به اعراب از جايگاه پايين تري برخوردار بودند- در سپاه خود استفاده كرد لذا مورخين سني مذهب و طرفداران گروه هاي ذكر شده نسبت ها و تهمت هاي ناروائي به مختار زده و رواج مي دادند كه باعث كم فروغ شدن اقدام مختار مي شد. البته اين نسبت ها اغلب بعد از مرگ مختار به او داده شده، اتهاماتي چون ادعاي نبوت، ادعاي مهدويت براي محمد ابن حنفيه و يا تاسيس فرقة كيسانيه و شايع‌تر از همه دادن لقب «كذاب» به مختار است كه در تمام متون اهل تسنن و دشمنان اهل بيت ـ عليهم السلام ـ و كينه توزان آمده است.[5] همان طور كه بيان شد روايات وارده در كتب تاريخي شيعه و سني در رابطه با مختار دو دسته هست، يك دسته كه كاملا اقدام مختار را ستايش كرده و او را از شيعيان مخلص اهل بيت ـ عليهم السلام ـ و از معارضين امويان شمرده است. اما دستة‌ ديگر از روايات كه از طرف دشمنان مطرح شده و تا مدت ها هم رواج داشت نسبت هاي مختلف را به او داده اند و اين شائبه را در اذهان ايجاد كرده كه مختار به خاطر اغراض شخصي دست به اين اقدام زده و از اين عمل بهره برداري سياسي كرده است. البته اگر مختار در زمان قيام توابين كه در كوفه بود با آنها همدست مي شد جلو اين شايعات نيز گرفته مي شد.
اما اگر منظور ياد شايسته است كه در مراسم و سوگواري ها يادي از مختار نمي شود بايد گفت كه اين هم نسبت به مناطق مختلف متفاوت است در برخي مناطق تعزيه خواني هايي قيام مختار و اقدام او را به صورت نمايش ارائه مي دهند،‌ البته شايد رسانه هاي گروهي در اين زمينه اطلاع رساني خوب و مبسوطي نداشته باشند ولي همان طور كه گفته شد در منابع مختلف از زبان معصومين ـ عليهم السلام ـ و بزرگان مذهبي و علماء و دانشمندان ديني از اقدام مختار به فراخور نامش ياد شده و ذكر اين نكته لازم است كه تمام قيام ها بعد از قيام امام حسين ـ عليه السلام ـ تحت الشعاع اين قيام بود.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. در كربلا چه گذشت، ترجمة نفس المهموم، شيخ عباس قمي، مترجم محمد باقر كمره اي.
2. جنبش هاي شيعي در تاريخ اسلام، هاشم معروف الحسيني، ترجمة محمد صادق عارف.
3. تاريخ طبري، ج 4، ترجمة ابوالقاسم پاينده.
4. ماهيت قيام مختار، تاليف اردكاني.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . عالمي، محمدعلي، حسين نفس مطمئنه، تهران، انتشارات هاد، چاپ اول، 1372، ص 39.
[2] . مجلسي. بحارالانوار، بيروت، موسسه وفاء، چاپ دوم، 1403، ج 45، ص 351.
[3] . محمد بن سعد. طبقات الكبري، بيروت، دارالاحياء التراث العربي، 1405، ج5، ص 285.
[4] . بلاذري، انساب الاشراف، بيروت، 1397، ج2، ص 287.
[5] . جعفريان، رسول، تاريخ خلفاء، تهران، نشر الهادي، چاپ اول، 1377، ص 531.

شمس الدين محمد حافظ بزرگترين غزل سراي عرفاني ايران يكي از نوابغ بزرگ روزگار خود بود كه در آغاز سدة هشتم هجري 727، در شيراز پا به عرصه وجود نهاد. متاسفانه از آغاز زندگاني اين بلبل خوش نواي بوستان ادب و عرفان آگاهي هاي كمي بما رسيده است.
حافظ به تصريح محمد گل اندام كه، معاصر و همدرس وي، تفسير قرآن نيك مي دانست و مطالع الانظار في طوالع الانوار تاليف بيضاوي و مفتاح العلوم سكاكي را مطالعه مي كرد و از پژوهش در ديوان هاي شاعران پارسي گوي و عرب زبان بهره هايي برد او به مناسبت، نام برخي از سخنوران نامي را با احترام در ضمن اشعار خود آورده است كه از آن جمله اند فردوسي، سعدي، نظامي، ظهير فاريابي، سلمان، خواجوي كرماني، كمال خجندي. برخي از علما و فرمانروايان با حافظ معاصر بوده اند كه نام گروهي از آنان بدين شرح است: مير سيد شريف جرجاني، خواجه كمال الدين ابوالوفاء، شاه نعمت الله ولي و خواجوي كرماني، عبيد زاكاني، عماد فقيه كرماني، سلمان ساوجي، كمال خجندي و...
از پادشاهان آل اينجو جلال الدين مسعود شاه معروف به شاه ابوالحق و از آل مظفر امير مبارز الدين محمد، شاه شجاع، سلطان زين العابدين، شاه يحيي، شاه منصور و از آل جلاير: سلطان اويس، سلطان احمد و...[1]
محمد گل اندام كه اولين بار ديوان او را جمع آوري كرده است از حافظ چنين ياد مي كند «مولانا الاعظم المرحوم الشهيد مفخر العلما استاد نحارير الاد با شمس المله الدين محمد الحافظ الشيرازي.
تذكره نويسان نوشته اند كه اجداد او از كوپاي (كوهپايه) اصفهان بوده اند، نياي او در ايام حكومت اتابكان سلغري از آنجا به شيراز آمده اند. شغل پدرش را بازرگاني، و مادرش را از اهالي كازرون دانسته اند، به علت فوت پدر، با مادرش در تنگدستي زندگي مي كرد لذا مجبور بود هم كسب معاش و هم تحصيل علم نمايد، به نوشته همدرس او، گلندام، حافظ در دو رشته علوم شرعي و علوم ادبي به تحصيل و پژوهش مي پرداخته است، و علوم قرآني و قرائتهاي مختلف را در پيش قوام الدين آموخت و يكي از حافظين قرآن كريم بود چنانكه در اشعار خود به اين دو مطلب اشاره مي كند
عشقت رسد به فرياد ار خود بسان حافظ
قرآن ز بر بخواني در چارده روايت
ز حافظان جهان كس چو بنده جمع نكرد
لطايف حكمي با نكات قرآني
نديدم خوشتر از شعر تو حافظ
بقرآني كه اندر سينه داري[2]
شيراز در دوره اي كه حافظ تربيت مي شد اگر چه وضع سياسي آرام و ثابتي نداشت ليكن مركزي بزرگ از مراكز علمي و ا دبي ايران و جهان اسلام بشمار مي رفت و اين مسئله به خاطر تدابير اتابكان سلغري فارس بود كه شيراز را در مقابل حملات مغول محفوظ يگه داشتند لذا حافظ در مركزي كه مجمع عالمان و انديشمندان و سلاطين دانش دوست و مروج دانش، پرورش يافت، چنانكه در اشعار خود سياست هاي آنان را ستايش نموده است.[3] اما به خاطر سياست هاي سختگيرانة پادشاهان پيروان اهل بيت (عليهم) چندان تعصبي به اظهار عقايد خود نشان نمي دادند چرا كه بر اكثر نقاط ايران حاكمان اهل سنت و مكتب خلافت حكمراني مي كردند و حتي غزنويان در اين مورد بسيار سختگيري مي كردند تا جايي كه كتاب هاي شيعيان و مراكز علمي آنها را به آتش كشيدند، و بسياري از آنان را به خاك و خون كشيدند بر اين اساس عرفا و شعراي بزرگ و علماي اسلام بيشتر در حالت تقيه زندگي مي كردند و فضاي سياسي اقتضاء مي كرد كه خردمندان اظهار عقيده و مذهب ننمايند بلكه در نوعي استتار به فعاليت فرهنگي بپردازند و از فرصت هاي به وجود آمده به نشر فرهنگ و علوم اقدام نمايند، درباره حافظ نيز وضع اينگونه است و هيچ كس با قاطعيت نمي تواند بگويد كه حافظ شيرازي پيرو مكتب تشيع است يا نه ولي در اين قول همه اتفاق دارند كه او از دانشمندان و اديبان بزرگ جهان اسلام و ايران است و هرگز نمي توان او را با قيود محصور كرد و به گروهي خاص منتسب داشت چون او از نظر عرفان و شناخت به جايگاه و مرتبه اي رسيده بود كه به جز پيروي از اسلام راستين و مكتب اهل بيت (عليهم) نمي توان به آن جايگاه رسيد، اما بنا بر اقتضاي زمانه از اظهار و آشكار كردن اين انديشه ها معذور بود، ‌ولي در هر صورت قرايني در ديوان و آثار او وجود دارد كه عشق او را به خاندان پيامبر و امير مؤمنان به اثبات مي رساند چنانكه مولوي و سعدي و عطار نيز از اين ويژگي برخوردار هستند و هر يك از آنها در اشعار خود ارادت كامل خويش را به اهل بيت اظهار كرده اند، حافظ در جايي نجات و رسيدن به كمال را اينگونه ممكن مي داند:
حافظ اگر قدم زني در ره خاندان بصدق
بدرقه رهت شود همت شحنه ي نجف
شارحان اشعار حافظ اين بيت را چنين توضيح داده اند:
اي حافظ اگر راه خاندان پيامبر را صادقانه بپوئي عنايت و توجه امير نجف علي ـ عليه السّلام ـ نگاهبان تو خواهد شد.[4]
مرحوم شهيد مطهري از محيط طباطبائي نقل نموده است كه «حافظ را در عصر خودش و عصرهاي بعد شيعه ... مي دانستند.»[5]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. اعيان الشيعه، تاليف سيد محسن امين.
2. عرفان حافظ، تاليف شهيد مطهري.
3. مجالس المؤمنين، تاليف قاضي نور الله شوشتري.
4. شرح اشعار حافظ، تاليف خطيب رهبر.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . ر.ك: ديوان حافظ، تصحيح خطيب رهبر، تهران، صفي عليشاه، 1371، مقدمه.
[2] . همان، ص20.
[3] . صفا، ذبيح الله، ‌تاريخ ادبيات، ‌تهران، ‌انتشارات فردوس، چاپ نهم،1372، ج 3، بخش دوم، ص 1064.
[4] . رهبر، خطيب، پيشين، ص 403.
[5] . مطهري، عرفان حافظ، تهران،‌صدرا، چاپ پانزدهم، 1377، ص62.

عبدالله بن جعفر بن ابيطالب مردي با شهامت و با سخاوت و بزرگوار بود، او در حبشه متولد شد و پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ در حقّ او دعاي خير كرد،[1] همة نويسندگان سيره، او را به بزرگواري و عزّت نفس و به خصوص بخشش فراوان ستوده‌اند.
اما اينكه در برخي منابع آمده است كه او اهل غنا و موسيقي بوده است. از جمله در كتاب الاغاني[2] و در تاريخ طبري، همچنين جرجي زيدان در كتاب تاريخ تمدن اسلام جلد 5 مي‌نويسد:«عبدالله بن جعفر از دوستداران غنا بود.»[3] به نظر مي‌رسد صحيح نباشد، به چند دليل:
اوّل اينكه: شخصيت معنوي عبدالله بن جعفر به گونه‌اي است كه اين عنوان در حق او نمي‌تواند صادق باشد، عبدالله بن جعفر كسي است كه پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ در حقّ او دعاي خير كرده است. خود عبدالله در روايتي مي‌گويد: پس از شهادت پدرم يك روز رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ به ديدار ما آمد و من در اين حال گوسفند برادرم را مي‌چرانيدم. رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمود: خدايا در بيع و شراء او بركت عنايت فرماي.[4]
شخصي از علامه حلّي در ارتباط با ادعاي عبدالله بن جعفر و محمّد بن حنيفه نسبت به امانت سؤال كرد، علامه حلّي در جواب نوشت: «... محمّد بن حنيفه و عبدالله بن جعفر را جلالت مقام و عظمت شأن از آن برتر است كه بر خلاف حق معتقد گردند»[5] علاوه بر اينكه ازدواج حضرت زينب ـ سلام الله عليها ـ با آن مقام رفيع كه در حقيقت تالي تلو معصوم محسوب مي‌شود، با عبدالله بن جعفر خود دليل ديگري است بر اينكه عبدالله اهل لهو و لعب و موسيقي نبوده است. مگر اينكه گفته شود عبدالله بعد از رحلت حضرت زينب ـ سلام الله عليها ـ به اين كار روي آورده كه آن هم با ادلّة ديگري ردّ مي‌شود.
شيخ جعفر نقدي مي‌نويسد: عبدالله از كساني بود كه با پيامبر خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ مصاحبت نموده و از آن حضرت حديث حفظ كرده بود، بعدها نيز ملازم اميرالمؤمنين علي ـ عليه السّلام ـ و امام حسن ـ عليه السّلام ـ و امام حسين ـ عليه السّلام ـ بود و از آن بزرگواران علوم بسياري را آموخته بود.[6]
از طرف ديگر كتابهاي تاريخي خصوصاً كتب تاريخي اهل سنّت مطالب غير از موارد فوق بسيار زياد ديگري نيز وجود دارد كه از نظر شيعيان قابل قبول نيست، همان گونه كه در كتاب الاغاني به حضرت سكينه، دختر امام حسين ـ عليه السّلام ـ هم اين نسبت داده شده است. بنابر اين صرف وجود يك مطلب در برخي از كتاب‌هاي تاريخي دليل بر صدق آن مطلب نيست.
علاوه بر اينكه در برخي كتاب‌هاي تاريخي مطالبي وجود دارد كه عكس اين مطلب را ثابت مي‌كند. به عنوان نمونه مسعودي در مروّج الذهب مي‌نويسد: وقتي عبدالله بن جعفر رو به سوي معاويه نهاد، عمرو بن عاص كه از آمدن او مطلع بود دو روز پيش از ورود او بر معاويه درآمد، و اين هنگام جماعتي از قريش و ديگران حضور داشتند. عمرو عاص گفت: مردي نزد شما مي‌رسد كه هميشه دستخوش هوا و هوس و گرفتار آرزوهاي خويش و مشغول عيش و طرب است... در اين هنگام عبدالله بن حارث بن عبدالمطلب كه حضور داشت از اين سخن برآشفت و با عمرو گفت: تو را نه آن مقام است كه اين گونه سخن بگويي و عبدالله نه چنان است كه تو بنمودي، بلكه مردي ذاكر و ذكور و بر بليات صابر و صبور و در حوادث و وقايع مهذب و غيور و سيدي حليم و ساجدي كريم است... »[7]
بنابراين مطلب اغاني دربارة عبدالله بن جعفر كاملاً بي‌اساس و دروغ است.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. ناسخ التواريخ، تاليف عباسقلي خان سپهر.
2. عقيله بن هاشم زينب ـ سلام الله عليها ـ ، تاليف آيت الله جهرمي.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . عسقلاني، ابن حجر، الاصابة في تمييز الصحابه، بيروت، دار الجيل، 1412 هـ، ج 4، ص 48.
[2] . اصفهاني، ابوالفرج، الاغاني، بيروت، دار احياء التراث العربي، چاپ اول، 1406 ه‍ ، ج8، ص445.
[3] . جرجي زيدان، تاريخ تمدن اسلامي، علي جواهر كلام، تهران، اميركبير، 1336، ج5، ص 43.
[4] . سپهر، عباسقلي خان، تاريخ التواريخ، تهران، كتابفروشي اسلاميه، 1346ش، ج2، ص 603، دعاي رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ در حق در عبدالله بن جعفر در اكثر منابع سيره‌نگاري ذكر شده است.
[5] . همان، ص 610.
[6] . نقدي، جعفر، حيات السيده زينب، بيروت، مؤسسة الاعلمي للمطبوعات، چاپ اول، 1419ه‍ ، ص79.
[7] . سپهر، عباسقلي خان، پيشين، ص 628، و مسعودي، مروج الذهب، ترجمة ابوالقاسم پاينده، تهران، انتشارات علمي و فرهنگي، 1374، ج2، ص170.

افرادي كه قرآن را حفظ و همت خويش را در حفظ و قرائت و ياد دادن قرآن كريم به ديگران مصروفمي داشتند و از تشويقات معنوي پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ برخوردار بودند معروف به «قراء» بودند.
قاريان اولية اسلام عبارت بودند از علي ـ عليه السّلام ـ ، عثمان بن عفان، ابي بن كعب، زيد بن ثابت، عبدالله بن سعود، ابوالدّرداء و ابو موسي و ...[1]
منابع تاريخي علاوه بر اين تعداد از مصعب بن عمير و ابن ام مكتوم نيز ياد كرده اند كه رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله ـ او آنها را براي تعليم قرآن به سوي مدينه رهسپار نمود.[2]
اولين قاري قرآن بنابر صراحت قرآن كريم، خود پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ است كه نسبت به ياد دادن، صيانت و محفوظ بودن آن بسيار تلاش و جديت مي نمود. و خداوند متعال به آن حضرت اطمينان خاطر داد كه حافظ قرآن خداوند است و تو آن را هرگز فراموش نخواهي كرد و در يادگيري آن از جبرئيل شتاب نكن و پس از قرائت او، قرائت كن.[3]
جمله مورخين و مؤلفين علوم قرآني، علي ـ عليه السّلام ـ را در صدر اسلام از حفاظ و قاريان قرآن كريم يادكرده اند.[4] كه پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ به آن حضرت دستور داد تا قرآن را جمع آوري نمايد تا در معرض نابودي قرار نگيرد.[5]
در بين قاريان قرآن پس از علي ـ عليه السّلام ـ ، ابي بن كعب و عبدالله بن سعود از همه داناتر و مهارت بيشتري داشتند كه پيامبر اكرم قرائت آنها را مورد تأييد قرار مي داد، چنانچه به ابي بن كعب مي فرمود: قرآن را براي من بخوان و درباره او فرمود: « اُبي اقرأ كم» يعني قاري ترين شما ابي مي باشد.[6]
گفتني است علاوه بر اين قرّاء معروف، 140 نفر از قاريان و حافظان قرآن كريم در جنگ بئر معونه و روز يمامه به شهادت رسيدند و اين فاجعه براي پيامبر اكرم سنگين بود.[7]
از جمله قاريان قرآن كه بايد از او ياد كرد بانويي است به نام امّ ورقه دختر عبدالله بن حارث كه او نيز از جمله قاريان و حافظان معروف قرآن بود كه مورد عنايت و احترام پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ بود چنانچه به او لقب شهيده داده بودند.[8]
برخي از نويسندگان علوم قرآني و تاريخ قرآن نام قراءِ صحابه را چنين نوشته اند: از مهاجرين، علي، عثمان، عمر، ابوبكر، طلحه، سعد، ابن مسعود، حذيفه، سالم، ابو هريره، عبدالله بن سائب و العبادة.
از زنان، امّ سلمه، عايشه، حفصه، و از انصار، عبادة بن الصامت معاذ، مجمّع بن جاريه، نضاله بن عبيد و سلمة بن مخلد.[9]
اما از تابعين كه اهتمام به يادگيري قرآن از صحابه خصوصاَ قارئين چهارگانه: عبارت بودند از ابي بن كعب، عبدالله بن مسعود، انس بن مالك و معاذ بن جيل.[10]
مرحوم علامه طباطبائي قاريان را اينگونه طبقه بندي كرده است.
1. بزرگان صحابه كه قرآن را به طور كلي دريافت نموده و به ديگران تعليم دادند و قرائت نمودند كه سرآمد همة آنها امير مؤمنان علي ـ عليه السّلام ـ است كه علاوه بر علم قرائت، تفسير و ساير علوم قرآني را به ديگران آموخت و شاگرداني چون ابن عباس و ابو اسود دئلي و ... را تربيت كرد.
2. طبقة دوم از شاگردان طبقة اول تشكيل مي شدند و در شهرهاي مختلف حضور مي يافتند و به تابعين تعليم مي دادند. مثلاً در مكّه، عبيد بن عمير و عكرمه و مجاهد، در مدينه، ابن مسيب و عروه و سالم. در كوفه، علقمه و اسود و عبيده و حارث بن قيس. در بصره نصر بن عاصم و حسن بصري و ابن سيرين و قتاده. در شام، مغير بن ابي شهاب كه از شاگردان ابوذر داء بودند.
3. طبقة سوم، مشاهير ائمه قرائت بودند و به همان ترتيب در شهرهاي مختلف حضور داشتند، شكل گيري قراء سبعه در همين دوره بوده است. مثلاَ در مكه، عبدالله بن كثير (يكي از قرّاء سبعه). در مدينه، نافع به نعيم (يكي از قرّاء سبعه). در كوفه، حمزه (يكي از قرّاء سبعه). عاصم، (يكي از قرّاء سبعه). در بصره، ابن علاء (يكي از قرّاء سبعه) و ... در شام، عبدالله بن عامر (يكي از قرّاء سبعه) و ...
4. طبقة چهارم قاريان، شاگردان طبقة پيشين بوده اند.[11]
5. طبقة پنجم، طبقه اي بودند كه دربارة علوم قرآن و قرائت بحث و تأليف داشتند و صحاب نظر بودند. افرادي چون ابو عبيد قاسم بن سلام و احمد بن جير كوفي و پس او ابو جعفر ابن جرير طبري. پس از اينها دامنة بحث و تحقيق متصل شد و افرادي چون شاطبي كتب و رسائل بي شماري نوشتند و طبقات قرّاء سبعه (هفتگانه)، قرّاءِ عشر (دهگانه)، قرّاء اربعه عشر (چهاردهگانه) شكل گرفت.[12] و آنچه امروز در ميان مردم معروف است، مطابق قرائت عاصم است كه حفص آن را نقل نموده، عاصم قرائت را از عبدالرحمن سلمي ياد گرفت و عبدالرحمن از شاگردان امير المؤمنين علي ـ عليه السّلام ـ مي باشد.[13]
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . كمالي دزفولي، سيد علي، شناخت قرآن، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، چاپ دوم، 1369، ص 164.
[2] . زنجاني، ابو عبدالله، تاريخ القرآن، ترجمة ابوالقاسم سحاب، تبريز، كتابفروشي سروش، چاپ اول، 1341، ص 49.
[3] . قيامت/ 17 ـ 19. و تفسير مجمع البيان، چاپ اسلاميه، ج10، ص 475.
[4] . طباطبائي، محمد حسين، قرآن در اسلام، مشهد، انتشارات طلوع، چاپ اول، بي تا، ص 174.
[5] . زنجاني، پيشين، ص 51 ـ 54 .
[6] . زنجاني، پيشين، ص 42.
[7] . سيوطي، الاتقان، ترجمه حائري، انتشارات امير كبير، چاپ اول، 1363، ج1، ص240 و آيتي، ابراهيم، تاريخ پيامبر اسلام، تهران، دانشگاه، چاپ چهارم، 1366، ص360 .
[8] . طباطبائي، محمدحسين، پيشين، ص 173. و سيوطي الانقان، پيشين، ص 244.
[9] . سيوطي، پيشين، ص 243.
[10] . طباطبائي، محمدحسين، پيشين، ص174.
[11] . طباطبائي، محمدحسين، پيشين، ص 176ـ 175 و سيوطي، پيشين، ج1، ص 262.
[12] . حجتي، محمد باقر، تاريخ قرآن كريم، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، چاپ پنجم، 1368، ص 353ـ 356.
[13] . طباطبائي، پيشين، ص177.

حجاج بن يوسف در اصل از طائف بود، سپس به شام منتقل گرديد و به سمت فرماندهي سپاه عبدالملك مروان منصوب گرديد و دستور گرفت تا عبدالله بن زبير را كه در حجاز شورش كرده بود، از بين ببرد. حجاج با لشگر انبوهي به حجاز رفت و ابن زبير را كه بر اثر احساس خطر به كعبه پناهنده شده بود، با منجنيق و تخريب كعبة مقدّسه به قتل رسانيد و اطرافيانش را متفرق ساخت و باز ديگر از طرف عبدالملك عهده‌دار ولايت مكّه، مدينه و طائف گرديد و پس از مدتي عهده‌دار ولايت عراق كه دچار آشوب شده بود، گرديد. او توانست با كشتار و خفقان، آشوب را سركوب و به آرامش تبديل نمايد و مدت بيست سال بر مسند امارت بنشيند. او شهر «واسط» را در بين كوفه و بصره بنا نهاد. در نهايت او به اتفاق مورخان مردي خونريز و خون‌آشام بود.
ابن ابي‌الحديد مي‌نويسد: حجاج در كوفه خطبه مي‌خواند، پس هنگامي كه سخن از زائران قبر رسول‌الله(ص) به ميان آورد، گفت: نيستي و نابودي بر آنها باد كه به دور يك مشت چوب و استخوان پوسيده مي‌گردند. چرا به دور كاخ اميرالمؤمنين عبدالملك طواف نمي‌كنند؟ آيا نمي‌دانند خليفة خدا شخصي بهتر از رسول و فرستادة اوست.»[1] سعيد بن جبير اسدي كوفي را كه از علماي اسلام و راويان صحاح ستّه[2] و زهّاد معروف بود و تمامي دانشمندان علم رجال و حديث او را با عالي‌ترين تعبيرات ستوده‌اند، به جرم تشيّع در حضور او به قتل رسيد و شهيد گرديد.[3] او عطية بن سعد بن جنادة را به جرم امتناع از دشنام دادن به حضرت امام علي بن ابي‌طالب(ع) چهارصد ضربه شلّاق زد و بالاخره عطيه زير بار ننگ جسارت به آن حضرت نرفت.[4] او همچنين عبدالرحمن بن ابي ليلي انصاري را از ياران خاص اميرالمؤمنين(ع) علي(ع) و پرچمدار آن حضرت در جنگ جمل كه از راويان احاديث صحاح سته بود مي باشد. براي اينكه به اميرالمؤمنين(ع) دشنام دهد آن قدر با شلاق و چوب زد كه بدنش سياه شد ولي او تن به اين عمل نداد.[5] كميل بن زياد نخعي راوي دعاي كميل نيز به جرم تشيّع و دوستي با اميرالمؤمنين علي(ع) به دستور او كشته شد.[6] او دست جابر بن عبدالله انصاري و گروهي از ديگر صحابه را همانند اهل ذمّه با خالكوبي و گردن انس بن مالك و سهل ساعدي را با داغ كردن علامت‌گذاري نمود و تمامي اين كار ها را به بهانة دخالت در قتل عثمان يا خودداري نمودن از ياري عثمان انجام داد.[7]
ابوسهل از اعمش روايت نموده است: به خدا سوگند، شنيدم حجاج بن يوسف مي‌گويد: «شگفتا از عبد هذيل (يعني عبدالله بن مسعود) كه مي‌پنداشت قرآني را قرائت مي‌كند كه از نزد خداوند آمده است. به خدا سوگند اينها جز الفاظ به هم بافته اعراب چيز ديگري نيست، به خدا سوگند اگر او را پيدا كرده بودم، گردنش را مي‌زدم.»[8]
و نيز در ضمن خطبه‌اي گفت: «به اندازه‌اي كه مي‌توانيد تقواي الهي پيشه كنيد (يعني چندان به خود زحمت ندهيد) چرا كه در آن ثوابي نيست و عبدالملك مروان را اطاعت كنيد كه عين ثواب است. به خدا سوگند اگر دستور دهم مردم از فلان در مسجد وارد شوند و از دري ديگر خارج شوند اما تخلّف كنند، خون‌هاي آنها و اموالشان بر من حلال خواهد بود.»[9] آورده اند كه دو نفر در مورد حجاج كارشان به اختلاف كشيده شد يكي مي‌گفت: «حجاج كافر است، و ديگري مي‌گفت: مؤمن گمراه است. از اين رو براي حلّ اختلاف از «شعبي» سؤال كردند. شعبي گفت: او مؤمن به طاغوت است و كافر به خداي عظيم. و نيز دربارهء او از واصل بن عبدالاعلي سؤال كردند، گفت: دربارة پير كافر از من سؤال مي‌كنيد؟ و قاسم بن مخيمره دراين باره گفت: حجاج مقررات اسلام را از هم گسيخته و پاره كرد، نيز عاصم بن ابي النجود نيز دربارة او گفت: هيچ حدّ و حرمتي براي خداوند نبود مگر آن كه حجاج آن را در هم شكست و طاووس نيز گفت: تعجب كردم از برادرانم از اهل عراق كه حجاج را مؤمن مي‌دانند و أجهوري گفت: امام محمد بن عرفه و محققاني كه تابع وي بودند كفر حجاج را اختيار كرده‌اند.[10] ترمذي و ابن عساكر از هشام بن حسّان نقل كرده اند كه آمار كشته شدگان به دست حجاج يا به دستور او يكصدو بيست هزار نفر بود.[11] و افراد زنداني او كه (گويا پس از مرگش) آمارگيري شد، به هفتاد هزار نفر رسيد كه سي هزار آنها نفر زن بودند.[12] امّا اينكه چه تعدادي از آن‌ها بر اثر خفقان زندان و كمبود غذا و آب و هواي آزاد شكنجه و از ناراحتي روحي و رواني از بين رفتند، معلوم نيست.
او هم خودش حضرت امام علي(ع) را لعن مي‌كرد و هم ديگران را وادار به لعن او مي‌نمود و چون مردي به او گفت: خويشان من، مرا عاق نموده‌اند و نامم را علي گذارده‌اند، پس نام مرا تغيير بده وصله‌اي به من بده كه فقيرم؛ حجاج گفت: به خاطر آنچه به آن توسل پيدا كردي نامت را فلان قرار دادم و ترا متصدي فلان كردم.[13]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. مقاتل الطالبين تاليف ابوالفرج اصفهاني.
------------------------------------------
[1] . ابن ابي الحديد، شرح نهج‌البلاغه، تحقيق محمد ابوالفضل ابراهيم، مصر، ج 15، ص 242 و ابن عقيل حضرمي، نصايح الكافيه لمن يتولي معاويه صنعاء، ص81.
[2] . ذهبي، شمس الدين، الكاشف في معرفة من له رواية في الكتب السته، مصر، ج 1، ص 56، شمارة 1880.
[3] . ابن خلكان، وفيات الاعيان، مصر، ج 1، ص 204 و ابن سعد، طبقات الكبري، ج 6، ص 178 و زركلي دمشقي، الأعلام، دمشق، ج 3، ص 93.
[4] . يافعي، مراة الجنان، بيروت، ج 1، ص 242، ابن حجر مسقلاني، تهذيب التهذيب، مصر، ج 7، ص 226.
[5] . زهبي، تذكرة الحفاظ، ص 5، شمارة 42، اميني نجفي، عبدالحسين، الغدير بيروت، ج 2، ص 97.
[6] . ابن ابي‌الحديد، همان، ج 17، ص 149.
[7] . بلاذري، انساب الاشراف، بيروت، ج 5، ص 373.
[8] . حاكم نيشابوري، مستدرك عي الصحيحين، حيدرآباد، ج 3، ص 556، ابن عساكر، تاريخ دمشق، بيروت، ج 4، ص 69، با اضافة «و لأخليّن منها المصحف و لو بضلع خنزير».
[9] . تاريخ دمشق، همان، ج 4، ص 369، 81، الغدير، همان، ج 10، ص 51.
[10] . تاريخ دمشق، همان، ج 4، ص 81، و الغدير همان، ج 10، ص 51.
[11] . صحيح ترمذي، ج 9، ص 64، تاريخ دمشق همان، ج 4، ص 80
[12] . تاريخ دمشق همان، و شهاب الدين ابشيهي، المستطرف، مصر، ج 1، ص 66.
[13] . ابن ابي الحديد، همان، ج 4، ص 58.
( اندیشه قم )