از نظر آيات قرآن، معاد و برگشت به سوى خداوند سبحان يك مسأله كلى و عام بوده و مخصوص انسان نيست. با دقّت و تدبر در نكات و تعبيرات موجود در آيات، به اين حقيقت واقف مى‏شويم كه آفرينش و ايجاد هر موجودى، ملازم با برگشت دادن آن است يعنى، اعطاى وجود هر موجودى از جانب حضرت حق، توأم با خصوصيت عود، سير و حركت آن به سوى او بوده و وجود هر موجودى در سير و برگشت به سوى خداوند را اقتضا مى‏كند.
به عبارت ديگر، مبدأ متعال در متن ذات هر موجودى، اين برگشت و حركت را قرار داده است. هستى از خداوند، سرچشمه مى‏گيرد و به سوى او بازگشت مى‏كند و اين برگشت و عود، بر اساس عشق هر موجودى نسبت به كمال بالاتر و در نهايت نسبت به كمال بى‏نهايت است.
هر موجودى به تناسب رتبه وجودى خود، از شعور برخوردار است و قبل از هر چيز، رو به جمال مطلق و خير محض دارد و او را مى‏يابد و چون مى‏يابد، به او عشق مى‏ورزد و به سوى او در حركت است.
در اينجا به بعضى از آيات قرآنى كه دلالت بر عموميت و كليت معاد دارد، اشاره مى‏شود:
1. (اللَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ)(1) «خداى متعال خلق را آغاز مى‏كند و سپس‏آن را اعاده و برگشت مى‏دهد و سپس شما انسان‏ها به سوى خداوند برگشت داده مى‏شويد».
اين آيه با توجّه به برگشت كلى، مسأله معاد انسان‏ها را به آنان خاطر نشان ساخته و اين حقيقت را بيان مى‏كند كه بر اساس قانون كلى «اعاده»، مستثنا بودن انسان‏ها مفهومى ندارد.
2. (أَوَلَمْ يَرَوْا كَيْفَ يُبْدِءُ اللَّهُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ، قُلْ سِيرُوا فِى الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ يُنشى‏ء النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَىْ‏ءٍ قَدِيرٌ)(2)
«آيا نديده‏ايد كه خداوند، چگونه آفرينش را آغاز مى‏كند، سپس آن را باز مى‏گرداند؟ در حقيقت، اين [كار] بر خدا آسان است. بگو: در زمين بگرديد و بنگريد چگونه آفرينش را آغاز كرده است. سپس [باز] خدا است كه نشئه آخرت را پديد مى‏آورد، خدا است كه بر هر چيزى توانا است.»
با دقت و تأمل در اين دو آيه- با توجه به اينكه اين دو آيه، در مورد ارشاد مردم و ملامت غافلان از برگشت به سوى خداوند است- روشن مى‏شود كه خداوند متعال، مى‏خواهد اين حقيقت را به انسان‏ها بفهماند كه چون همه آفرينش، بر اساس مشيت حق و اعاده او، به سوى او در حركت و برگشت اند و اين يك سنت كلى حاكم در وجود است شما انسان‏ها نيز از اين قانون كلى مستثنا نيستيد بلكه قطعه‏اى از هستى مى‏باشيد كه به سوى او باز مى‏گرديد.
3. (قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ قُلْ اللَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ فَأَنّى تُؤْفَكُونَ)(3) «[به مشركان‏] بگو: آيا از شريكان تخّيلى و مصنوع شما چنين موجودى پيدا مى‏شود كه خلق و ايجاد كند و سپس آنچه را كه خلق كرده است، اعاده و برگشت دهد؟ [به آنان‏] بگو: اين خداى متعال است كه خلق مى‏كند و سپس خلق را اعاده و برگشت مى‏دهد».
در اين آيه علاوه بر اشاره بر اصل اعاده كلى هستى، به اين حقيقت هم اشاره شده كه اين برگشت و معاد كلى، يكى از مظاهر قدرت مطلقه خداوند سبحان است.
اين آيات و آيات فراوان ديگر، حكايت از اين حقيقت مى‏كند كه آفرينش هر موجودى و هر مخلوقى، به دنبال خود اعاده آن موجود و مخلوق را مى‏آورد. به عبارت ديگر، «اراده و مشيّت حق»، اعاده هر مخلوق و برگشت دادن هر موجودى است كه پا به عرصه وجود مى‏گذارد. و اين مسأله منحصر در انسان نيست.(4)
پى‏نوشت‏
(1) روم (30)، آيه 11.
(2) عنكبوت (29)، آيه 20 و 19.
(3) يونس (10)، آيه 34.
(4) ر. ك: شجاعى محمد، بازگشت به هستى، صص 69- 54 معاد يا بازگشت به سوى خدا، ج 1، صص 10- 47.

اگر كسى درباره جهان‏بينى الهى بحث‏ها كرد، درباره خدا و اسماء حُسناى او، نعت او، صفات جلال و جمال و ‏افعال او بحث‏ها كرد، درباره معاد، مواقف قيامت، بهشت و جهنم، صراط، حساب، ميزان، شفاعت، حوض كوثر ‏و مانند آن بحث‏ها كرد، در مورد فرشته‏شناسى، وحى، رسالت، ‎نبوّت و امامت بررسى كرد، همه اين ‏ره‏آوردها و بحثها بعد از مرگ يكى پس از ديگرى براى او تر و تازه و روشن و مشهود، سرسبز و خرم مى‏تابد و ‏لحظه به لحظه شكوفاتر مى‏شود، اما اگر كسى تلاش كرد كه چگونه خيابان بسازد، مسجد، مدرسه و ‏دانشگاه بسازد، مهندس راه و ساختمان بشود، طبيب جسم باشد، بعد از مرگ همه اين علوم كم‏كم از ‏يادش مى‏رود، چونكه آنجا ديگر سخن از راه و ساختمان نيست و علمى كه تكرار نشود رخت برمى‏بندد آنجا ‏از كسى سؤال نمى‏كنند نقشه ساختمان، نقشه خيابان و بيابان چگونه است‎.‎
‎ ‎البته اين گونه دانش‏ها براى رفع نيازمنديهاى دنيا بوده و تحصيل آن هم واجب است و اگر كسى از اين ‏راه بهره‏اى گرفت و به نظام اسلامى خدمت كرد، عمل صالحى انجام داده كه براى ابد در قيامت مى‏ماند اما ‏خودِ اين علم رخت برمى‏بندد.‏
‎ ‎اين علوم مربوط به نشئه طبيعت است، مصنّف و مؤلّف شدن، استاد و مدرّس و گوينده و نويسنده شدن ‏جزو حرفه‏هاى دنيايى است كه بعد از مرگ همه اينها رخت برمى‏بندد، يك اديب ماهر در اواخر عمر از خواندن ‏يك سطر عبارت ادبى نيز عاجز مى‏شود‎.‎
‎ ‎اما اگر كسى معارف الهى را آموخت يكى پس از ديگرى معلوم‏هاى او مشهود مى‏شود و مى‏يابد. اگر ‏كسى در اين زمينه تحصيل كند كه كوثر يعنى چه؟ چگونه آبى است كه رفع گرسنگى هم مى‏كند؟ چگونه ‏آبى است كه اگر كسى يك جرعه‏اش را بنوشد براى ابد ديگر تشنه نمى‏شود؟ اين چه آبى است هم جاى ‏نان است و هم آب و هم عطر؟ و اين همه خصوصيات چگونه در او جمع شده است؟ اينها علومى است كه ‏بعد از مرگ لحظه به لحظه براى او ظهور مى‏كند. ولى اگر كسى در دنيا اين مسائل را نياموزد، در آن دنيا به ‏زحمت او را مى‏فهمانند، اما در آخرت اينچنين نيست كه به آسانى و رايگان يادش بدهند، آنجا با گوش ياد ‏نمى‏دهند، بلكه با دل، ياد مى‏دهند و تا دل او را غبارروبى و گردگيرى نكنند و اين لايه‏هاى چركين را از دلش ‏نگيرند دلش نمى‏بيند. قرآن كريم مى‏فرمايد:‏
‎ » ‎كلّا بل ران على قلوبهم ما كانوا يكسبون»(1).‏
‎ ‎بنابراين به هنگام مرگ علم‏هاى حصولى رخت برمى‏بندد و علم‏هاى شهودى هم به اين آسانى نصيب ‏نمى‏شود، در آنجا اگر زن مهذب‏تر باشد او زودتر از مرد به مقصد مى‏رسد و نمى‏توان گفت: چون قدرت ‏فيزيكى يا رياضى مرد قوى‏تر است، پس زن به اندازه مرد مقرّب نيست‎.‎

‏( آیةالله جوادی آملی ،زن در آئينه جلال و جمال، صفحات 386 ـ 388.)‏

‏(1) سوره مطفّفين، آيه 14.‏

حضرت موسي‌بن جعفر (عليه‌السلام) به مردي فرمودند: "أتحبّ البقاء فى الدّنيا"؛ آيا بقاي در دنيا را دوست داري؟ آن شخص كه از تربيت‌شدگان مكتب امامت بود، عرض كرد: آري آن حضرت پرسيدند: چرا؟ عرض كرد: براي آن كه به قرائت سوره محبوب خود، "قل هو الله أحد" بپردازم(١). امام كاظم (عليه‌السلام) پس از لحظه‌اي سكوت فرمودند: "يا حفص! من مات من أوليائنا وشيعتنا ولم يُحسن القرآن عُلّم فى قبره ليرفع الله به من درجته فإن درجات الجنة علي قدر آيات القرآن يقال له: اقرأ وارق. فيقرأ ثم يرقي"؛ اگر از شيعيان ما، كسي قرآن را به خوبي فرا نگرفته باشد (چون به حقيقت آن ايمان دارد) در جهان برزخ، قرآن به او تعليم داده مي‌شود تا خداي سبحان با معرفت قرآن بر درجات او بيفزايد؛ زيرا درجات قرآن به اندازه آيات قرآن است. به قاري گفته مي‌شود: بخوان و بالا برو. او نيز مي‌خواند و بالا مي‌رود.
در جهان برزخ زمينه‌اي براي تكامل عملي نيست، تا انسان با انجام كاري واجب يا مستحب به كمال برتر عملي برسد، ولي راه تكامل علمي باز است؛ نظير آنچه در رؤيا براي روح معلوم مي‌شود و براي آگاهي به آنْ حركت فراگيري از قبيل كوششهاي بدني در زمان بيداري راه ندارد و بسياري از علوم و معارف دين در آن جا براي انسانها روشن و مشهود خواهد شد و چون عدد درجات بهشت به عدد آيات نوراني قرآن كريم است، براي ترفيع درجات شيعيان، ابتدا از تعليم قرآن بهره‌مند خواهند شد و سپس با فرمان "اقرأ وارق"، مي‌خوانند و در درجات بهشت صعود مي‌كنند. صعود در درجات بهشت پاداش قرائت در عالم آخرت نيست؛ زيرا در عالم برزخ، تكليف و عمل مكلفانه كه جزا را به همراه داشته باشد نيست، بلكه صعود بهشتيان در درجات بهشت، همان ظهور انس با قرآن در دنيـاست.


١ ـ در يكي از جنگهاي صدر اسلام كه اميرالمؤمنين (عليه‌السلام) از سوي رسول اكرم‌(صلي الله عليه و آله و سلم) فرماندهي‌لشكر را بر عهده داشت، پيامبر‌(صلي الله عليه و آله و سلم) پس از بازگشت لشكر، از برخي سپاهيان گزارش سفر خواست و پرسيد فرمانده لشكرِ خود را چگونه يافتيد؟ آنان از مداومت حضرت اميرالمؤمنين (عليه‌السلام) بر قرائت سوره توحيد در نمازها، نزد پيامبر‌(صلي الله عليه و آله و سلم) شكايت كردند. رسول اكرم‌(صلي الله عليه و آله و سلم) از اميرالمؤمنين (عليه السلام) پرسيدند: درباره اين گزارش چه مي گوييد؟ حضرت اميرالمؤمنين در پاسخ عرض كرد: من تلاوت "قل هو الله أحد" را دوست دارم (بحار، ج 89، ص 348).

مأخذ: ( تفسیر تسنيم، ج ١، ص ٢٤٥)

چون حقيقت هر فرد را روح انسانى او تشكيل مى‌دهد، همانطور كه در دنيا اگر بدن كسى با عضو بدن ‏ديگرى پيوند يابد شخصيّت اصلى او عوض نمى‌شود، در آخرت نيز تحوّل‌هاى بدنى سبب تبدّل حقيقت انسانِ ‏معيّن نخواهد شد.
آیةالله جوادى آملى 7 / 3 / 1374‏

در پاسخ به اين سؤال امام سجاد(عليه السّلام) جواب بسيار مناسبي ارائه ‏كرده‌اند كه از اين قرار است‎.‎
يكي از شاگردان از حضرتش سؤال كرد: فرشتگان اعمال ما را كه مي‌نويسند ‏بجاست؛ براي اين‌كه مي‌بينند و مي‌نويسند. امّا آيا خاطرات و نيّت‌هايي را كه فقط از دل ‏گذرانده‌ايم و هنوز به لباس عمل در نياورده‌ايم هم مي‌نويسند؟ آنها را كه نمي‌بينند پس ‏از كجا مي‌فهمند تا بنويسند؟ و اين كه خداوند مي‌فرمايد: ”وَاِنْ تُبْدُوا ما في اَنفَسِكُمْ أوْ ‏تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللّه“(١) .اسرار دروني را كه به كسي افشا نكرده‌ايد، در قيامت بايد ‏حسابش را پس بدهيد. اين اسرار دروني را فرشتگان چگونه مي‌دانند و از كجا ‏مي‌نويسند؟
حضرت فرمودند: آيا بوي باغ و بستان و بوي كثافت و گنداب يكي است؟ اگر از كنار ‏باغي پر از گل و معطر بگذريد، بوي خوب احساس مي‌كنيد. و چنانچه بوي بد به مشام ‏انسان برسد، مي‌فهمد كه اين‌جا كثافت و زباله است. از بو مي‌توان فهميد كه از كنار باغ ‏مي‌گذريم يا از كنار چاه‎.‎
فرشتگان از بوي خوشْ تشخيص مي‌دهند كه در قلب اين مؤمن اسرار و نيّت‌ها و ‏اراده‌ها خير و طيّب و طاهر است. و نيز از بوي بد هم فرشتگان مي‌فهمند كه در درون ‏اين شخص، پليدي است.(٢) چه‌جور مي‌شود كه انسان در چاه زندگي كند و از بوي چاه ‏اظهار تنفر نكند و با خبر نباشد؟ اگر كسي به ملكوت رسيده باشد بوي بد و خوب ديگران ‏هم به مشام او مي‌رسد، مؤمن را از منافق باز مي‌شناسد.‏
روزي علي(عليه السّلام) مشغول سخنراني بود، عده‌اي پاي منبر حضرت نشسته ‏بودند. بعضي از جاسوسان اموي خبر آوردند كه «خالد بن عرفطه» مُرد‎!‎
حضرت اعتنا نكردند. عده‌اي قبول كرده پذيرفتند كه خالد مُرده است. حضرت به ‏سخنان خود ادامه دادند. بار ديگر گفته شد: خالد مُرد‎.‎
حضرت اعتنا نكردند‎.‎
بار سوم گفتند: يا اميرالمؤمنين اين خبر رسمي شد.‏
فرمودند: نه؛ او نمرده است او هنوز شورش و بلوايي در پيش دارد و به تحريك ‏حكومت‌هاي طاغي، عليه من مي‌شورد و از درب اين مسجد وارد مي‌شود. آنگاه حضرت ‏به كسي كه پاي منبر بود اشاره كرده فرمود: پرچم او هم به دست اين شخص است كه ‏عليه حق قيام مي‌كند! او هنوز نمرده است(٣)!‏
اين قضيه بعدها واقع شد. و اين عِلم غيب اميرمؤمنان(سلام اللّه عليه) و آشنايي ‏به اسرار دروني كسي كه پاي سخنان حضرت نشسته تحقق پيدا كرد‎.‎
حضرت، مانند فرشته‌اي، كه درون افراد را مي‌بيند و مي‌داند درون چه كسي باغ و ‏درون چه فردي گنداب است، درون وي را ديد.‏
‏
‏(١) سوره‎ ‎بقره، آيه‎ ٢٨٤.‎
‏(٢) كافي، ج ٢، ص ٤٢٩، ح ٣.‏
‏(٣) سفينة البحار، ج ٢، ص ٦٦٢‏‎.‎

آیةالله جوادی آملی

در قرآن مجيد آياتى وجود دارد كه گواهى مى دهد رستاخيز تمام اقوام در يك روز به نام «يوم القيامة» خواهد بود; براى نمونه آيات زيرا را ملاحظه فرماييد: «اِنْ كُلُّ مَنْ فِى السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ الاّ آتِى الرَّحْمَنِ عَبْداً* لَقَدْ اَحْصَاهُمْ وَ عَدَّهُم عَدّاً* وَ كُلُّهُمْ آتيهِ يَوْمَ الْقِيَمَةِ فَرْداً; تمام كسانى كه در آسمان ها و زمين هستند، بنده اويند. خداوند همه آنها را احصا كرده و به دقّت شمرده است! و همگى روز رستاخيز، تك و تنها نزد او حاضر مى شوند».(1)
در جاى ديگر مى فرمايد: «يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ اِلَى الرَّحْمَنِ وَ فْداً* وَ نَسُوقُ الُْمجْرِمينَ اِلَى جَهَنَّمَ وِرْداً; در آن روز كه پرهيزگاران را دسته جمعى به سوى خداوند رحمان (و پاداش هاى او) محشور مى كنيم... و مجرمان را (همچون شتران تشنه كامى كه به سوى آبگاه مى روند) به جهنّم مى رانيم...»(2) و همچنين آيات بسيار ديگر.

1. سوره مريم، آيات 93 تا 95.
2. سوره مريم، آيه 85 و 86.

شفاعت در اسلام هست و از اصول مسلّم اسلام به شمار مى رود و هركس كه مختصر آشنايى با قرآن و احاديث اسلامى داشته باشد مى داند كه نويد شفاعت، نسبت به افرادى كه شايستگى شفاعت دارند، مطلبى است قطعى و آن چنان نيست كه بتوان درباره آن شكّ و ترديد به خود راه داد.
پيش از آن كه درباره دلايل نقلى شفاعت به بحث و گفتگو بپردازيم لازم است پيرامون حقيقت شفاعت توضيحاتى بدهيم تا روشن شود كه حقيقت شفاعت چيست و تفاوت آن با «پارتى بازى» چگونه مى باشد.
شفاعت در لغت به معناى «ضميمه كردن چيزى به چيز ديگر و جفت نمودن آن» است و در اصطلاح مذهبى به معناى كمك كردن اولياى خدا (پيامبران، امامان و مردم صالح و درستكار) براى نجات افرادى است كه در طول زندگى مرتكب لغزش هايى شده اند.
البتّه كمك به نجات افراد گنهكار دو صورت دارد: يك شكل آن به اصطلاح پارتى بازى و ظلم و ستم و تبعيض نارواست و شكل ديگر آن يك نوع درس تربيت، روزنه اميد و وسيله تكامل مى باشد.
اگر افرادى كه مورد شفاعت واقع مى شوند هيچ گونه شايستگى نداشته باشند، و در عين حال به آنها بدون جهت كمك شود و بر ديگران مقدّم گردند، اين كار يك نوع تبعيض ناروا و تشويق مردم به گناه و تأمين دادن به آنها در برابر جنايات است.
اين همان شفاعت غلط و ناروايى است كه بايد گفت موجب جرأت جنايتكاران و گناهكاران مى گردد و اميد به چنين شفاعتى سبب مى شود كه افراد مجرم از انجام هيچ جنايتى كوتاهى نكنند، ولى مسلّماً هدف آيات، اين نوع شفاعت نيست كه عقل و خرد آن را محكوم مى كند.
ولى اگر بعضى از گناهكاران به خاطر پيوندهاى معنوى كه با خدا داشتند و به خاطر ارتباط ايمانى كه با اولياى پروردگار برقرار ساخته بودند مورد كمك شفيعان روز رستاخيز قرار گيرند، در اين صورت نويد شفاعت نه تنها موجب تشويق و مستلزم تبعيض ناروا نيست، بلكه عين عدالت و وسيله تربيت و بازگشت افراد گنهكار از نيمه راه است.
توضيح اين كه: همان طور كه قرآن مجيد بيان مى كند، شفاعت اولياى خدا منوط به اذن پروردگار جهان است و تا اجازه خدا نباشد هيچ كس نمى تواند شفاعت نمايد، ناگفته پيداست كه اذن خدا بى جهت و بدون حكمت نخواهد بود; در اين صورت بايد گفت اذن خدا شامل حال كسانى مى شود كه براى عفو و اغماض شايستگى دارند و اگر در طول زندگى لغزش و گناهى داشتند به مرحله پرده درى و طغيان نرسيده و اگر رابطه خود را در بعضى از جهات ضعيف كرده اند، ولى بكلّى آن را از بين نبرده اند، چنين افرادى كه پيوندهاى گوناگون خود را با حقّ و حقيقت نگسسته اند مشمول و شايسته شفاعت مى شوند.
نويد شفاعت با اين شرط خود هشدارى است به افرادى كه گاهى مرتكب گناه مى شوند كه بهوش باشند و هرچه زودتر از ادامه گناه باز گردند و همه پيوندها را پاره نكنند و پرده ها را ندرند و از شعاع شفاعت دور نگردند كه در غير اين صورت، راه نجاتى براى آنان نخواهد بود.
همين احساس و توجّه، در بازگشت افراد گنهكار به راه حق و تجديد نظر در برنامه هاى غلط مؤثّر مى گردد و در حقيقت، روزنه اميدى براى پاك ساختن برنامه زندگى از نقاط تاريك محسوب مى شود.
تجربه نشان داده است كه اگر روزنه اميدى به روى افراد مجرم گشوده شود و احساس نمايند كه اگر در برنامه غلط نارواى خود تجديد نظر كنند، راه نجاتى براى آنها هست، در اين صورت بسيارى از آنان از بيراهه به راه باز مى گردند.
در قوانين جزايى و كيفرى جهان، قانونى به نام عفو زندانيان و مجرمان بزرگ و محكومان به حبس ابد وجود دارد; نكته آن اين است كه روزنه اميدى براى اين افراد باز شود و در برنامه زندگى خود تجديدنظر نمايند و اگر اين روزنه نبود، علّت نداشت كه در همان محيط آرام بنشينند و دست به جنايت نزنند زيرا بالاتر از سياهى (زندان ابد) رنگى نيست.
شفاعت درباره افراد لايق و شايسته جز روزنه اميد براى امكان تجديد حيات دينى و اخلاقى، چيزى نيست و مخصوص كسانى است كه روابط خود را با خدا و اولياى دين حفظ كرده اند ولى كسى كه داراى اعمال نيك نبوده و از ايمان به خدا بهره نداشته باشد و عمرى در گناه و فساد به سر برده است هرگز مشمول شفاعت نخواهد بود.
فرق اين دو گروه را مى توان در ضمن مثالى مجسّم ساخت:
فرض كنيد سربازانى مأمور گشودن دژى بر فراز كوهى مى باشند و گشودن آن دژ، در حفظ كشور آنان از تجاوز خارجى فوق العاده مؤثّر است; فرمانده ماهر و ورزيده، وسايل لازم براى صعود و گشودن دژ را در اختيار آنان مى گذارد و فرمان بالا رفتن را صادر مى نمايد.
آن گروه از سربازان بى انضباط و ترسو كه گوش به فرمان فرمانده نداده و در پايين كوه مى مانند هيچ گاه مشمول حمايت او نمى گردند، امّا آن گروهى كه فداكارند و به سرعت از كوه بالا مى روند، اگر در ميان آنان افرادى ضعيف و ناتوان باشند و در بعضى از گذرگاه ها بلغزند، يا صعود و بالا رفتن به تنهايى در بعضى از نقاط حسّاس كوه براى آنها مشكل باشد، فرمانده دلسوز مراقب حال آنان بوده و در نقاط حسّاس به آنها كمك كرده و از لغزشگاه عبورشان مى دهد.
اين نوع مراقبت و كمك، يك نوع شفاعت است و از آن افرادى است كه در مسير هدف گام بر مى دارند و اشكالى ندارد كه فرمانده دلسوز پيش از صعود به كوه، اين مطلب را اعلام كند و بگويد اگر شما در نقاط حسّاسى از صعود باز بمانيد از كمك هاى بى دريغ من محروم نخواهيد ماند و من با تمام قوا كوشش مى كنم كه شما را در اين هدف كمك كنم.
يك چنين اعلام قبلى، افراد را براى كار دلگرم كرده و نور اميد را در دل آنان پديد مى آورد و بر قدرت و پايدارى آنان مى افزايد و در حقيقت يك نوع تربيت و وسيله تكامل است.
آيا اگر شفاعت يك نوع كمك به نجات افراد در زمينه هاى مساعد باشد، مستلزم تبعيض نارواست و يا ترجيح بدون دليل و تشويق به گناه و پارتى بازى بى جهت محسوب مى شود!

قرآن و مسأله شفاعت
آيات مربوط به شفاعت را مى توان به سه دسته تقسيم نمود:
1- آياتى كه شفاعت را نفى مى نمايد مانند: «وَ اتَّقُوا يَوْمَاً لا تَجْزِى نَفْس عَنْ نَفْس شَيْئَاً وَ لا يُقْبَلُ مِنْهَا شَفاعَة وَ لاَ يُؤخَذُ مِنْهَا عَدْل وَ لاَ هُمْ يُنْصَرُونَ; و از آن روز بترسيد كه كسى مجازات ديگرى را نمى پذيرد و نه از او شفاعت پذيرفته مى شود و نه غرامت از او قبول خواهد شد و نه يارى مى شوند».(1)
2- آياتى كه شفاعت را از آن خدا دانسته و آن را به ذات خدا منحصر مى داند، مانند: «مَالَكُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِىٍّ وَ لاَ شَفِيع; هيچ سرپرست و شفاعت كننده اى براى شما جز او نيست.»(2)
3- آياتى كه به وجود شفيعانى كه به اذن پروردگار شفاعت مى كنند صريحاً اعتراف مى كند و پذيرش شفاعت آنها را به اذن خداوند محدود مى سازد مانند: «مَنْ ذَا الَّذِى يَشْفَعُ عِنْدَهُ اِلاّ بِاِذْنِهِ; كيست كه در نزد او جز به فرمان او شفاعت كند؟!»(3)
و نيز مى فرمايد: «يَوْمَئِذ لاَ تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ اِلاّ مَنْ اَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَ رَضِىَ لَهُ قَوْلا; در آن روز شفاعت هيچ كس سودى نمى بخشد، جز كسى كه خداوند رحمان به او اجازه داده و به گفتار او راضى است».(4)
اين آيات و آيات ديگرى كه در پاورقى به شماره آنها اشاره نموده ايم صريحاً ثابت مى كند كه در روز رستاخيز بطور اجمال شفيعانى وجود دارند كه به اذن پروردگار، درباره گناهكاران شفاعت مى كنند و خداوند نيز شفاعت آنان را مى پذيرد.(5)
با اين آيات صريحى كه در قرآن پيرامون وجود شفاعت وارد شده است، تكليف كسانى كه درباره آن به خود شكّ و ترديد راه مى دهند و يا بطور كلّى به انكار آن بر مى خيزند روشن است.

مقصود از آياتى كه شفاعت را نفى مى كنند چيست؟
با در نظر گرفتن عقايد خرافى كه عرب بت پرستان درباره شفاعت بت ها داشت، هدف دسته نخست از آيات كه شفاعت را بكلّى نفى مى كند، روشن مى گردد; آنان مى گفتند كه اين بت ها شفيعان ما در درگاه الهى مى باشند و خدا اين عقيده خرافى را از آنان در قرآن در سوره هاى مختلفى نقل كرده است مانند:
«وَ يَقُولُونَ هَؤلاءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللهِ; و مى گويند اينها شفيعان ما نزد خدا هستند».(6)
بسيارى از آياتى كه بطّور كلّى شفاعت را انكار مى كند مربوط به اين نوع شفاعت است كه عرب جاهلى به آن اعتقاد داشت. از اين جهت قرآن در سوره زمر، آيه 43 هنگامى كه از بت پرستان موضوع شفاعت بت ها را نقل مى كند فوراً به ردّ آنها پرداخته و آن را از آن خدا مى داند، آن جا كه مى فرمايد:
«اَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللهِ شُفَعَاءَ... قُلْ لِلهِ الشَّفَاعَةُ جَمِيعاً; يا آنان غير از خدا شفيعانى گرفته اند؟!... بگو تمام شفاعت از آن خداست.»
از اين بيان استفاده مى شود كه هدف آياتى كه شفاعت را انكار مى كنند، مربوط به آن نوع از شفاعت صحيح نيست كه به حكم دسته سوّم از آيات به اذن خدا انجام مى گيرد، بلكه مربوط به شفاعت بت هايى است كه نه شايستگى شفاعت كردن را دارند و نه خدا به آنها اذن داده است.
هدف برخى از آيات ديگر كه به صورت ظاهر شفاعت را نفى مى كنند، محكوم كردن خيال هاى باطل يهود است; زيرا آنان تصوّر مى كردند كه چون نياكان آنها پيامبران بودند - هر اندازه هم مجرم باشند - شفاعت آنان را خواهند كرد.
آنان تصوّر مى كردند كه براى گناهان مى توان فدا و بدل تهيّه نمود; همان طور كه در اين جهان مى توان از طريق رشوه و پارتى و هدايا و تحف، جرايم را از بين برد و افكار داوران را دگرگون ساخت.
قرآن مجيد براى اين كه خطّ بطلان بر چنين افكار بكشد و اعلام نمايد كه در آن روز هيچ كس حقّ شفاعت و وساطت ندارد و از كسى فدا و بدلى پذيرفته نمى شود و چيزى جز عمل، انسان را نمى تواند نجات دهد چنين فرمود:
«وَ اتَّقُوا يَوْماً لا تَجْزِى نَفْسٌ عَنْ نَفْس شَيْئاً وَ لاَ يُقْبَلُ مِنْهَا شَفَاعَةٌ وَ لاَ يُؤخَذُ مِنهَا عَدْلٌ وَ لاَ هُمْ يُنْصَرُونَ; از روزى بترسيد كه كسى مجازات ديگرى را نمى پذيرد و نه از او شفاعت پذيرفته مى شود و نه غرامت از او قبول خواهد شد نه يارى مى شوند».(7)
بنابر اين، مجموع آياتى كه شفاعت را نفى مى كنند، با در نظر گرفتن عقايد رايج عرب و يهود، درباره شفاعت و به كمك قراينى كه در قبل و بعد خود آيات وجود دارد، آن نوع شفاعت را مى گويد كه عرب بت پرست و يا يهود معتقد بودند و حساب اين نوع شفاعت، با شفاعتى كه آيات دسته دوّم و سوّم بطور اجمال ثابت مى كنند، جداست.
آن دسته از آيات (دسته دوّم) كه شفاعت را از آن خدا مى داند، با دسته سوّم كه به وجود شفيعانى اشاره مى كند كه به اذن پروردگار شفاعت خواهند كرد، كوچكترين منافاتى ندارد; زيرا شفاعت اصلا از آن خداست و ديگران با اذن و اجازه خدا از اين حقّ مطلق استفاده مى نمايند.
1. سوره بقره، آيه 48 و قريب به همين مضمون، آيات ديگرى در قرآن نازل شده است; به سوره بقره، آيه 123 و سوره مدّثّر، آيه 48 مراجعه بفرماييد.
2. سوره سجده، آيه 4.
3. سوره بقره، آيه 255.
4. سوره طه، آيه 109 و آياتى نيز در قرآن قريب به همين مضون وارد شده است، به سوره انعام، آيه 51 و زمر، آيه 44 مراجعه شود.
5. به اين مضمون آيات زيادى در قرآن وارد شده است. لطفاً به سوره هاى: يونس، آيه 3 - انبيا، آيه 28 - مريم، آيه 87 - سبأ، آيه 23 - زخرف، آيه 86 و نجم، آيه 26 مراجعه بفرماييد.
6. سوره يونس، آيه 18.
7. سوره بقره، آيه 48. اين آيه در سوره بقره در ضمن وقايع و سرگذشت بنى اسرائيل وارد شده است; از اين نظر، ناظر به عقايد يهود درباره شفاعت است.