اينكه امام راحل به حضرت اميرالمؤمنين(ع) يا امام حسن مجتبي (ع) اعتراض داشته‌اند سخني سخيف، زشت و بهتاني عظيم و بي مايه و عاري از حقيقت مي‌باشد. آري امام خميني مانند هر مؤمن ديگر از بروز اين حوادث بسيار رنجيده خاطر بوده است، چنانچه خود امام علي (ع) و امام حسن (ع) رنجيده خاطر بودند ولي اين هرگز به معناي اعتراض به امام معصوم نيست و آن ارادتي كه امام خميني به ائمه اطهار عليهم السلام داشت قابل توصيف نيست. آري حضرت امام تأسف مي‌خوردند از اينكه اوضاع جامعه‌ اسلامي به گونه‌اي شد كه امام علي (ع) ناچار به پذيرش حكميت شد و بسيار متأسف بودند كه اوضاع بگونه‌اي شده است كه امام حسن مجتبي عليه السلام بر خلاف ميل باطني خود تن به صلح داد و اي كاش جامعه آن روز اين قدر رشيد و قدرشناس بود كه اطراف اين اولياء خدا را خالي نمي‌كردند و تن به آن فضاحت‌ها نمي‌دادند، تأسف و تأثر امام در اين حوزه بوده است، تمام هستي امام خضوع و انقياد در برابر اولياء معصوم خداوند كريم و اهل البيت و عترت رسول اكرم (ص) بود .
منبع: پايگاه حوزه

احاديث پيرامون اهل بيت عصمت و طهارت عليهم السلام در كتب اهل سنت متواتر است اما نام تمامي آنان در روايات كتبشان برده نشده است مثلاً نام فاطمة زهرا و اميرالمؤمنين و امام حسن و امام حسين عليهم السلام و همچنين اسم مهدي عليه السلام در كتب آنها آمده است و البته تصريح به دوازده امام معصوم ما از زبان پيامبر به عنوان نقباء و جانشينان او در كتبشان فراوان است ولي بدون ذكر مصاديق.
و بنابر تحقيق علم و تاريخ، حق مطلب منطبق بر امامان دوازده‌گانه ماست، شما را به"معالم المدرستين ج 1" كه اثر گران­بهاي علامة عسكري حفظه ا... تعالي مي‌باشد ارجاع مي‌دهيم ايشان مسئله‌ اهل بيت در كتب معتبر اهل سنت را با ذكر مأخذ مبسوطاً بحث نموده است.
منبع: پايگاه حوزه

ريشه يابى حوادث واقعه عاشورا و تحليل آن نبايد صرفا به شعرى كه يزيد از قول شاعر بنى خندف كه در جاهليت با خزرجيان در گير بودند، خوانده استناد كرد، بلكه بايد آن را در بستر تاريخى خود و با توجه به بررسى اهداف قيام از زبان امام( ع )و نيز انگيزه هاى رويارويى يزيد با آن تحليل كرد. در آغاز بايد به اين نكته توجه داشت كه جنگ هاى ميان پيامبر( ص )و مشركان قريش را به هيچ وجه نمى توان جنگ هاى قبيله اى به حساب آورد، زيرا هم پيامبر( ص )و هم مردم مكه هر دو از قبيله بزرگ قريش بودند و در هيچ سند تاريخى اعم از اشعار، گفته ها و نقل ها پيرامون حوادث اين جنگ ها به سخنى كه از آن بوى قبيله گرى استشمام شود، بر خورد نمى كنيم. و اين كه از اين جنگ هاى با عنوان خشونت پيامبر( ص )ياد كنيم، به هيچ وجه از نظر تاريخى صحيح نيست، زيرا اگر تقابل مشركان قريش با پيامبر( ص )را در تاريخ بررسى كنيم، مشاهده مى كنيم كه اين قريشيان بودند كه با قساوت تمام در مقابل پيامبر( ص )ايستاده و با شكنجه ياران آن حضرت( ص )و به شهادت رساندن شخصيت هايى همچون ياسر و سميه و تحت فشار قرار دادن پيامبر( ص )در شعب ابى طالب و بالاخره قصد ترور آن حضرت( ص )، خشونت را به اعلا درجه خود رسانيدند. و كشته شدن تعدادى از بزرگان قريش و از جمله خويشان نزديك معاويه و يزيد در جنگ هاى بدر و احد طبق قوانين جنگ صورت گرفت زيرا آنان به ميدان آمده و مبارز طلبيدند و بالاخره مبارز مسلمانى همچون حضرت على( ع )يا بايد بكشد و يا كشته شود و كشتن در جنگ به هيچ عنوان نام خشونت به خود نمى گيرد. علاوه بر آن اگر نگاهى به برخورد پيامبر( ص )با قريشيان و از جمله بنى اميه بيفكنيم آن را سر تا سر عطوفت و مهربانى و گذشت و بزرگوارى مى بينيم تا آنجا كه در هنگام فتح مكه، پيامبر( ص )به شدت در مقابل سعد صحابى بزرگوار خود كه آن روز را روز جنگ و خشونت معرفى مى كرد، ايستادگى كرده و آن روز را به عنوان يوم الرحمه روز رحمت و عطوفت معرفى كرد و در هنگام فتح مكه، خانه ابوسفيان دشمن ديرين خود را به عنوان خانه امن معرفى كرد و به دنبال تسخير مكه، همه مكيان را بخشيده و آنها را طلقا يعنى آزاد شدگان ناميد و پس از آن در جنگى كه قريشيان به همراه پيامبر( ص )شركت كرده بودند، براى آنان سهم بيشترى از غنايم قرار داد و بالاخره در سال هاى پايانى عمر خود، ابوسفيان را به عنوان عامل جمع آورى صدقات نجران برگزيده بود. پس از وفات پيامبر( ص )نيز سخنى از تعارضات قومى نمى بينيم و اين مسأله چنان كم رنگ است كه شاهده آنيم كه ابوسفيان پس از ماجراى سقيفه به نزد حضرت على( ع )آمده و از آن كه ابوبكر كه از قبيله ضعيفى همچون »تميم« است، حكومت را در دست گرفته، ابراز گلايه مى كند و پيشنهاد همكارى به حضرت على( ع )براى سرنگونى ابوبكر را مى دهد، كه البته مورد پذيرش حضرت( ع )قرار نمى گيرد. اگر بخواهيم نمودى از اين تعارضات را ببينيم، قاعدتا بايد آن را در جنگ صفين مشاهده مى كرديم، در حالى كه كوچكترين اشاره اى به اين تعارضات در اين جنگ كه ميان على بن ابى طالب( ع )قاتل خويشان معاويه و معاويه بن ابو سفيان است، در وقايع تاريخى و حتى در اشعار مبارزان طرفين نشده است. فشار آوردن يزيد به امام حسين( ع )مبنى بر بيعت كردن، نيز به هيچ وجه رنگ و بوى قبيله اى نداشت، زيرا كه اين فشار همزمان از سوى يزيد بر عبدالله بن زبير( از طايفه بنى اسد )و عبدالله بن عمر( از قبيله بنى عدى )نيز وارد شد. كه بعدها ابن زبير نيز قيام مسلحانه اى عليه يزيد بر پا كرد. در ميان اهداف امام حسين( ع )از قيام در برابر يزيد كه در لابلاى سخنان آن حضرت( ع )يافت مى شود، نيز هيچ اشاره اى به مسائل قبيله اى نشده است، بلكه آن حضرت( ع )اهداف خود را از قيام، مسائلى همچون امر به معروف و نهى از منكر، اصلاح دين پيامبر( ص )، عمل به سيره پيامبر( ص )و حضرت على( ع )و بالاخره قيام در برابر فساد و تباهى مطرح مى كند. همچنين در رجزهاى واقعه عاشورا كه از سوى طرفين نبرد خوانده شده نيز هيچ اشاره اى به تعارضات قومى ديده نمى شود. و بالاخره به جز اين شعر يزيد در هيچ موردى پس از واقعه عاشورا به شعر يا سخنى كه دلالت بر وقوع واقعه عاشورا در اثر تعارضات قومى بنمايد، مشاهده نمى شود. بنابراين، بسيار سخيفانه است كه اهداف عالى نهضت عاشورا را كه در كلمات امام حسين( ع )و نيز در گزارش هاى تاريخى بيان شده ناديده گرفته و تنها آن را با امرى موهوم همچون تعارضات قومى و قبيله اى تحليل نماييم.

«تسع» در عربى به معناى نٌه و تاسع و تاسوعا به معناى نهم مى باشد. چنانكه «عشر» به معناى ده و عاشورا به معناى دهم مى باشد. كاروان اباعبدالله الحسين عليه السلام در روز دوم محرم به سرزمين مقدس كربلا فرود آمد و تا روز عاشورا در آن سرزمين بودند به لحاظ آن كه حوادث مهم كربلا در روز نهم و دهم ماه محرم الحرام اتفاق افتاد اين دو روز را برجسته تر نموده و به نام تاسوعا و عاشورا يعنى روز نهم و دهم محرم الحرام ناميدند.
عصر روز تاسوعا، لشكريان عمر بن سعد با محاصره سپاه امام حسين عليه السلام قصد آغاز حمله را داشتند كه بنا به درخواست امام حسين عليه السلام كه توسط حضرت ابوالفضل العباس عليه السلام با طرف مقابل در ميان گذاشته شد، جنگ را به فردا يعنى روز عاشورا موكول نمود و علت درخواست اين مهلت، شب عاشورا را براى راز و نياز بيشتر با خدا بود. از طرف ديگر روز عاشورا كه اوج مصيبت هاى خاندان اهل بيت پيامبر بود و متعلق به خود امام حسين عليه السلام و روز قبل از آن به نزديك ترين افراد آن سپاه يعنى پرچمدار رشيد كربلا ابوالفضل العباس عليه السلام كه مظهر غيرت و وفا و خشم عليه ظالمين است مى باشد.

اولا : این شبهه معمولا درباره حضرت علی(علیه السلام) مطرح می شود نه امام حسن (علیه السلام)
ثانیا : فتوحات مسلمانان در ايران در عصر عمر بن خطاب صورت گرفته است و اين فتوحات در دوران خلفاي بعدي در اطراف جهان اسلام ادامه داشته است امّا منابع در هيچ جا ذكري از شركت علي ـ عليه السّلام ـ یا دیگر امامان در اين جنگ‌ها نكرده‌اند.
حضرت علي ـ عليه السّلام ـ با خلفاي عصر خويش در مواقع حساس و آنجا كه به اساس اسلام مربوط مي‌شد همكاري داشته‌اند، ولي اين چنين نبود كه همواره امام ـ عليه السّلام ـ مسئوليت‌هاي محوّله خلفاء را بپذيرند.
عمر در جريان سفر به شام، از امام(علیه السلام) خواست كه به همراه ايشان حركت كند، امّا امام(علیه السلام) نپذيرفتند و همين طور در جريان جنگ قادسيه كه مبارزين مسلمان از عمر طلب كمك خواستند. خليفه از امام(علیه السلام) خواست كه به عنوان فرماندة جنگ به سوي جبهة جنگ با ايرانيان حركت كند، ولي امام(علیه السلام) نپذيرفت و از اين رو خليفه، سعد بن ابي وقاص را به فرماندهي برگزيد.[1]
امّا با توجه به دلاوري‌ها و سابقة تجربيات جنگي علي ـ عليه السّلام ـ، خليفه از راهنمايي‌ها و همكاري‌هاي ايشان بهره مي‌گرفت، ولي به طور مستقيم حضرت حاضر به همكاري و شركت در فتوحات نبوده ولي از آنجا كه حضرت، نسبت به سرنوشت مسلمانان و اسلام نمي‌توانست بي‌تفاوت باشد، تنها در قالب مشورت و ارايه نظرات خويش، لشكر اسلام را ياري مي‌داد.[2] از اين جهت در هيچ يك از منابع ديده نشده كه خليفه از حضرت نظري مشاورانه خواسته باشد و ايشان ارائه نكرده باشد.
مورّخين اهل سنّت هم به مشاورت عمر با علي ـ عليه السّلام ـ معترفند و گفته‌اند: عمر كاري را بدون مشورت با علي ـ عليه السّلام ـ انجام نمي‌داد، زيرا به خردمندي و دقت نظر و دينداري او معتقد بود و مشهور است كه بيش از هفتاد مرتبه عمر گفته است «لولا علي لهلك عمر».[3]
لذا اصحاب و ياران امام علي ـ عليه السّلام ـ هم به پيروي از حضرت، در مواردي كه به نفع اسلام و مسلمين بود با خلفاء همكاري مي‌نمودند، و به عنوان استاندار يا نيروي نظامي و يا حتي فرماندة سپاه اسلام با دستگاه خلافت همراهي مي‌كردند. چنانچه سلمان و عمار به ترتيب استانداري مدائن و كوفه را در عصر عمر پذيرفتند. و براء بن عازب به عنوان فرماندة نيروي اسلام در عهد خليفه ثاني قزوين را فتح كرد.[4]
بديهي است كه اگر علي ـ عليه السّلام ـ نمي‌خواست يارانش در هيچ زمينه‌اي با خلافت همكاري داشته باشند، آنان هيچ اقدامي انجام نمي‌دادند و امام مي‌توانست آنان را از شركت در امور نهي كند ولي اين كار را هرگز نكرد.
پی نوشتها:
[1] . بلاذري، فتوح البلدان، (بخش مربوط به ايران)، ترجمة آذرتاش آذرنوش، تهران، نشر سروش، چاپ سوم، 1364، ص 18.
[2] . مفيد، ارشاد، ترجمه محمد باقر ساعدي خراساني، تهران، نشر اسلاميه، چاپ سوّم، 1376، ص 198.
[3] . رسولي محلاتي، سيدحاتم، زندگاني امير المؤمنين، تهران، نشر فرهنگ اسلامي، چ چهارم، 1374، ص 258؛ مفيد، ارشاد، پيشين، ص 192.
[4] . فتوح البلدان، بلاذري، پيشين، ص 80.

برده يعني كسي كه با پول خريداري شده و مي‎شود او را در مقابل پول فروخت و به ارباب او صاحب و مالك برده گفته مي‎شود. بردگان در عين اين‎كه كار خدمت‎گزاران را انجام مي‎دادند به عنوان سرماية صاحبان خويش نيز به شمار مي‎آمدند و هنگام نياز صاحبانشان مي‎توانستند آنان را به قيمت مناسبي به فروش برسانند البتّه در مورد زنان كه بر آنان كنيز اطلاق مي‎شود و در عربي نامش امه[1] است استفاده بيش از مردان بود زيرا علاوه از خدمتگزاري و جنبه سرمايه‎اي كنيزان همسران صاحبان خود نيز به شمار مي‎آمدند و صاحبانشان مي‎توانستند از آنها استفادة زناشوئي بكنند و منشأ بردگي در ازمنة قديم و قبل از اسلام هر چيزي مي‎توانست باشد از جمله ربودن زنان، فرزندان، و... قبائل و ملت‎هاي بيگانه. البتّه جنگ و اسيري از جمله مهم‎ترين منشأ بردگي بوده و نيز فروش فرزندان توسط والدين.
امّا بردگي در اسلام بدين نحوه است كه اسلام هيچگونه كار تأسيسي روي بردگي انجام نداده است بلكه مواجه با عمل انجام شده‎اي بود كه در تمام ساختارهاي اجتماعي ريشه داشت و برخورد منفي و مقابله مستقيم با آن كاري بسيار دشوار و شايد غير ميسّر بود. از اين رو اسلام با اين مسئله برخورد اصلاحي داشته است. بدين نحو كه اولاً: منشأ بردگي را تنها در اسيري مشركان و برده‎زادگان منحصر نمود.[2] و ايجاد بردگي را از راههاي ديگر و برده كردن انسان‎هاي آزاد را به شدت ممانعت نمود و حتي در جنگ‎ها نيز مشركان را در پذيرش اسلام و يا پرداخت جزيه در صورت عدم پذيرش و بردگي در صورت اسيري مختار مي‎گذاشت و اين مطلب قبل از درگيري به آنان اعلام مي‎شد.
ثانياً:‌ اسلام راههاي مختلفي را براي كنترل بردگي و آزادي بردگان ايجاد كرد كه بعضي از اين راهها الزامي بود مانند آزاد شدن خود به خود كنيزي كه از صاحبش فرزند‎دار شده بعد از مرگ صاحب كه در اصطلاح به آن «ام ولد» مي‎گفتند.[3] و اين مطلب موجب آزادي بسياري از كنيزان مي‎شد البتّه با تولد فرزند اختيار فروش كنيز نيز از صاحب سلب مي‎گشت.
عناويني چون عبد مكاتب، عبد مدبر و عبد مبعض و...، حاكي از موقت بودن بردگي شخص مورد نظر مي‎باشد زيرا برده مي‎توانست با مولاي خود قراردادي بسته و در مقابل اعطاي مبلغ معيني خود را آزاد كند. همچنين عبد مدبّر را كه مولا قول آزادي او را بعد از مرگ خودش دان وي، صاحب نمي‎شدند.[4]
ثالثاً: بسياري از احكام اسلام از جمله كفارات مترتب بر آزادي بردگان مي‎باشند.[5]
رابعاً: در شريعت مقدس اسلام اجر و ثواب زيادي بر آزاد كردن بردگان وارد شده است به طوري كه آزاد كردن برده يكي از صالح‎ترين اعمال به شمار آمده است.[6] و از جمله اعمالي است كه صالحيّت صالحان را با آن مي‎سنجيدند.
امّا سيرة معصومان در مورد بردگي در چارچوب قوانين اسلام بوده است. علاوه از اين كه آنان از جنبة تربيتي به بردگان مي‎نگريستند نه از جنبة اقتصادي. بردگاني را امام سجاد ـ عليه السّلام ـ مي‎خريد و در مواقع معيني از سال مانند اعياد فطر و قربان آزاد مي‎كرد بدين ترتيب آنان را با تربيت صحيح اسلامي آشنا مي‎ساخت و اينان بعدها از جمله تشكيل دهندگان جمعيت شيعه شدند.[7]
البتّه بايد گفت كه در فرهنگ اسلام مسئلة بردگي با فرهنگ غرب فرق زيادي دارد و در اسلام به برده به عنوان انسان نگريسته مي‎شود و بودند بزرگاني كه در صدر جريانات فرهنگي سياسي اسلام قرار داشتند و در اصل برده بودند كه مي‎توان از اجلاي اصحاب پيامبر مانند سلمان و بلال حبشي و سُهيب رومي نام برد همچنين بسياري از بردگان بودند كه از فرماندهان حكومت اسلامي بودند مانند تركان كه از زمان معتصم به بعد به صورت برده وارد دستگاه خلافت عباسي شدند و بعدها امور خلافت را به دست گرفتند. حتي عزل و نصب خلفا نيز توسط اينها انجام مي‎شد[8] و اين در سايه تعاليم اسلام بود كه قوانيني را به نفع بردگان جعل كرده بود و ارباب را صاحب اختيار به تمام معناي برده نمي‎دانست و قوانيني براي محدوديت صاحبان بردگان وضع شده بود. با توجه به نگرش اصلاحي اسلام به مسئلة بردگي اين مسئلة در اسلام با مرور زمان كم شده تا اين‎كه در سال 1890 ميلادي در بروكسل جلسه اي تشكيل يافته و لغويت آن را صادر شد[9] كه با توجه به ضعف بردگي در ميان مسلمانان چندان تأثيري در جوامع اسلامي نگذاشت البتّه اين منع در اثر رفتارهاي ناشايست غربيان با بردگان و اسيري انسان‎هاي آزاد بود چنانكه گوستلونوبون تصريح دارد كه بردگي در ميان كشورهاي اسلامي با بردگي در غرب به كلي متفاوت است و بردگان در مشرق زمين مانند خدمتگزاران در غرب مي‎باشند.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. بردگي در جهان، احمد فرامرزي.
2. بردگي از ديدگاه اسلام، مصطفي حسيني.
3. برده و برده داري(ترجمه مقاله) احمد سميعي.
4. بردگي: موريس لانژله ترجمه فضل اللهي.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . به اصطلاحات فقهي رجوع شود.
[2] . چنانچه در كتب تاريخي و اسلامي به اين نقطه اشاره شده است.
[3] . شيرواني، علي، ترجمه و تبيين شرح لمعه، انتشارات دارالعلم، ج 12، ص 297، باب ميراث.
[4] . همان.
[5] . ثاني، شرح لمعة الدمشقيه، مؤسسه مطبوعاتي اسماعيليان، ج اوّل، ص 347، باب كفارات، و در باب ظهار هم اشاره شده است.
[6] . نساء/92.
[7] . سيد الاهل، عبدالعزيز، زندگاني زين‎العابدين، ترجمة حسين وجداني، تهران: انتشارات مجلة ماه نو، چ سوم، ص 55.
[8] . مكي، محمد كاظم، تمدن اسلامي در عصر عباسيان، ترجمه محمد سپهري، سمت، 1383، ص45.
[9] . مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، مدرسه امير المومنين، ج21، ص417.

سرزمين‎هاي اسلامي بين 20 درجه طول غربي و 140 درجه طول شرقي از خط استوا قرار گرفته‎اند غربي‎ترين كشور اسلام در غرب آفريقا واقع است كه سنگال نام دارد و شرقي‎ترين آن اندونزي مي‎باشد كه در آسياي جنوب شرقي قرار دارد. بين غربي‎ترين و شرقي‎ترين كشور مسلمان بيش از 10 ساعت اختلاف زمان وجود دارد. كل كشورهاي اسلام بيش از 26 ميليون كيلومتر مربع مساحت دارند.[1]
جهان اسلام به لحاظ موقعيت قاره‎اي و جغرافيائي به مناطقي تقسيم مي‎شود كه مجموعاً 51 كشور اسلام به سه گروه كشورهاي آسيايي، آفريقايي، و اروپايي تقسيم مي‎شود كه ما بصورت فهرست وار به نام امروزي اين كشورها اشاره مي‎كنيم.
خلافت اسلامي در اوج قدرت خود مرزهايش از شرق به آسياي ميانه و افغانستان امروزي و شرق پاكستان محدود شده و از شمال به كوه‎هاي قفقاز و جنوب تركيه فعلي محدود بوده و از جنوب به درياي عرب و اقيانوس هند منتهي مي‎شده و از غرب شمال آفريقا و اسپانيا محدود مي‎شد.
1. كشورهاي مسلمان آسيا
الف. آسياي جنوب غربي (خاورميانه): عربستان، فلسطين، عراق، سوريه، لبنان، يمن، اردن، كويت، امارات متحده عربي، عمان، بحرين، قطر، تركيه، افغانستان، ايران.[2]
ب. كشورهاي آسياي جنوبي: مسلمانان سرزمين كشمير، نپال، پاكستان، بنگلادش، مالديو.
ج. آسياي جنوب شرقي: سنگاپور، ويتنام، كامبوج، تايلند، اندونزي، پرجمعيت‎ترين كشور اسلامي مالزي.
د. آسياي مركزي: قرقيزستان، تاجيكستان، قزاقستان، ازبكستان، تركمنستان، آذربايجان، گرجستان، ارمنستان، مغولستان.
2. كشورهاي آفريقايي
الف. آفريقاي شمالي (مغرب): مصر، ليبي، تونس، الجزاير، مراكش.
ب. آفريقاي شرقي: اتيوپي، سومالي، كنيا، تانزانيا.
ج. آفريقاي غربي: موريتاني، مالي، سنگال، گينه، ليبريا، غنا، نيجريه، كامرون، كنگو.
د. آفريقاي مركزي: سودان، چاد، نيجر، اوگاندا، زئير.
هـ. آفريقاي جنوبي: موزامبيك، ماداگاسكار، زامبيا، زيمباوه، آنگولا، نامبيا.[3]
3. قاره اروپا
در سال 91 هجري پيروزي عظيمي نصيب سپاهيان اسلام گرديد زيرا در اين تاريخ «طارق بن زياد» به همراه عده‎اي از مسلمانان كه وي فرماندهي آنها را عهده دار بود موفق شد طي فتح عظيم بر جنوب غربي اروپا استيلا يابد. او بعد از گذشتن از تنگه (جبل الطارق) اسپانيا (اندلس) را فتح كرد و مردم اين ديار از مسلمانان استقبال شايان توجهي نمودند و اندلس از مراكز بسيار درخشان تمدن اسلامي شد.
پس از اين موفقيت قواي اسلام وارد فرانسه شده و پايگاه‎هاي خود را در آنجا مستقر كردند امّا چون اين مراكز تا مقر حكومت مسلمين فاصله زيادي داشت با كمبود امكانات مواجه شدند و فتوحات خود را در اين سرزمين متوقف كردند.
در قرون بعد فتوحات ديگري در اروپا متوجه مسلمين شد كه نتيجه آن استيلاي دولت مقتدر اسلامي بر اروپاي شرقي و منطقه بالكان بود كه مركز امپراطوري عظيم عثماني به اروپا (تركيه) نقل مكان يافت و بعد از آن تركان عثماني به قلمرو بالكان هجوم برده و صربستان، بوسني را به اشغال خود در آوردند.[4]
الف. اروپاي جنوبي: اندلس، اسپانيا.
ب. اروپاي شرقي (منطقه بالكان): آلباني، بوسني هرزگوين، مقدونيه، كوزوو، يونان، بلغارستان، مجارستان.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. سرزمين اسلام: غلامرضا گلي زواره.
2. آفاق اسلام: سازمان حوزه ها و مدارس علميه خارج از كشور.
3. خاورميانه: محمد تقي رضويان.
4. ريشه يا بي نام و پرچم كشورها: رسول خير انديش.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . گل زواره، غلامرضا، سرزمين اسلام، انتشارات دفتر تبليغات اسلامي، ص61.
[2] . چوخاچي زاده، محمد باقر، مسائل جغرافيايي جهان اسلام، پژوهشكده علوم دفاعي دانشگاه امام حسين ـ عليه السّلام ـ، ص 92.
[3] . عسكري، علي بابا، جغرافي كشورها، چاپ سحاب، ص 42؛ و گلي زواره‎اي، سرزمين اسلام، ص321.
[4] . غلامرضا، گلي زواره‎اي، سرزمين اسلام، ص489.

بيش از هزار سال است كه مورخان دربارة «ابن سبأ» قلم فرسائي كرده و به او و پيروانش كارهاي شگفت انگيز و بزرگي نسبت مي‌دهند. حال بايد ديد كه « ابن سبأ» كيست و چه كارهايي انجام داده است. مورخان در مورد ابن سبأ مي‌نويسند:
او مردي يهودي از اهل صنعاء يمن، در زمان عثمان صورتاً و به حسب ظاهر اسلام آورد، ولي در پنهاني مكر و حيله ميان مسلمانان بكار مي‌برد و در شهرهاي بزرگ اسلامي مانند شام، كوفه، بصره، و مصر گردش كرده، در مجامع مسلمين حاضر مي‌شد و مردم را تبليغ مي‌نمود بر اينكه پيامبر اسلام ـ صلّي الله عليه و آله ـ را نيز مانند عيسي بن مريم رجعتي است. و هم چنان كه هر پيغمبري وصيي داشت، وصي محمد ـ صلّي الله عليه و آله ـ هم علي است و عثمان حق اين وصي را غصب كرده و دربارة وي ستم نموده است، پس بايد قيام كرد و حق را به اهلش بازگردانيد.
مورخان نام قهرمان اين داستان را «عبدالله بن سبأ» گذاشته و چنين ادعا كردند اين شخص مبلغين خود را به شهرهاي اسلامي فرستاده و دستورشان داد كه به بهانة امر به معروف و نهي از منكر، فرمانداران وقت را بكوبند. در نتيجه عده‌اي زيادي از مسلمانان به وي گرويده و از برنامه او تبعيت كردند، تاجايي كه بعضي از اصحاب عاليقدر رسول خدا و تابعين بزرگوار امثال: ابوذر، عمار بن ياسر و مالك اشتر و ديگران سران مسلمين را از آنها شمرده‌اند و اين افسانه را تا زمان وقوع جنگ جمل كه مسبب اصلي اين جنگ را او مي‌دانند ادامه داده و بعد از آن ديگر از سرنوشت آن سخني به ميان نمي آورند.
حال بيش از ده قرن است كه تاريخ نويسان اين افسانه را به صورت تاريخ صحيح مي‌نويسند و هرچه از عمر اين افسانه بيشتر مي‌گذرد شهرت بيشتري پيدا مي‌كند و افراد، با اغراض متفاوتي به اين افسانه رنگ و بوي خاصي داده اند.
رشيد رضا، از متأخرين در اين مورد چنين مي‌گويد: «شيعه‌گري به نام خليفه چهارم علي رضي الله عنه، آغاز ايجاد تفرقة ديني و سياسي امت محمدي گرديد و اولين كسي كه اصول تشيع را از خود ساخت يك يهودي به نام عبدالله بن سبا بود كه با نيرنگ ميان اين امت تفرقه ايجاد كرد و دين و دنياي آنان را تباه گردانيد».[1]
رشيد رضا مدرك اين داستان خيالي را كتاب تاريخ ابن اثير سني مذهب ذكر مي‌كند! و ابن اثير ضمن نقل اين افسانه هيچ اشاره‌اي بر اين كه اين داستان را از چه مصدري آورده نمي‌كند.[2] و افراد ديگري مثل ابن كثير[3]،‌ ابن خلدون[4]، بستاني، احمد امين، حسن ابراهيم، و نويسندگان ديگر سني مذهب به اين افسانه شهرت عجيبي دادند كه مدرك همة آنها به تاريخ طبري برمي‌گردد و طبري هم اين داستان را از (سيف بن عمر) نقل مي‌كند، كه از نظر رجالي «سيف» مورد تأييد نمي‌باشد. چون سيف نه تنها اين افسانه را ساخته بلكه او افسانه‌هايي ساخته كه قريب به 150 تن از قهرمانان اين افسانه‌ها به هيچ وجه پا به عرصه وجود نگذاشته‌اند و فقط انديشه سيف بن عمر است كه آنها را آفريده است!
بيشتر علماء رجال در مورد ضعف روايات او تأكيد دارند. يحيي بن معين درباره او گفته است: «حديث او ضعيف و سست است» نسائي گفته «ضعيف است، نه مورد اعتماد است و نه امين...» ابو داود گفته «بي‌ارزش است و بسيار دورغگو...» و بيش از دوازده نفر از بزرگان رجال احاديث او را بسيار ضعيف و خودش را دروغگو ناميدند.
پس از اين مطالب نتيجه مي‌گيريم كه داستاني كه به عنوان عبدالله بن سبأ علماء نقل مي‌كنند پايه و اساس استواري ندارند و بر مبناي تحقيق پي‌ريزي نگرديده است. زيرا روايات مربوط به اين شخص در اصل به وسيلة سيف بن عمر نقل گرديده و به كتب و مدارك اسلامي راه يافته است كه حال سيف هم معلوم شد به طوري كه او يك فرد مرموز، دروغگو و افسانه سازي بيش نبوده است.
پس تا اينجا به اين نتيجه رسيديم كه
از نظر علماي شيعه عبدالله بن سبا يك شخصيت افسانه‌اي است و هيچ ربطي به تشيع ندارد و سازندگان و اشاعه كنندگان اين افسانه طبق فرمايش علامه عسگري انگيزه‌هاي مختلفي داشتند، زيرا:
1. افسانه عبدالله سبا، انتقاد و ايرادهائي را كه به صحابه پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ متوجه مي‌گرديد، پرده پوشي مي‌نمايد، و آنها را پاك و مبرا مي‌سازد.
2. اين افسانه به مخالفين حكومت خلفا كه شيعيان خاندان عصمت مي‌باشند و در تمام دوران خلفاي عثماني و تا به امروز مخالفت حكومت‌هاي عصر خود بوده‌اند نسبت كفر و الحاد داده و آنها را به خارج شدن از دين و آيين معرفي مي‌نمايد و اين جعليات و افسانه‌ها در تمام عصور به ضد شيعه و براي كوبيدن آنها بوده است.[5] لذا همين انگيزه‌ها بوده كه اين افسانه را بوجود آورده و به آن شهرت اجماعي داده است.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. عبدالله بن سبا: علامه عسكري.
2. تاريخ تشيع: كانوزيان
3. پيدايش و گسترش تشيع: محمد باقر صدر، ترجمه مهدي زنديه.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . سيد رشيد رضي، الشيعه و السنة، ص 4 ـ 6.
[2] . ابن اثير، الكامل في التاريخ، دار الصادر بيروت، ج 3، ص 95.
[3] . ابن كثير، البداية و النهاية، مكتبة ‌المعارف البيروت، ج 7، ص 167.
[4] . ابن خلدون، المبتدا و الخبر، دار احياء التراث العربي بيروت، ج 2، ص 425.
[5] . عسكري، سيدمرتضي، عبدالله بن سبأ و ديگر افسانه‌هاي تاريخي، انتشارات كوكب، ج 3، ص 251.

در ابتدا مناسب است به آيات و رواياتي كه در اين زمينه قابل استناد هستند بپردازيم:
1. خداوند در آيه 30 سوره بقره پس از آن كه ملائكه را از خلقت انسان به عنوان خليفة الله برروي زمين آگاه مي‌كند با اين گفتار ملائكه مواجه مي‌شود كه گفتند: «أتجعلُ فيها من يفسد فيها و يسفك الدماء» آيا مي‌خواهي كسي را در روي زمين قرار دهي كه فساد مي‌كند و خون مي‌ريزد. بعضي از تفاسير در بيان اين گفتار ملائكه وجود خلقت‌هاي مشابه را قبل از آدم ـ عليه السّلام ـ مطرح مي‌نمايند.[1]
2. جابر بن عبدالله از امير المؤمنين ـ عليه السّلام ـ نقل مي‌نمايد كه چون از حضرت سوال شد كه آيا قبل از حضرت آدم ـ عليه السّلام ـ كسي در زمين و آسمان خلق شده بود كه عبادت خدا نمايد؟ فرمود: آري خداوند پس از خلق زمين و آسمان ملائكه را خلق نمود كه بين طبقات آسمان در طيران و پرواز بوده و خدا را تقديس مي‌كردند.
پس در روي زمين نيز جنياني را خلق نمود كه خلق آنها از خلق ملائكه پايين‌تر بود. پس خداوند خلقي پايين‌تر از جنيان نمود، خداوند موجوداتي را خلق نمود كه روح و بدن داشتند ولي بال نداشتند، مي‌خوردند و مي‌نوشيدند اينان «نسناس»[2] بودند ولي انسان نبودند. نسناس به همراه جن بر روي زمين سكونت داشتند تا اينكه دو گروه يعني نسناس و جنيان عصيان خدا نمودند و به فساد و خونريزي پرداختند، و حتي خدا را منكر شدند[3] بسياري از تفاسير از اين روايت در تفسير آيه 30 سوره بقره بهره برده‌اند. [4]
3. جابر بن يزيد از امام باقر ـ عليه السّلام ـ در مورد آية سؤال نمود. حضرت ـ عليه السّلام ـ فرمودند: گويا تو گمان مي‌كني خداوند تنها اين عالم را آفريده است و گمان مي‌كني خداوند غير از شما بشر ديگري نيافريده است بخدا سوگند خداوند هزار هزار عالم آفريده است و هزار هزار آدم و تو در آخرين اين عالم و از آخرين اين آدم‌ها هستي.[5]
4. ابوحمزه ثمالي مي‌گويد از امام سجاد ـ عليه السّلام ـ شنيدم كه مي‌فرمود: «... آيا گمان مي‌كني كه خداوند خلقي غير از شما نداشته است، آري به خدا قسم هزار هزار آدم و هزار هزار عالم خلق نموده و تو به خدا قسم در آخر آن عالم هستي.»[6]
از مجموع آيات و روايات مذكور مي‌توان نتيجه گرفت كه:
خلقت حضرت آدم ـ عليه السّلام ـ به عنوان اولين خلقت بشر نبوده است ولي اين امر بدان معني نيست كه خلقتهاي پيشين هم از لحاظ فيزيكي و جسماني و هم از نظر روحي و رواني همانند آدم و فرزندان او بوده‌اند بلكه بايد گفت كه آن موجودات در مرتبة پايين‌تري از خلقت بوده‌اند و در واقع حضرت آدم ـ عليه السّلام ـ اولين فرد از نوع انساني كنوني است.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. قصص الانبياء، آيت الله جزايري.
2. قصص الانبياء، راوندي.
-------------------------------------------
[1] . طباطبايي، محمدحسين، الميزان، قم: انتشارات جامعه مدرسين، ج1، ص 119.
[2] . نسناس: ميمون آدم نما، نوعي از بوزينه (فرهنگ عميد) اما از نظر اسلام نسناس نوع تكامل نيافلته اي از انساني بوده كه قبل از حضرت آدم كه اولين انسان از نوع كنوني مي باشد، بر روي زمين زندگي مي كرده و اين كه برخي نسناس را ميمون آدم نما تعبير مي كند تحت تاثير نظريه تكامل انسان از ميمون مي باشد كه مخالفت ديدگاه اسلام است..
[3] . راوندي، قصص الانبياء، تحقيق غلامرضا عرفانيان، قم، انتشارات الهادي، چ اول، 1418 ق، ص 38 ـ 42، جزائري، قصص الانبياء، ص 30؛ مجلسي، بحارالانوار، بيروت، انتشارات وفاء، چ دوم، 1403 هـ ، ج11، ص103.
[4] . ر.ك: تفسيرعياشي، نور الثقلين، تفسير الصافي.
[5] . صدوق، التوحيد، قم:‌جامعه مدرسين، چ دوم، ج 2، ص 227؛ مجلسي، پيشين، ج 8 ص 374؛ شيخ صدوق، خصال، قم: جامعه مدرسين، 1403ق، ج2، ص652.
[6] . مجلسي، پيشين، ج 25، ص 25.
( اندیشه قم )