مهدويت از جمله اموري است كه هم ريشة قرآني دارد و هم در احاديث نبوي به حدّ تواتر از آن ياد شده است به گونه‌اي كه الآن اين مسأله از مسلمات دين مبين اسلام است.
مذهب ما اماميّه بيش از فرق و مذاهب ديگر به اين مسأله پرداخته است چرا كه ائمه اطهار ـ عليهم السّلام ـ در تبيين اين مسأله اهتمام تامّ داشتند به حدّي كه تمام امامان ما در هر موقعيتي يادي از وجود مقدس حضرت ولي عصر (عج) و نهضت جهاني او مي كردند، لذا در مذهب ما تشيع جزئيات انقلاب حضرت و حكومت جهاني او مطرح شده است اگرچه اخبار و روايات اين باب بسيار زياد است و تشخيص روايات صحيح از ضعيف در بين اين همه روايات وظيفه متخصصين اين فن است و به محض ديدن روايتي در اين باب نمي توان حكم كرد كه حتماً قضاياي نهضت آن حضرت و وضعيت حكومت او آن چنان است كه در روايت آمده.
ولي به طور كلي جزئياتي مطرح شده و از جمله مطالبي كه در خصوص حكومت جهاني آن حضرت مطرح شده است مقرّ حكومت آن امام همام ـ عليه السلام ـ مي باشد كه در بعضي روايات نامي از كوفه برده شده است، حال اگر سؤالي مطرح شود كه چرا كوفه معين شده به عنوان مقرّ حكومتي آن حضرت با اين كه كوفه سابقة بي وفايي داشته است در جواب بايد گفت:
اولاً، ارادة الهي به اين تعلق گرفته كه حكومت جهاني آن حضرت، با مركزيت كوفه مستقر شود و نهضتي كه نويد آن را خاتم الانبيا ـ صلّي الله عليه و آله ـ و ائمه اطهار ـ عليهم السّلام ـ جملگي داده‌ اند و بسيار بر آن تاكيد كرده اند برخي از ناحيه پروردگار مشخص شده كه شروع انقلاب آن حضرت از مكه باشد و بعدها مقر حكومت او هم در كوفه باشد.
ثانياً، بي وفايي مردم كوفه در برهه اي از زمان دليل نمي شود كه آينده اي كه معلوم نيست چه زماني است باز مردم آن جا متصف به بي وفايي باشند. آينده براي ما معلوم نيست به علاوه اين كه بي وفايي مردم كوفه در زمان امام علي ـ عليه السلام ـ و امام حسين ـ عليه السلام ـ باعث بي اعتبار كردن آن سامان نمي شود چون كه در رواياتي از ائمه اطهار نقل شده كه كوفه و اهل آن را مورد مدح قرار مي دهند كه از آن جمله اين روايات مي‌ باشند:
عبدالله بن وليد مي گويد بر امام صادق ـ عليه السلام ـ وارد شديم در زمان مروان آن حضرت به ما فرمود شما از كجاييد (اهل كجاييد) ما گفتيم: از اهل كوفه. حضرت فرمود: نيست سرزميني از سرزمينها و شهري از شهرها كه بيشتر از اهل كوفه به ما محبت داشته باشد (يعني اهل كوفه بيشتر از تمام شهرها به اهل بيت محبّت مي‌ ورزند)....[1]
اگر اين روايت را خاص آن زمان بدانيم بالاخره اين نتيجه را مي گيريم كه بي وفايي زمان خاصي باعث نمي‌شود كه در هر زمان آنها اهل مكه باشند بلكه در زمان امام صادق ـ عليه السلام ـ مورد مدح آن حضرت قرار مي گيرند.
در روايت ديگري از امام صادق ـ عليه السلام ـ نقل شده كه حضرت فرمود:
ولايت ما بر آسمانها و زمين و كوهها و شهرها عرضه شد و هيچ كدام ولايت ما را چون اهل كوفه قبول نكردند.[2]
پس با وجود اين كه روايات معلوم مي شود بي وفايي گروهي خاصي باعث نمي شود كه در تمام زمانها اهالي يك شهر متهم به بي وفايي گردند. بلكه در هر زماني بايد اهل آن جا را به خصوصه مورد امتحان قرار داد تا معلوم شود آيا مؤمنان راسخي در اهداف خود هستند يا نه.
ثالثاً، مكان كوفه مكان مقدسي است شايد به اعتبار قداستي كه دارد خداوند اراده فرموده كه مقر حكومتي تنها منجي عالم و يگانه مصلح جهاني در اين مكان مقدس باشد (ما كه از مصالح و حكمت الهي بي‌خبريم) و اين ربطي به وضعيت مردم آن جا ندارد كه آيا در تاريخ سابقه خوبي دارند يا ندارند.
رواياتي در اين باب وجود دارد كه ولايت بر قداست مكان كوفه مي باشد از جمله اين روايات:
امام صادق ـ عليه السلام ـ مي‌فرمايد: كوفه باغي از باغهاي بهشت است در آن قبر نوح و ابراهيم و... قبر سيد اوصياء امير المؤمنين آن جاست.[3]
امام صادق ـ عليه السلام ـ مي‌فرمايد: يك درهم انفاق در كوفه مانند 100 درهم انفاق در غير كوفه به حساب مي آيد و دو ركعت نماز خواندن در كوفه 100 ركعت به حساب مي آيد.[4]
رابعاً: حكومت حضرت جهاني است و وقتي مقر حكومت خود را كوفه قرار مي‌دهد ديگر اختصاص به مردم آن جا ندارد بلكه مقر حكومتي آن حضرت مربوط به تمام جهان است.
براي مطالعه بيشتر به كتابهاي زير مراجعه نماييد:
1. مهدي موعود، مترجم علي دواني؛
2. الارشاد شيخ مفيد.
«خداوند از ميان سرزمين‌ها چهار تا اختيار فرمود: «والتين و الزيتون و طور سينين و هذا البلد الامين» تين مدينه است و زيتون بيت المقدس، طور سنين كوفه و هذا البلد الامين مكه است.
(سفينة البحار، ج 7، ص 543)

--------------------------------------------------
[1] . ر.ك: سفينة البحار، محدث قمي، ج 7، ص 544، به نقل از المناقب، دار الاسو، چ سوم، 1422.
[2] . ر.ك: همان، ص 546، به نقل از بصائر الدرجات.
[3] . ر.ك: همان، ص 544، به نقل از فرحة النحري.
[4] . ر.ك : همان، ص 543، به نقل از كامل الزيارة.
( اندیشه قم )

جواب اجمالي:
امام زمان(عجل الله تعالي فرجه) در ابتداء با دعوت به اسلام قيام خود را آغاز مي كند و مراد از شميشر، نفس اين سلاح سرد نيست بلكه مراد مأموريت امام به جهاد در مقابل سركشان و ظالمان است.و امام از سلاح هاي متعارف زمان قيامشان استفاده خواهند كرد.
جواب تفصيلي:
امام زمان(عجل الله تعالي فرجه)مانند پيامبر اكرم‏صلي الله عليه وآله براي هدايت و راهنمايي مردم، نخست اعلان دعوت عمومي مي‏كند و در آغاز ظهورش، مردم را از پيام انقلاب خود آگاهي داده و اتمام حجّت مي‏كند، در اين ميان عده‏اي دعوتش را مي‏پذيرند و راه سعادت، پيش مي‏گيرند و عده‏اي به مخالفت برمي‏خيزند كه امام زمان(عجل الله تعالي فرجه)در برابر اينها قيام مسلحانه مي‏كند. چنانكه امام جوادعليه السلام فرموده وقتي 313 نفر ياران خاص حضرت قائم(عجل الله تعالي فرجه) به خدمتش در مكه رسيدند، حضرت، دعوتش را به جهانيان آشكار مي‏سازد، و وقتي كه اين تعداد به ده هزار نفر رسيد، به اذن خدا قيام مسلّحانه مي‏كند و خروج مي‏كند.[2] برنامه قيام حضرت مهدي(عجل الله تعالي فرجه) همانند برنامه قيام همه پيامبران الهي خواهد بود، يعني بر اساس اسباب و وسايل عادي و طبيعي برنامه‏هاي خود را اجرا مي‏كند و هيچ گاه از راه اعجاز وارد نمي‏شود، بلكه معجزات جنبه استثنائي دارند، كه در موارد نادر از آن استفاده مي‏كند درباره سلاح سرد كه در بعضي از روايات هم به شمشير معنا شده است، بايد گفت كه ظاهراً مقصود از خروج با شمشير، مأموريت به جهاد، و توسّل به اسلحه براي اعلاي كلمه حق است، و اين كه با هيچ يك از كفّار به مصالحه نمي‏نشيند، زيرا "شمشير" هميشه كنايه از قدرت و نيروي نظامي بوده و هست، همان گونه كه "قلم" كنايه از علم و فرهنگ است، و نيز از قديم معروف بوده كه كشور با دو چيز اداره مي‏شود: قلم و شمشير.[3]منظور از قيام با شمشير، همان اتّكاي به قدرت است، تا مردم نپندارند كه اين مصلح بزرگ، فقط به شكل يك معلّم يا يك واعظ، عمل مي‏كند، بلكه او يك رهبر مقتدر الهي است كه امان را از ستمگران و منافقان مي‏گيرد. بنابراين اجراي طرح حكومت حقّ و عدالت در سطح جهاني نيز بايد با استفاده از وسايل مادي و معنوي لازم (بجز در موارد استثنايي) تحقق پذيرد. به تعبيري ديگر، آن حضرت و يارانش با هر اسلحه‏اي كه لازم باشد، در مقابل كفّار و ستمگران مي‏ايستند، و از هر گونه اسلحه‏اي در آن زمان متداول بوده و مورد نياز باشد، استفاده مي‏كنند. به اميد آن روزي كه قدرت اسلام، همه جا را فراگيرد و روزي كه چشم همه به ديدار جمال دل‏آراي آن محبوب، روشن گردد.
اي شمع جهان افروز بيا
وي شاهد عالم سوز بيا
اي مهر سپهر قلمرو غيب
شد روز ظهر و بروز بيا
ما ديده براه تو دوخته‏ايم
از ما همه چشم مدوز بيا[4]
منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. انقلاب جهاني مهدي (عجل الله تعالي فرجه)، استاد مكارم شيرازي، ناشر: هدف؛ قم ، 1372ش چاپ اول
2. اسرارالعقائد ج2 ، ميرزا ابوطالب شيرازي، ناشر: دارالكتب الاسلاميه ، 1324ش، چاپ پنجم.
3. پاسخ به ده پرسش، ايت الله لطف الله صافي گلپايگاني، ناشر: انديشه ، قم 1357ش چاپ اول.
---------------------------------------------
[2] . علامه مجلسي، محمدباقر، بحارالانوار، ج 52، ص 283، ناشر: مؤسسه الوفاء، چاپ بيروت.
[3] . رجالي تهراني، علي رضا، يكصد پرسش و پاسخ پيرامون امام زمان(عجل الله تعالي فرجه)، انتشارات نبوع، چاپ سوم، ص 218.
[4] . شعر از كمپاني، نقل از كتاب آخرين تحول، نشريه هيئت قائميه تهران، ص 94.
( اندیشه قم )

در گفتار پيشوايان معصوم(عليهم السلام) جنگ هاى پس از ظهور مهدى (عج) و فتوحات، به قدرت فردى و انسانى و نيروهايى نسبت داده شده است كه از سراسر جهان به يارى حضرت مى شتابند، ولى پيروز شدن بر تمام جهان با توجّه به پيشرفت علم و صنايع جنگى قبل از ظهور، كارى است بس دشوار كه علاوه بر قدرت فردى و زمينه هاى اجتماعى عصر قيام، به امدادهاى غيبى و الهى نيز نيازمند است.
در اين جا، مناسب است كه نقش عوامل پيروزى انقلاب بزرگ جهانى حضرت مهدى (عج) را با استفاده از احاديث و روايات، به طور اختصار مورد بررسى قرار دهيم:
الف) قدرت فردى و انسانى; ريّان پسر صلت مى گويد:
به امام رضا(عليه السلام)عرض كردم: «آيا شما صاحب اين امر هستيد؟». فرمود: «من، امام و صاحب امر هستم، ولى نه آن صاحب امرى كه زمين را از عدل و داد پر مى كند، آن گاه كه از ستم و بيداد پر شده باشد. چه گونه مى توانم صاحب آن امر باشم در حالى كه ناتوانى جسمى مرا مى بينى؟ حضرت قائم، كسى است كه وقتى ظهور مى كند، در سنّ پيران است، ولى به نظر جوان مى آيد. او، اندامى قوى و تنومند دارد، به طورى كه اگر دست را به سوى بزرگ ترين درخت دراز كند، آن را از ريشه بيرون مى آورد و اگر ميان كوه ها فرياد برآورد، صخره ها مى شكند و از جا كنده مى شود...».[1]
در روايات ديگر نيز داريم كه با گفتن تكبير مهدى (عج) و لشكريانش، ديوارهاى شهر به لرزه در مى آيد و فرو مى ريزد. در هنگام قيام حضرت قائم (عج) دل هاى شيعيان آن حضرت، چنان پاره هايى از پولاد مى شوند كه قدرت هر مرد از آنان، در روايات، به اندازه ى قدرت چهل مرد بيان شده است. بنابراين، قدرت فردى، در انقلاب مهدى (عج) بى اثر نخواهد بود.
ب) نقش نيروهاى مردمى در انقلاب جهانى حضرت مهدى;[2] در احاديث آمده است كه حضرت مهدى (عج) به هنگام ظهورش، از مردم كمك و يارى مى طلبد و اين، بدان سبب است كه هم مردم را به راه سعادت و حق ببرد و هم قيام جهانى خويش را تا جايى كه ممكن است، با دست و توان خود مردم به ثمر برساند.
در احاديث مى خوانيم:
مهدى (عج) از مردم يارى مى طلبد. يكى از ياران خود را مى خواهد. به او مى فرمايد: به نزد مردم مكّه برو و بگو اى مكّيان! من فرستاده ى مهدى ام. مهدى مى گويد: «ما، خاندان رحمتيم; ما، مركز رسالت و خلافتيم... مردمان به ما ستم كردند... حق ما را از ما ستاندند. اكنون من از شما يارى مى طلبم به يارى من بشتابيد.».[3]
«يا أيّها الناس! إنّا نستنصر الله و مَنْ أجابنا من الناس;[4] اى مردمان! ما، از خدا
يارى مى طلبيم و از هر كسى از مردم كه دعوت ما را بپذيرد و در صف ياران ما در آيد...».
«إنّا نستنصر الله اليومَ و كلَّ سليم;[5] ما، امروز، از خدا يارى مى طلبيم و از هر مسلمانى كه در جهان هست.».
باز در حديث مى خوانيم: «هنگامى كه قائم قيام كند، خداوند، شيعيان را از همه ى شهرها نزد او گرد مى آورد.». [6]
از امام باقر(عليه السلام) نيز روايت شده است كه بانوان نيز در اين قيام بزرگ مشاركت دارند.
آن حضرت فرمود: «چون مهدى فرياد برآورد كه ما از خدا يارى مى طلبيم و از هر مسلمانى، سيصد و سيزده تن از مردان، نزد او آيند كه با آنان پنجاه زن نيز هست. اين جماعت، در مكه گرد آيند.».[7]
اين شمار، نخستين گروه از ياران مهدى است. سپس دسته دسته مردمانى كه جزء ياران او خواهند بود، از زن و مرد، به آنان خواهند پيوست.
بنابراين، در پيروزى انقلاب جهانى حضرت مهدى (عج) نيروهاى مردمى و قدرت فردى و انسانى، نقش عمده اى خواهند داشت.
ج) امدادهاى غيبى در انقلاب جهانى مهدى (عج);[8] نقش امدادهاى غيبى در پيروزى حكومت جهانى مهدى (عج) قابل توجّه است. حضرت، با انجام دادن معجزاتى، مشكلات را از سر راه برمى دارد و يا با رعب و ترسى كه خداوند در دل دشمن ايجاد مى كند و با ملائكه اى كه به يارى آن حضرت مى فرستد، موجبات پيروزى آن حضرت فراهم مى شود. در برخى از روايات نيز سخن از نيروهايى رفته است كه داراى خصوصيّات فرشتگان هستند و منتظر ظهور حضرتند تا او را يارى كنند و از تابوت حضرت موسى(عليه السلام)... نيز به عنوان وسيله ديگر براى نصرت و يارى حضرت مهدى (عج) نام برده شده است:
1- رعب و ترس; امام صادق(عليه السلام) مى فرمايد: «قائم ما اهل بيت، با ترس و رعب يارى مى شود.» [9]
نيز مى فرمايد: «خداوند، حضرت قائم (عج) را به سه لشكر يارى مى دهد: فرشتگان; مومنان; رعب». [10]
از اين روايات و احاديث ديگر نيز استفاده مى شود كه دشمن، از حركت لشكريان حضرت مهدى (عج) چنان وحشت زده مى شود كه وقتى لشكريان حضرت از جاى مى خواهد حركت كند، كسى جرئت شورش عليه آن ندارد.
2- فرشتگان و جنّيان; حضرت على(عليه السلام) مى فرمايد: «خداوند، حضرت مهدى (عج) را با فرشتگان و جن و شيعيان مخلص، يارى مى كند.».[11]
امام باقر(عليه السلام) مى فرمايد: «فرشتگانى كه در جنگ بدر به پيامبر(صلى الله عليه وآله)يارى دادند، هنوز به آسمان بازنگشته اند تا اين كه حضرت صاحب الأمر را يارى رسانند. تعدادشان، پنج هزار فرشته است.».[12]
3- فرشتگان زمين; محمّد بن مسلم مى گويد: از امام صادق(عليه السلام)درباره ى ميراث علم و اندازه آن پرسيدم: حضرت پاسخ داد:
خداوند، در شرق و غرب عالم، دو شهر دارد كه در آن گروهى سكونت دارند و هر چند وقت يك بار با آنان ديدار مى كنم و آنان از ظهور قائم مى پرسند. گروهى از آنان، از روزى كه به انتظار قائم (عج) بوده اند، سلاح خود را به زمين نمى گذارند. آنان، از خداوند مى خواهند كه حضرت را به آنان بنماياند. در هنگامى كه امام مهدى قيام مى كند، آنان، همراه او مى باشند... اجتماع آنان، متشكل از پيرو جوان است. اين گروه، از انديشه و دستورهاى امام آگاه هستند و آن را اجرا مى كنند. حضرت، اين سپاهيان را به جنگ هند، ديلم، روم، بربر، فارس، جابرسا، جابلقا ـ كه دو شهر در شرق و غرب است ـ مى فرستد. تمام پيروان اديان را به اسلام، يك تاپرستى و ولايت ائمه(عليهم السلام) دعوت مى كنند كه در صورت اجابت، مردم رهايى مى يابند و اگر تخلّف كردند، به قتل مى رسانند كه در تمام شرق و غرب عالم، همگان، ايمان مى آوردند.[13]
4- تابوت موسى; هنگام ظهور ولى عصر (عج) حضرت عيسى(عليه السلام)فرود مى آيد و كتاب ها را از انطاكيه گردآورى مى كند. خداوند بر روى او از چهره ى «ارم ذات العماد» پرده برمى دارد و كاخى را كه حضرت سليمان پيش از مرگش ساخت، آشكار مى سازد و حضرت دارايى هاى كاخ را گرد مى آورد و آن را ميان مسلمانان تقسيم مى كند و تابوتى را كه خداوند به «ادبيا» دستور انداختن آن را در درياى طبرستان داده بود، خارج مى سازد. در آن تابوت، آن چه را كه خاندان موسى و هارون به يادگار گذاشته اند، فرود مى آمد. مرغ هاى بريانى كه بنى اسراييل براى آيندگان خود ذخيره كرده اند، در آن است. آن گاه به كمك آن تابوت، شهرها را مى گشايد. همان گونه كه پيش از او نيز چنين كردند.[14]
-----------------------------------------------
[1]. بحارالأنوار، ج 52، ص 322.
[2]. اين قسمت، گرفته شده از كتاب خورشيد مغرب، نوشته ى محمد رضا حكيمى، ص 290 - 295، چاپ و نشر فرهنگ اسلامى، چاپ ششم، زمستان 68 است.
[3]. بحارالأنوار، ج 52، ص 307.
[4]. همان، ص 238.
[5]. همان، ص 223.
[6]. همان، ص 291، ح 37.
[7]. بحارالأنوار، ج 52، ص 223.
[8]. اين قسمت، گرفته شده از كتاب چشم اندازى از حكومت مهدى، نوشته ى نجم الدين طبسى، از فصل پنجم تا آخر فصل است.
[9]. مستدرك الوسائل، ج 12، ص 335، و ج 14، ص 354.
[10]. بحارالأنوار، ج 52، ص 343.
[11]. ارشاد القلوب، ديلمى، ص 268.
[12]. مستدرك الوسائل، ج 2، ص 448.
[13]. بحارالأنوار، ج 27، ص 41 و ج 54، ص 334.
[14]. غاية المرام، ص 697; الشيعة و الرجعة، ج 1، ص 136.
( اندیشه قم )

امام عصر (عج)، مردم جهان را به آنچيزي دعوت مي كند كه پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ مردم را به آن دعوت مي نمود و از جمله رسالت هاي پيامبر اكرم و در سر لوحة آنها، اين بود «قولوا لا اله الا الله، تفلحوا» در بعضي روايات راجع به آنحضرت آمده كه اينطور مي فرمايد: «... انا ابنُ نبيّ الله، ادعوكم الي ما دعاكم اليه نبي الله... »[1] «من فرزند پيامبر خدا هستم، دعوت مي كنم شما را به آنچه كه پيامبر خدا، شما را به سوي آن دعوت نمود... ». در سخن گهربار ديگري اينطور رسيده كه امام عصر (عج) روز ظهور در كنار كعبه در حاليكه به كعبه پناه آورده مي فرمايد: «انا ولي الله، انا اولي بالله و بمحمد ـ صلّي الله عليه و آله ـ ... الا و من حاجّني في سنة رسول الله، فانا اولي الناس بسنة رسول الله و سيرته... »[2] «من ولي خداوند هستم، من به خداوند و به پيامبر اكرم، سزاوارترم... همانا هر كس در مورد سيره و روش پيامبر اكرم، با من بحث كند، پس من به سيره و روش پيامبر اكرم سزاوارترم (آگاه تر و آشناترم)... .
جهت مطالعه به كتب ذيل مي توان رجوع كرد:
1. كمال الدين و تمام النعمة، شيخ صدوق، موسسة نشر اسلامي، جامعة مدرسين، قم، 1405 ه.
2. بحار الانوار، علامه مجلسي، ج 51 و 52، موسسة الوفاء، چ 2، 1403 ه، بيروت، لبنان.
3. اعلام الوري باعلام الهدي، شيخ طبرسي، ج 2، موسسة آل البيت، قم، چ 1، 1417 ه.
4. مكيال المكارم، سيد محمد تقي موسوي اصفهاني، ج 1، ترجمة سيد مهدي حائري قزويني، ايران نگين، چ 1، 1381.
5. معجم احاديث الامام المهدي، علي كوراني عاملي، ج 2 و 1، چاپ بهمن، قم، موسسة معارف اسلامي، چ 1، 1411.
6. حيات فكري و سياسي امامان شيعه، رسول جعفريان، انتشارات انصاريان، قم، چ 5، ص 1381.
7. مهدي منتظر، جواد خراساني، بنياد پژوهشهاي علمي فرهنگي نور الاصفياء، چ 1، 1379.
8. مقالات و گفتارها، مسجد انگجي تبريز، چاپ تبريز، 1417 ه.
9. عصر زندگي، محمد حكيمي، بوستان كتاب قم، چ 4، 1380.
10. ظهور نور، علي سعادت پرور، ترجمة سيد محمد جواد وزيري فرد، انتشارات ستا، چ 2، 1376.
11. راه مهدي، سيد رضا صدر، دفتر تبليغات اسلامي، قم، چ 1، 1378.
پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمودند:
«سنتّهُ سنتي، يقيم الناس علي ملّتي و شريعتي... »[3]
«سيره و روش امام مهدي ـ عليه السّلام ـ، سيره و روش من است، مردم را به آئين و دين من، وا مي دارد... .»

-----------------------------------------------
[1] . بحار الانوار، علامه مجلسي، 52/306.
[2] . همان، 52/305.
[3] . معجم احاديث الامام المهدي، ج 2، علي كوراني عاملي، ص 521 و ج 1، ص 225.
( اندیشه قم )

از روايات فهميده ميشود كه قيام حضرت مهدي (عج) موجب خرسندي انسانها ميشود. امام علي ـ عليه السّلام ـ ميفرمايند: "هنگامي كه حضرت مهدي (عج) قيام ميند، نام مباركش بر سر زبانها خواهد بود و وجود مردم سرشار از عشق به اوست، به گونه اي كه جز نام او هيچ نامي در ياد و زبان آنان نيست و با دوستي او روح خود را سيراب ميكنند".[1]
و ترديدي نيست خرسندي بشر يا اكثر آنها در فرضي است كه رحمت پروردگار شامل آنها شده باشد و از شمشير انتقام حضرت در امان بمانند و در ساية پربركت وجود امام به زندگي سرشار از عدالت بينديشند.
2. حضرت حجت (عج) به صورت گسترده اي از معجزات و كرامت هايش استفاده ميكند. امام باقر ـ عليه السّلام ـ ميفرمايد: خدا دست لطفش را بر سر بندگان مينهد و حواس شان را جمع و عقل هايشان كامل ميگرداند."[2] از اين رو امام صادق ـ عليه السّلام ـ ميفرمايد: "مهدي عدالت را، همچنان كه سرما و گرما وارد خانه ميشود وارد خانة مردمان كند و دادگري او همه جا را بگيرد".[3]
3.امام رضا ـ عليه السّلام ـ ميفرمايند:
"خداوند زمين را به دست قائم (عج) از هر ستمي پاك گرداند و از هر ظلمي پاكيزه سازد... و آن گاه كه خروج كند ميزان عدل را در ميان مردم نهد، و بدين گونه هيچ كس نتواند به ديگري ستم كند".[4] و امام علي ـ عليه السّلام ـ ميفرمايند: "حضرت مهدي (عج) زمين را از عدل و داد و نور و برهان پر ميكند، عرض و طول شهرها برايش خاضع ميشود به طوري كه هيچ نابكاري نمايند جز اين كه اصلاح گردد".[5] بنابراين در حكومت حضرت تمامي حقوق منابع شده باز ستانده ميشوند.
4. حقها دو قسمند: 1. حقوق مردم؛ 2. حقوق الهي.
در عصر غيبت چيزي كه حرف اوّل را ميزند و ابزار حكم واقع ميشود استفاده از احكام ظاهري و قضاوت كردن بر طبق بيّنه و شاهد است و اين سنت از زمان پيامبر گرامي اسلام ـ صلّي الله عليه و آله ـ تاكنون جاري است. از اين رو نميتوان انتظار داشت كه احكام قضايي ؟؟؟ مطابق با حق و واقع باشد و صاحب حق هميشه به حق خود برسد.
"امّا در حقوق الهي چنانچه كسي حق الهي را رعايت نكند مثلاً زنا مرتكب شود، بايد حد بر او جاري شود، و اجراي حد در صورتي است كه زناكار قبل از اثبات جرم توبه نكرده باشد، و فرض توبه كردن حد از او ساقط ميشود."[6]
بنابر آن چه كه ذكر شد با در نظر گرفتن شرايط و موقعيت عصر ظهور و نفوذ عدالت به باطن انسانها و كامل شدن عقل مردمان زمان ظهور ميتوان گفت بسياري از كساني كه از روي ناداني و... مرتكب چنين لغزش هايي شده اند، پس از ديدن اين شرايط توبه ميكنند، توبه آنها پذيرفته شده و توفيق خدمت در جامعة امام زمان (عج) را در مييابند. و چنانچه توبه ننمايد و در عصر ظهور هم همچنان مرتكب چنين گناهاني شود، ـ بيترديد با عنايت به واجب بودن اجراي حدود الهي ـ اين حدود برايشان جاري ميشود و در صورت عدم تكرار عقاب گناه به قيامت واگذار ميشود.
و آنان كه حق مردم را غصب كرده اند در پرتو رشد فكري و عقلي خود به سراغ مظلومان ميروند و حق آنان را پس ميدهند و اگر كساني پيدا شوند كه همچنان حقوق را ضايع كنند و حق مردم را پس ندهند، به يقين در دادگاه عدل حضرت محاكمه ميشوند و حقوق از آنها بازستانده ميشود.
امام علي ـ عليه السّلام ـ ميفرمايند: "برده اي نمي ماند مگر اين كه امام مهدي (عج) او را مي خرد و آزاد ميكند و بدهكاري نمي ماند جز اين كه بدهي او پرداخت ميشود. مظلمه و حقي بر گردن كسي نمي ماند جز اين كه به صاحب حق بازگردانده مي شود؛ كسي كشته نمي شود مگر اين كه ديه آن را مي پردازد و زمين را پر از عدل و داد ميكند، پس از آن كه پر از بيداد و ستم شده بود".[7]
خلاصة سخن شخصي كه گناه مزبور را مرتكب شود، در صورتي كه توفيق توبه را دريابد هرگز حضرت مهدي (عج) او را محاكمه نمي كند و در صورتي كه توبه نكند و معاند و سركش باقي مانده و به گناه خويش ادامه دهد، عادلانه به سزاي عملش خواهد رسيد و امّا اگر فقط قبل از ظهور مرتكب چنين گناهي شده و توبه هم ننمايد عقاب آن به قيامت واگذار ميشود.
براي آگاهي بيشتر رجوع شود به:
خورشيد مغرب، حكيمي، و عصر زندگي، محمد حكيمي و چشم اندازي به حكومت حضرت مهدي، نجم الدين طبسي.
اميرالمؤمنين علي ـ عليه السّلام ـ :
انديشيدن همانند ديدن نيست، زيرا گاهي چشم ها دروغ مي نماياند، اما آن كس كه از عقل نصيحت خواهد به او خيانت نمي كند.
(نهج البلاغه ـ حكمت 281)

--------------------------------------------------
[1] . احقاق الحق و ازهاق الباطل، ج 13، ص 324، شهيد قاضي نور الله حسيني مرعشي، با تعليقات آيت الله مرعشي (ره).
[2] . محمدباقر مجلسي، بحار الانوار، ج 52، ص 328.
[3] . محمدباقر مجلسي، بحار الانوار، ج 52، ص 362.
[4] . عصر زندگي، محمد حكيمي، بوستان كتاب، چ پنجم، ص 42، به نقل از اكمال الدين، ج 2، ص 372.
[5] . شيخ حرّ عاملي، اثبات الهداة، ج 7، ص 49.
[6] . تحرير الوسيله، ج 2، ص 416.
[7] . بحار الانوار، ج 52، ص 224 ـ 225.
( اندیشه قم )

دوران پس از ظهور حضرت مهدى (عج) بدون شك، والاترين و شكوفاترين و ارج مندترين، فصل تاريخ انسانيّت است. آن دوران، دورانى است كه وعده هاى خداوند درباره ى خلافت مؤمنان و امامت مستضعفان و وراثت صالحان، عملى مى گردد و جهان با قدرت الهى آخرين پرچمدار عدالت و توحيد، صحنه ى شكوه مندترين جلوه هاى عبادت پروردگار مى شود.
در احاديث مختلف، گوشه هايى از عظمت آن دوران به تصوير كشيده شده است. ما، با استفاده از اين احاديث، برخى از كارهايى را كه امام زمان (عج) براى ايجاد جامعه اى متكامل و ايده ال، انجام مى دهند، اشاره مى كنيم:
1- حاكميّت اسلام در سراسر هستى
بعد از ظهور امام زمان(عليه السلام) عدّه اى عليه آن حضرت وارد جنگ مى شوند و سعى خواهند كرد تا از تشكيل حكومت عدل الهى بر روى زمين ـ كه وعده ى آن، از سوى انبيا و امامان(عليهم السلام) داده شده است ـ جلوگيرى كنند. امام(عليه السلام) ابتدا، آنان را به راه حق دعوت خواهد كرد و اگر قبول نكردند، با آنان وارد كارزار مى شود و هرگونه فساد و كژى را نابود خواهد كرد.
امام باقر(عليه السلام) در تفسير آيه ى (وَ قاتِلُوهُمْ حَتّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَ يَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلّهِ); [1] مى فرمايد:
تأويل اين آيه، هنوز نيامده است... پس زمانى كه تأويل آن فرا رسد، مشركان كشته مى شوند، مگر موحّد شوند و شركى باقى نماند. [2]
و در حديث ديگرى مى فرمايد:
با مشركان جنگ مى كنند تا اين كه موحّد شوند و شريكى براى خدا قرار ندهند. چنان (امنيتى حاصل) مى شود كه پير زن كهنسال، از مشرق به مغرب مى رود، بدون آن كه كسى جلوى او را بگيرد.[3]
امام صادق(عليه السلام) مى فرمايد:
إذا قام القائم لايبقى أرض إلّا نودى فيها شهاده أنْ لا إله إلّا الله و أنّ محمّداً رسول الله; [4] زمانى كه قائم(عليه السلام) قيام كند، هيچ سرزمينى نمى ماند، مگر اين كه نداى شهادتين (لا إله إلّا الله و محمّد رسول الله) در آن طنين اندازد.
2- احياى قرآن و معارف قرآنى
اميرالمؤمنين(عليه السلام) با اشاره به قيام حضرت مهدى (عج) مى فرمايد:
كأنّي أنظر الى شيعتنا بمسجد الكوفه و قد ضربوا الفساطيط يعلّمون الناس القرآن كما اُنزل; [5] گويا شيعيان ما اهل بيت(عليه السلام) را مى بينم كه در مسجد كوفه گرد آمده اند و خيمه هايى برافراشته اند و در آن ها قرآن را آن چنان كه نازل شده است، به مردم ياد مى دهند.
بنابراين، محور حركت نهضت جهانى امام مهدى، قرآن است و آن حضرت با تعليم قرآن، آن را سرمشق زندگى انسان ها قرار خواهند داد.
حضرت على(عليه السلام) در بيان احوال زمان ظهور امام مهدى (عج) مى فرمايد:
(امام مهدى) هواى نفس را به هدايت و رستگارى برمى گرداند، زمانى كه مردم هدايت را به هواى نفس تبديل كرده باشند، و رأى را به قرآن برمى گرداند، زمانى كه مردم قرآن را به رأى و انديشه مبدل كرده باشند.[6]
3- گسترش عدالت و رفع ستم
مهم ترين شاخص قيام امام مهدى (عج) كه تقريباً در اكثر روايات مربوط به آن حضرت ذكر شده است، ريشه كن ساختن ظلم و ستم و فراگير كردن عدل و قسط در سراسر گيتى است، به گونه اى كه مى توان ادعا كرد كه جمله ى «يملأ الأرضَ قسطاً وعدلا كما ملئت ظلماً و جوراً» كه در اكثر احاديث ذكر شده، هم تواتر لفظى دارد و هم تواتر معنوى.
پيامبر(صلى الله عليه وآله) مى فرمايد:
قيامت بر پا نمى شود، مگر اين كه مردى از اهل بيت من كه اسمش شبيه اسم من است، حاكم شود و زمين را پر از عدل و قسط كند، همان گونه كه پر از ظلم و جور شده بود.[7]
4- گرايش دوباره به اسلام حقيقى
بعد از وفات پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) و واقعه ى سقيفه بنى ساعده، خلفا سعى كردند با منع نقل و تدوين احاديث پيامبر(صلى الله عليه وآله) از روشن شدن جايگاه اهل بيت(عليه السلام) ـ كه به عنوان مفسران دين اسلام و ثقل اصغر نقش هدايت جامعه را داشتند ـ جلوگيرى كنند و همين امر موجب شد تا انحرافات و گمراهى هايى كه دامن گير ساير اديان شده بود، در ميان مسلمانان نيز شيوع يابد و برخى عناصر يهودى و مسيحى، با كمك دستگاه خلافت، اسلام را مطابق سليقه ى خود و مناسب با منافع حاكمان توجيه و تفسير كنند و موجب جدايى هر چه بيش تر مردم از اهل بيت(عليهم السلام) شوند. افرادى مانند تميم دارى، وهب بن منبه، كعب الاحبار، ابوهريره، عروة بين زبير، عبدالله بن عمر، ... با تفسيرهايى كه بيش تر با هواهاى نفسانى و خواسته هاى حاكمان مطابقت داشت از همان آغاز، موجب بروز برخى انحرافات و بعدها ايجاد فرقه هاى كلامى در زمان هاى بعد و... شدند و مردم را از چشمه ى علم اهل بيت(عليه السلام) محروم ساختند. به همين دليل، آن گاه كه امام زمان(عليه السلام) قيام مى كند، به پيراستن دين اسلام از انحرافات و پيرايه هايى خواهد پرداخت كه از سوى منحرفان بر دين اسلام تحميل شده است و مردم را به اسلامى كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) آن را ابلاغ كرده بود، دعوت خواهد كرد.
امام صادق(عليه السلام) مى فرمايد:
زمانى كه حضرت قائم(عليه السلام) قيام مى كند، مردم را مجدداً به اسلام فرا مى خواند و به امرى هدايت مى كند كه فراموش شد و جمهور از آن منحرف شده اند...[8]
5- فراوان شدن نعمت هاى دنيوى
يكى از مطالب مهم كه در احاديث مربوط به امام زمان (عج) بر آن تأكيد شده است، وفور نعمت هاى مادّى در زمان حكومت امام مهدى( عليه السلام) است. پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)مى فرمايد:
... يظهر الله له كنوز الأرض و معادنها; خداوند، گنج هاى زمين و معادن آن را براى امام مهدى (عج) ظاهر خواهد كرد. [9]
از اميرالمؤمنين(عليه السلام) نقل شده كه فرمود:
...هنگامى كه قائم ما قيام كند، آسمان، باران خود را فرو خواهد ريخت و زمين، گياهان خود را خواهد رويانيد... به گونه اى كه زن، ميان عراق و شام راه خواهد رفت و همه جا بر روى گياه پا خواهد گذاشت... .[10]
6- عمران و آبادى
امام زمان(عليه السلام) علاوه بر هدايت دينى، اجتماعى، سياسى، به امور دنيوى نيز رسيدگى مى كند و به عمران و آبادى شهرها و روستاها خواهد پرداخت. امام باقر(عليه السلام) مى فرمايد:
فلا يبقى في الأرض خراب الّا عُمَّر;[11] بر روى زمين، هيچ خرابى نخواهد بود،
مگر اين كه آباد خواهد شد.
مفضّل از امام صادق(عليه السلام) نقل مى كند كه آن حضرت فرمود:
هنگامى كه قائم آل محمد(عليهم السلام) قيام كند، در پشت كوفه، مسجدى بنا خواهد كرد كه هزار در دارد و خانه هاى كوفه به نهر كربلا متصل خواهد شد.[12]
در حديث ديگرى نقل شده كه امام مهدى(عليه السلام)راه ها را وسيع مى كند، آب هاى ناودان ها و فاضلاب ها را كه به راه هاى عمومى مى ريزد، قطع مى كند و چيزهايى را موجب راه بندان مى شوند، رفع مى كند. خلاصه، امور شهرى را سامان خواهد داد. [13]
7- تكامل علمى و عقلى مردم
امام مهدى (عج) با نهضت خود، درهاى رحمت را باز مى كند و موجب تكامل علوم و صنايع خواهد شد و علوم، چنان رشد و گسترش خواهد يافت كه همه شگفت زده خواهند شد.
امام صادق(عليه السلام) مى فرمايد:
علم، بيست و هفت حرف است. تمام آن چه انبيا آورده اند، دو حرف است و مردم، تا امروز، بيش از آن دو حرف نمى شناسند. هنگامى كه قائم ما(عليه السلام)قيام كند، بيست و پنج حرف را مى آورد و بين مردم توسعه خواهد داد و به دو حرف قبلى اضافه خواهد كرد تا بيست و هفت حرف كامل شود.[14]
اين حديث، نشانه ى سرعت و شتاب زدگى و گسترش و توسعه ى علوم در ميان مردم است كه به دست امام مهدى (عج) صورت خواهد گرفت، به گونه اى كه در مدّت حكومت آن حضرت، مردم، بيش از دَه برابر آن چه را از زمان خلقت تا زمان قيام آن حضرت از علم به دست آورده بودند، به دست خواهند آورد.
در روايت ديگرى امام باقر(عليه السلام) مى فرمايد:
هنگامى كه قائم ما قيام كند، دست خود را بر روى سر بندگان خواهد گذاشت و بدين وسيله، عقل هاى آنان جمع مى شود و اخلاقشان كامل مى شود.[15]
از مجموع احاديث، استنباط مى شود كه براى انسان، در دوره ى حكومت امام مهدى (عج) تمام ايده آل ها و آرزوهاى حقّى كه دارد و ممكن است كه بر آن ها دست بيازد، تحقّق خواهد يافت و از نظر علمى، اخلاقى، اقتصادى، امنيتى، ... به كمال مطلوب خود، خواهد رسيد.
----------------------------------------------------
[1]. انفال: 39.
[2]. بحارالأنوار، ج 52، ص 378.
[3]. همان، ج 52، ص 343.
[4]. همان، ج 52، ص 340.
[5]. همان، ج 52، ص 366.
[6]. نهج البلاغه، ترجمه و شرح علينقى فيض الاسلام، خ 138، ج 3، ص 424، مركز نشر آثار فيض الاسلام.
[7]. بحارالأنوار، ج 51، ص 81.
[8]. بحارالأنوار، ج 51، ص 30.
[9]. بحارالأنوار، ج 52، ص 323.
[10]. بحارالأنوار، ج 52، ص 322.
[11]. همان، ج 52، ص 191.
[12].همان، ج 52، ص 337.
[13]. همان، ج 52، ص 339.
[14]. بحارالأنوار، ج 52، ص 336.
[15]. همان.
( اندیشه قم )

از روايات، چنين استفاده مى شود كه امام مهدى (عج) ابتدا، مردم را به سوى حق دعوت مى كند و قبل از آغاز هر جنگى، به معرّفى دين حق براى دشمنان مى پردازد و فرصت انتخاب ميان حق و باطل را به آنان مى دهد و تنها بعد از اتمام حجّت بر دشمنان، از قدرت شمشير استفاده مى كند. پس چون آن حضرت، ابتدا، اتمام حجّت مى كند و آنان با اين كه به حق واقف مى شوند و از آن اطلاع پيدا مى كنند، از آن روى گردان مى شوند، نمى توان گفت، آن حضرت، اسلام را با اجبار پياده مى كند، بلكه بايد گفت، هر كس كه اسلام را قبول مى كند، از روى رغبت و اختيار است و هر كس آن را قبول نمى كند، باز با آگاهى و اختيار است، لكن بعد از اين سوء اختيار، از سوى لشكريان امام نابود مى شود تا در جهان فتنه اى نماند.
امام باقر(عليه السلام) مى فرمايد:
حضرت مهدى (عج) به سوى كوفه رهسپار مى شود. در آن جا، شانزده هزار نفر مجهّز به سلاح در برابر حضرت مى ايستند. آنان، قاريان قرآن و دانشمندان دينى هستند كه پيشانى هايشان از عبادتِ زياد، پينه بسته، چهره هايشان در اثر شب زنده دارى، زرد شده، امّا نفاق، سراپايشان را پوشانده است. آنان يك صدا فرياد بر مى آورند: «اى فرزند فاطمه! از همان راهى كه آمده اى، باز گرد. زيرا، به تو نيازى نداريم.». حضرت مهدى، در پشت شهر نجف، پس از ظهر روز دوشنبه تا شام گاه، بر آنان شمشير مى كشد و همه را از دم تيغ مى گذراند و در اين نبرد، از ياران حضرت، حتّى يك نفر زخمى نمى شود.[1]
طبق اين حديث، افرادى كه در مقابل حضرت مهدى(عليه السلام) مى ايستند، مى دانند كه او مهدى و فرزند فاطمه (س) است، ولى از قبول دين حق سر بر مى تابند و بدين ترتيب، آگاهانه، با آن حضرت مخالفت مى كنند و حضرت به جنگ با آنان مى پردازد و آنان را قلع و قمع مى كند.
اين جنگ، به اين دليل است كه اين اشخاص، با اين كه حق را مى شناسند، ولى از آن پيروى نمى كنند و مى خواهند مانع از اجراى حق و عدالت در جامعه ى انسانى باشند و از آن جا كه وجود چنين كسانى، مانع از گسترش عدالت و موجب سلب اختيار و انتخاب ديگر افراد جامعه كه مى خواهند حق را انتخاب كنند، مى شود، پس بايد از ميان بروند تا ريشه ى فساد و موانع شناخت حق از باطل از بين برود.
همان طورى كه از احاديث استفاده مى شود، عملكرد ايشان، يعنى رفتار قاطعانه و قدرت شمشير حضرت، مى تواند يكى از عواملى باشد كه در پياده كردن اسلام در جهان نقش خواهد داشت، ولى عوامل ديگرى مانند آمادگى جهانى، سلاح مدرن، سلاح علم، انتخاب كارگزاران لايق، ... نيز نقش عمده اى خواهد داشت. به اختصار به ذكر هر كدام پرداخته مى شود:
الف) برخورد جدى و قدرت مندانه با ستمگران
ديگر، اين گونه نخواهد بود كه پيامبران و امامان، مردمان را موعظه كنند و بسيارى از مردم گوش فرا ندهند و سرگرم جنايت و فساد باشند، به گونه اى كه پيامبران را بكشند و سنت هاى آنان را محو كنند. امام باقر(عليه السلام)مى فرمايد:
انّ رسول الله(صلى الله عليه وآله) سار في أُمّته بالليّن، كان يتألّف الناس، و القائم يسير بالقتل... و لا يستتيبُ أحداً...; [2] رسول خدا(صلى الله عليه وآله) با امّت خويش به نرمى و محبّت رفتار مى كرد، ولى مهدى (عج) با كشتن با آنان برخورد مى كند... و كسى را به توبه فرا نخواند...
ب) آمادگى جسمانى[3]
به طورى كه از روايات استفاده مى شود، پيروزى امام زمان(عليه السلام) به آمادگى جهان نيز بستگى دارد. وقتى جهان، حالت پذيرش براى حكومت جهانى پيدا كرد و انسانِ جنگ زده، صلح طلب شد، پيروزى انقلاب حضرت مهدى(عليه السلام) تحقّق مى پذيرد.
در بعضى از روايات آمده است كه پيدايش اين آمادگى جهانى، بر اثر يك جنگ وحشت ناك است كه انسانِ جنگ زده، به دنبال آب حيات صلح و آرامش مى رود. امام صادق(عليه السلام)فرموده است:
حكومت جهانى و رهبرى واحد، تحقّق پيدا نمى كند، مگر روزى كه در يك جنگ ويران كننده، دو سوم بشر نابود شوند. [4]
ج) سلاح برتر و مدرن
در بعضى از روايات آمده است كه حضرت مهدى(عليه السلام) از سلاح برتر بهره مند است كه جهان تسليم خواهد شد. سلاح ايمان و آلات مدرن جنگى، نقش عظيمى دارد.[5]
د) سلاح علم و دانش
در بسيارى از احاديث، به اين واقعيّت اشاره مى شود كه امام زمان(عليه السلام) با قدرت علمى، مغزها را متوجّه خود مى كند و جهان علم به او ايمان مى آوردند. امام صادق(عليه السلام) فرموده است:
تا زمان انقلاب حضرت مهدى(عليه السلام) علم و دانش تا چهار كلمه ترقّى مى كند، امّا در عصر مهدى(عليه السلام) به اندازه ى هفتاد و چهار كلمه ترقّى خواهد كرد. اين، يكى از اسباب پيروزى است.[6]
هـ) كارگزاران و وزيران لايق
اداره ى سرزمين ها، در سايه ى رهبرى الهى و كارگزاران لايق و دل سوز و حاكميّت اسلام، امكان پذير است. امام عصر(عليه السلام) براى اداره ى جهان، استانداران و وزيرانى مى گمارد كه جز به مصالح اسلام و رضايت خدا به چيزى نمى انديشند. طبيعى است كشورى كه كارگزارانش از چنين خصوصيّت برجسته اى برخوردار باشند، بر تمام دشوارى ها، پيروز مى شود، به گونه اى كه زندگان، آرزوى زندگى دوباره مردگان را مى نمايند.[7]
كيفيّت تركيب دولت حضرت مهدى(عليه السلام)
در روايات، تركيب دولت مهدى(عليه السلام) از پيامبران و جانشينان آنان و تقواپيشگان و صالحان روزگار و امّت هاى پيشين و از سران و بزرگان اصحاب پيامبر بيان شده است. نام برخى از آنان بدين گونه است:
«حضرت عيسى(عليه السلام); هفت نفر از اصحاب كهف; يوشع وصى موسى(عليه السلام); مؤمن آل فرعون; سلمان فارسى; ابودجانه انصارى; مالك اشتر نخعى; قبيله ى همدان; عيسى(عليه السلام) به حضرت مهدى(عليه السلام) مى گويد: «من، به عنوان وزير فرستاده شده ام، نه امير و فرمانروا.».[8]
------------------------------------------------------
[1]. بحارالأنوار، ج 52.
[2]. چهل حديث سيره مهدوى، محمود بجستانى، ص 37، نشر معروف، چاپ سوم، مرداد 79.
[3]. شماره هاى ب و ج و د، از كتاب ايدئولوژى و عقايد اسلامى، تأليف محمد
دشتى، ص 228ـ230، اخذ شده است.
[4]. بحارالأنوار، ج 52، ص 207، ح 44.
[5]. بحارالأنوار، ج 52، ص 321 - 327.
[6]. بحارالأنوار، ج 42، ص 327.
[7]. احقاق الحق، ج 13، ص 294.
[8]. چشم اندازى از حكومت مهدى، نجم الدين طبسى، ص 190، شركت چاپ و نشر سازمان تبليغات اسلامى، چاپ دوم، تابستان 77.
( اندیشه قم )