ممكن است براي هر ذهن نقاد و كنجكاوي اين سؤال خطور كند كه با توجه به تكثّر اديان، آيا مي‌توان از حقانيت همه آنها خبر داد؟ و اين كه مسأله نجات و رستگاري و سعادتمند شدن منحصردر يك دين و مذهب و پيروي از يك شريعت و آيين است؟
در پاسخ به سؤال فوق بايد بگوييم «دين حق» و «صراط مستقيم» در نزد خداوند يكي بيش نيست. «ان الدين عندالله الاسلام»؛[1] و بر همه كس لازم است از آن پيروي كنند و اين نظريه كه در ميان برخي از روشنفكران معاصر رايج شده كه شرايع مختلف همگي بر حق‌اند. و مسيحيت، يهوديت و اسلام همه چهره‌هاي يك حقيقت واحدند و از لحاظ اعتبار در همه وقت يكسانند، انديشه نادرستي است. درست است كه همة اديان آسماني از يك خدا و يك معاد سخن مي‌گويند و هدف كلي آنها توجه دادن به حق و سوق دادن به اطاعت از پروردگار و بندگي او و حركت به سوي كمال و سعادت است، ‌ولي اين سخن به اين معنا نيست كه در هر زماني چندين دين حق وجود دارد و انسان مي‌تواند هر ديني را كه مي‌خواهد بپذيرد، بلكه معناي آن اين است كه انسان بايد همة پيامبران را قبول داشته باشد و در هر زماني تسليم شريعت همان پيامبري باشد كه دوره اوست؛ چرا كه با آمدن هر شريعتي شريعت پيشين، ديگر كارايي خود را از دست داده و اصطلاحاً نسخ مي‌شود. يعني ديگر نمي‌توان طبق آن عمل كرد.[2] بنابراين پس از ظهور اسلام، ‌كه به دليل صريح قرآن[3] آخرين شريعت الهي است،‌ شرايع سابق همه منسوخ هستند و عمل به غير اسلام نزد خداوند پذيرفته نيست. «و من يبتغ غير الاسلام ديناً فلن يقبل منه و هوفي الاخرة من الخاسرين».[4] هر كس جز اسلام، آييني براي خود انتخاب كند، از او پذيرفته نخواهد شد و او در آخرت از زيانكاران است.
البته اين بدان معنا نيست كه پيروان شرايع ديگر همگي اهل دوزخند، بلكه آن دسته از غيرمسلماناني كه شرايط و انگيزة تحقيق را به دليل فقر فرهنگي و فكري نداشته‌اند، امّا ايمان حقيقي به خداوند و روز جزا داشته‌اند و با نيت تقرب، به سوي خداوند اعمال صالح انجام دادند، در قبال اعمال خيرشان پاداش خواهند گرفت و نهايتاً اهل نجات خواهند بود. چنان كه قرآن مي‌فرمايد: «ان الذين آمنوا و الذين هادوا و النصاري و الصابئين من آمن بالله و اليوم الاخر و عمل صالحاً فلهم اجرهم عند ربهم و لاخوف عليهم و لا هم يحزنون»؛[5] كساني كه (به پيامبر اسلام) ايمان آوردند و كساني كه به آيين يهود گرويدند و نصاري و صائبان (= پيروان يحيي) هر گاه به خدا و روز رستاخيز ايمان آورند و عمل صالح انجام دهند پاداششان نزد پروردگارشان مسلم است؛ و هيچ گونه اندوهي براي آنها نيست.»
امّا آنها كه با وجود رسيدن به حق يا حداقل با وجود امكان رسيدن به حق، تعصب و عناد بورزند و حقيقت را نپذيرند. در اين صورت هيچ عمل خيري از ايشان پذيرفته نخواهد شد و گرفتار شقاوت ابدي خواهند شد. فلذا «آيات و رواياتي كه دلالت مي‌كند اعمال منكران نبوت يا امامت مقبول نيست، ناظر به آن است كه آن انكارها از روي عناد و لجاج و تعصب باشد؛ امّا انكارهايي كه صرفاً عدم اعتراف است و منشأ عدم اعتراف هم قصور است نه تقصير مورد نظر آيات و روايات نيست. اين گونه منكران از نظر قرآن كريم «مستضعف» و «مرجون لامرالله» به شمار مي روند.»[6]
علاوه برآن كه اين نظريه ( كه همگي اديان بر حقّند) با اشكالات جدي مواجه است كه به برخي از آنها اشاره مي‌شود: 1. اگر شرايع مختلف همگي بر حق‌اند و صراط‌هاي مستقيم براي يك مقصد (كمال و سعادت انسانها) هستند پس چرا پيامبران در قبال پيروان دين قبلي بي‌اعتنا نبودند و آنان را به دين خويش فرا خوانده، شريعت قبلي را نسخ مي‌كردند؟ چرا آيات قرآن، پيروان شرايع ديگر رابه اسلام فرا مي‌خواند؟
2. در برخي موارد، تفاوت مدعيات شرايع مختلف، از نوع تقابل تناقض است. آيا مي‌توان مثلا هم اعتقاد به تثليث (نزد مسيحيان) و هم اعتقاد به ثنويت (نزد زرتشتيان و هم اعتقاد به خداي واحد (نزد مسلمانان و يهوديان) را به يكسان حق دانست؟
3. پذيرش اين نظريه مساوي است با نفي مرزبندي ميان حق و باطل و حذف دغدغة حقيقت و مشروعيت‌خواهي و عدم امكان دسترسي انسان به حقيقت كه نتيجه‌اي جز نسبيت و شكاكيت ندارد.
خلاصه آن كه خداوند شرايع را به تدريج براي بشر فرو فرستاد تا وي را منزل به منزل به سعادت و كمال حقيقي‌اش رهنمون سازد. قوانين و احكام لازم براي اين غرض، از ديني به دين بعد، كامل‌تر شد و در شريعت اسلام كمال يافت. و با ظهور اسلام شرايع پيشين منسوخ شدند، چنان كه هر شريعتي با آمدن شريعت جديد منسوخ مي‌شود و ديگر عمل به آن مقبول شارع مقدس نيست، فلذا در دورة ختميه، قهراً لازم است به آخرين دستورهايي كه از جانب خداوند به وسيلة آخرين پيامبر رسيده است عمل كنيم و اسلام تنها راه سعادت و كمال در اين زمان خواهد بود.
براي مطالعة بيشتر ر.ك:
1. تحليل و نقد پلوراليسم ديني، علي رباني گلپايگاني، نشر فرهنگي دانش و انديشه معاصر.
2. فصل نامة كتاب نقد، ش 4.
3. كلام جديد، عبدالحسين خسروپناه، نشر مركز مطالعات و پژوهش‌هاي فرهنگي حوزه علميه.

--------------------------------------------------------------------------------
[1] . آل عمران، 19.
[2] . ر.ك: عدل الهي، شهيد مطهري، نشر صدرا، چ چهارم، 1368، ص 296 ـ 299.
[3] . احزاب، 40.
[4] . آل عمران، 85.
[5] . بقره، 62؛ مائده، 69.
[6] . شهيد مرتضي مطهري، ‌مجموعة آثار، ج 1، تهران: انتشارات صدرا، چ چهارم، 1373، ص 341.

جواب اجمالي:
خداوند چون هادى است همواره براى هدايت انسانها كارهايى انجام مى دهد و دو نوع هدايت براى انسانها فرستاده است اما از اين امكانات استفاده نمى شود، از اين رو اين گونه انسانها از هدايت ايصال الى المطلوب نيز محروم مى شوند. خداى متعال سنتش بر اين جريان يافته كه امور را از مجراى اسباب به جريان اندازد لذا خداوند نمى آيد در اين جهان دست ببرد و موانع هدايت را بردارد. چون در اين صورت امتحان و تكليف پيدا نمى كند.
پس در مسئله دين و اين كه اگر قائل به حقانيت و رستگارى تنها يك گروه باشيم با اسم هادى بودن خداوند ناسازگار است نيز از اين قرار مى باشد.
جواب تفصيلي:
براى جواب اين سؤال ابتدا بايد به موارد استعمال و معناى هدايت در قرآن توجه كرد. هدايت گاه به معناى ارائه طريق استعمال شده است يعنى اين كه خداوند براى هدايت انسانها راه را به آنها نشان داده است و آن در انسانها ابتدا به صورت روشن كردن چراغ عقل در نهاد انسانها بوده است. كه به وسيله استفاده از عقل به مقصد برسند. و آنگاه كه عقل را در اين جهان به تنهايى كافى ندانسته است. و مى دانسته كه انسان قادر نيست در اين جهان فقط با عقل و به مقصد برسد و براى آن هدف غايى كه خلق شده است نمى رسد و چون عقل به تنهايى كفايت نمى كند لذا هدايت خود را براى انسانها كمال بخشيده است و براى آنها رسولى از جنس خود آنها فرستاده است تا آنها را انذار كند و از اين راه آنها را به غايت اين جهان راهنمايى كرده است.
و گاه به معناى ايصال الى المطلوب است. كه در اين مورد عنايت خاص خداوند شامل فرد مى شود و خداوند دست او را گرفته و به مطلب مى رساند كه مصداق يهدى من يشاء مى باشد.
«هدايت عبارت از دلالت و نشان دادن هدف، بوسيله نشان دادن راه، و اين خود يك نحو رساندن به هدف است و كار خداست، چيزى كه هست خداى تعالى سنتش بر اين جريان يافته كه امور را از مجراى اسباب به جريان اندازد و در مسئله هدايت هم وسيله اى فراهم كند تا مطلوب و هدف براى هر كه بخواهد روشن گشته و بنده اش در سيره زندگى به هدف نهايى برسد.»[1]
انواع هدايت:
اگر خواسته باشيم نمودارى از هدايت بكشيم بايد آن را به صورت ذيل تصور كرد.
هدايت = تكوينى+ تشريعى= ارائه طريق+ ايصال الى المطلوب
1ـ هدايت تكوينى: يكى از شؤون خدايى خدا اين است كه هر چيزى را به آن نقطه اى كه خلقش را تمام مى كند هدايت نمايد «ربنا الذى اعطى كل شىء خلقه» (طه، 5) و هر موجودى را براى رسيدن به هدف و غايت خود كمك مى كند، و هر كس را كه در راه حياتش و وجودش محتاج مدد اوست، مدد مى دهد و آنچه را كه مستحق است عطا مى كند و خداوند عطاى خود را از او دريغ نمى كند مگر آن كه كسى با بهره نگرفتن خودش و از ناحيه خودش از گرفتن عطاى او دريغ كند.
هدايت تكوينى در انسانها از طريق خلقت عقل مى باشد، كه در نهاد همه آدميان به وديعه گذاشته شده است كه در روايات اسلامى از آن تعبير به رسول باطنى شده است. اين رسول باطنى يعنى عقل خداداد يا فطرت خداجوى انسان در همه آدميان با شدت و ضعف موجود است هيچ انسانى نيست كه از حقيقت جويى و خداطلبى خالى باشد همه انسانها چنين فطرت پاكى را در خودشان دارند.
2ـ هدايت تشريعى: هدايت نوع اول به كل جانوران و موجودات جهان تعلق داشت، كه خداوند آنها را به سوى هدفى كه دنبال مى كنند راهنمايى و كمك مى كند ولى اين هدايت تشريعى مخصوص انسان است. كه خداوند علاوه بر هدايت تكوينى او يك راه ديگر را هم رفته است و آن تشريع و فرستادن رسولان است. چون انسان مركب از جسم مادى به نام تن و روحى غيرمادى است و سعادت كامل آن است كه هر روى اينها به سعادت برسند و خود انسان به سوى سعادت در حال حركت مى باشد. و از آنجايى كه علم انسان ناقص و تدريجى الحصول باشد ناتوان است و نمى تواند برنامه براى خود تنظيم كند كه هم به سعادت روح و هم جسم برسد كه هم سعادت دنياى او را تأمين كند و هم آخرت او را. لذا خداوند سبحان از راه بعثت انبياء و تشريع شرايع، نوع بشر را به سوى كمال لايق به حالش و اصلاح زندگيش هدايت نموده است. و لذا همواره در طول تاريخ پيامبران را فرستاده تا مردم را انذار كنند و به جهان ديگر بشارت دهند و اين همان را نشان دادن است و كسانى كه به دستور پيامبران عمل كنند و به جهان ديگر ايمان آورند دست آنها را در هدايت و اين سير به سوى كمال دست او را گرفته است و به غايت مى رساند و اين ايصال الى المطلوب است.
در اينجا بايد تفاوت قائل شد بين استفاده نكردن از امكاناتى كه خداى براى هدايت بشر فرستاده است و هادى بودن خداوند.
خداوند چون هادى است همواره براى هدايت انسانها كارهايى انجام مى دهد. و همانطور كه گفته شد دو نوع هدايت براى انسانها فرستاده است، ولى اين كه كسى نمى آيد و از اين امكانات استفاده نمى كند ديگر ايصال الى المطلوب هم شامل او نمى شود و اين ديگر منافاتى با هادى بودن خداوند ندارد.
پس اين حرف را كه مى آيد بايد به دقت نگريست «آنكه جداً به دنبال هدايت مردم است و دست كم چون مادرى مشفق بر فرزندانش شفقت مىورزد، نمى تواند بنشيند و تماشا كند كه متاع هدايتش را به زور و تزوير مى ربايند و محتاجان و مشتاقان هدايت را تهى دست و تشنه لب مى گذارند و سعادت ابدى را از آنان مى ستانند و طرح و نقشه او را ناكام مى گذارند و باز هم دست اصلاحى از آستين قدرت به در نياورد و به كمك مظلومان و محرومان نشتابد به سعادت ابدى بينديشد و آن را كالاى كم بها نگيريد خداى رحيم چگونه مى تواند ببيند اكثر مخلوقاتش از اين نعمت فاخر كه اعظم نعم اوست، به راهزنان، محروم مى مانند و چاره اى نينديشد و راه را بر آن نبندد»[2]
يا اين حرف كه «اكثريت مردم عالم را در اكثر ادوار تاريخ و اكثر فرق مسلمانان را در عالم اسلام، بايد بهره مند از هدايت دانست و الا اسم هادى خداوند تجلى و تحققى تشريفاتى خواهد داشت»[3] در اين استدلال در واقع خلط شده است بين اين كه خدا راه را نشان دهد و اين كه انسان از اين راه استفاده نكند و همچنان بر بيراهه اى كه مى رود اصرار ورزد و نخواهد هدايت شود.
خداوند براى هدايت انسان چراغ عقل را در او فروزان كرد و به او قدرت تشخيص و تفكر داد تا در اين جهان به گردش بپردازد و از اين پديده ها به علت فاعلى آنها برسد. و علاوه بر اين عقل رسولانى را فرستاد تا به وسيله آن انسانها به خود آيند و به سوى خداوند واحد در حركت شوند و به آن چه مقصود از خلقت آنها بوده است برسند حال انسانى كه ديگر از اين امكانات استفاده نمى كند تفقير از اوست نه از اسم هادى بودن خداوند.
همان طور كه در اين جواب و كلمات مرحوم علامه طباطبايى بيان شد خداى متعال سنتش بر اين جريان يافته كه امور را از مجراى اسباب به جريان اندازد لذا خداوند نمى آيد در اين جهان دست ببرد و موانع هديت را بردارد. چون در اين صورت امتحان و تكليف پيدا نمى كند لذا خداوند راه به انسان نشان مى دهد. و اين خود انسان است كه بايد از آن استفاده كند.
حال در مسئله اين و اين كه اگر قائل به حقانيت و رستگارى تنها يك گروه باشيم با اسم هادى بودن خداوند ناسازگار است نيز از اين قرار مى باشد.
خداوند براى هدايت انسانها رسول فرستد و اين رسول در ميان مردم آنها را ارشاد و راهنمايى مى كند بعد از گذشت زمانى خداوند رسولى با احكام و قوانين جديد براى هدايت انسانها مى فرستد كه شريعت سابق را نسخ مى كند در اينجا بايد تمام پيروان پيامبر سابق به اين رسول ايمان بياورند و از او اطاعت نمايند و مى توان گواه و راستى حرف اين رسول را در رسالتش از راه عقل و امور ديگر كشف نمايند. و وقتى كه حق بد آنها كشف شد وظيفه دارند به آن ايمان بياورند. و از آن متابعت نمايند والا جزء كسانى مى باشند كه در مقابل نعمت هدايت كفران ورزيده و آن را شكر نگفته اند. حال مخالفين و كسانى كه ايمان نياورده اند در گمراهى مى باشند.
1ـ عالمانى هستند كه از اين آيين خبر دارند و قدرت بر تحقيق و تشخيص حق دارند ولى ايمان نمى آورند اينها در ضالت هستند و اهل نجات نمى باشند و از نعمت هدايت خداوند استفاده نكرده اند. 2ـ جاهلان كسانى يا از آيين خبر ندارند. يا اگر خبر دارند قدرت بر تحقيق و تشخيص حق ندارند در اين صورت كه بر احكام دين خود عمل كند چه بسا بهره اى از سعادت داشته باشند پس مى توان اين نتيجه را ذكر كرد كه «كثرت گرايى» با اسم هادى خداوند سازگار است. زيرا اولا: هدايت تكوينى خداوند عام و فراگير است. ثانياً: هدايت تشريعى از نوع ارائه طريق نيز شامل همگانى شده است و اگر كسانى از اين هدايت بهره نگرفته و مقصود نرسيده اند به دليل كوتاهى خودشان بوده است.

منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ تفسير الميزان، علامه طباطبايى، ترجمه سيد محمد باقر موسوى همدانى، دفتر انتشارات اسلامى، سال 1363، ج1 و 2 و 14.
2ـ صراط هاى مستقيم، عبدالكريم سروش، مدرسه فرهنگى صراط، ارديبهشت 75.
3ـ اسماء و صفات الهى، دكتر دنيانى.

--------------------------------------------------------------------------------
[1]ـ همان مدرك، ص 56.
[2]ـ صراط هاى مستقيم، عبدالكريم سروش، ص 54.
[3]ـ همان مدرك7 ص 54.

پرسش فوق مباحث گسترده‌اي را شامل مي‌شود، به منظور اجتناب از، تطويل، نوشته حاضر را در چند عنوان خلاصه مي‌نماييم.
1. معناي صراط‌هاي مستقيم و زمينة مطرح شدن اين نظريه:
صراط‌هاي مستقيم، مرادف با تكثرگرايي و پلوراليسم ديني، يكي از مباحث كلام جديد و از مفاهيم وارداتي محسوب مي‌شود كه در اثر ارتباط فرهنگي و تحولات انديشه‌ها، مهمان مشرق زمين گرديده است.[1] اين نظريه، همه اديان را، حق و راه‌هاي متفاوت را صراط‌هاي مستقيم براي يك مقصد مي‌داند[2] در آغاز واژه پلوراليسم، در عرصة سنتي كليسايي مطرح شد، شخصي را كه داراي چند منصب گوناگون در كليسا بود، پلوراليست، مي‌ناميدند، پس از آن، اين واژه كه در خود،‌ مفهوم پذيرش و اصالت دهي به تعدد و تكثر را دارد، به ترتيب در عرصه‌هاي اجتماعي، سياسي، فرهنگي، اخلاقي، معرفتي و ديني به كارآمد[3] مطرح شدن اين نظريه در عرصه فرهنگي كشور ما، تحت عنوان «صراط‌هاي مستقيم» نوعي، بومي سازي نظريه پلوراليزم ديني آقاي جان هيك است، وي مدتي به عنوان كشيش، خدمت كرد و با غيرمسيحيان، معاشرت بسيار داشت، و همين امر باعث شد، تا در برخي عقايد جزئي خود، در باب انحصار راه نجات و حقيقت، در مسيحيت، شك كند و اين نظريه كه مبتني بر نفي امكان «معرفت مطابق با واقع» بويژه در مقولات ديني، مسلتزم نوعي شكاكيت در باب اديان مي‌باشد، را مطرح سازد.
2. صراط‌هاي مستقيم و حقانيت همه اديان:
در حال حاضر ما با انواع اديان آسماني و زميني روبرو هستيم و ناچاريم دربارة اين كثرت‌ها ديدگاه و تفسيري داشته باشيم و در زمينة حقانيت و هدايت يا بطلان و ضلالت آنها داوري نماييم، سخن اصلي اين است كه آيا مي‌توان از حقانيت و صدق همه اعتقادات ديني، خبر داد؟ «صراط‌هاي مستقيم در همه قرائت‌هاي مختلفي كه از آن هست، تكثر اديان را مي‌پذيرد و از حقانيت آنها سخن مي‌گويد.[4] و اينكه حقيقت مطلق و نجات و رستگاري، منحصر در يك دين و مذهب و پيروي از يك شريعت و آيين نيست، اديان و مذاهب مختلف در حقيقت، جلوه‌هاي گوناگون «حق مطلق»‌اند و در نتيجه پيروان همه اديان و مذاهب به هدايت و نجات دست مي‌يابند.[5]
3. پي‌آمدهاي مثبت «صراط‌هاي مستقيم»
الف: صلح و مسالمت بين پيروان اديان:
اگر كثرت اديان را به عنوان واقعيت‌هاي اجتماعي پذيرفته شده بدانيم و اينكه هر گروهي خود را در مقام نظر، بر حق بداند، اما در مقام عمل با ديگران برادرانه زندگي كند و مدارا و همزيستي را به منظور اجتناب از جنگها و تخاصمات در پيش گيرد، اين مفهوم از كثرت‌گرايي كاملاً مورد قبول تأييد اسلام است و در قرآن و روايات ما بر آن تأكيد شده است.»[6]
ب: نجات پيروان همه اديان:
گفته‌اند يكي از پي‌آمدهاي «صراط‌هاي مستقيم» نجات پيروان همه اديان است. اما اين پي‌آمد هم منحصر در پذيرش اين نظريه نيست و مي‌توان معتقد شد كه دين حق يكي است اما چون يافتن حقيقت كار مشكلي است، آن دسته از غيرمسلماناني كه شرايط و انگيزه تحقيق را به دليل فقر فرهنگي و فكري نداشته‌اند و به هر حال به حقيقت كامل نرسيده‌اند و در دايره اتمام حجت‌ها، زندگي پاك، داشته‌اند، مشمول لطف و رحمت الهي خواهند بود، پس مسئله بخشش گناهان و نجات افراد بيشتر، بدون تكيه بر پلوراليسم و صراط‌ها... همه تحقق يافتني است و نيازي نبوده است كه تكلف حقانيت همه اديان را برخود تحميل نماييم.[7]
4. پي‌آمدهاي منفي «صراط‌هاي مستقيم»
مهمترين پي‌آمد مستقيم اين نظريه، نفي مرزبندي ميان حق و باطل و حذف دغدغة حقيقت و مشروعيت خواهي و عدم امكان دسترسي انسان به حقيقت مي‌باشد، كه نتيجه‌اي جز، نسبيت و شكاكيت ندارد. و ديگر پي‌آمدهاي آن عبارت است از: الف: نبايد بر چيزي به نام عقايد حقه تأكيد كرد زيرا مستلزم ابطال اديان ديگر است، از حقانيت و بطلان عقايد نمي‌توان مطمئن شد و امكان داوري نيست. ب. احكام فقهي اسلامي نيز مانع اين نظريه خواهد بود، پس وظايف عملي و احكام را نبايد از شاخصه‌هاي دينداري دانست. ج. اخلاق نيز معيارهاي متفاوتي دارد و نمي‌توان قضاوت كرد كه كدام روش اخلاقي صحيح است و كدام غلط[8] د. با توجه به اينكه اديان در عقايد و اصول با هم تقابل دارند تثليث، ثنويت و توحيد اگر بخواهيم همه اين ادعاها را بپذيريم، اجتما نقيضين را پذيرفته‌ايم. هـ. امتناع ايمان و حجيت نداشتن متون ديني: بنابر مباني صراط‌ها، فهم ما از دين، وحياني و نفس الامري نيست بلكه تابع پيش فرض‌ها و پرسش‌هاي ما است و با تحول آنها فهم ما دگرگون مي‌شود، بنابراين به يقين نمي‌رسيم و متون ديني براي ما دست نيافتني خواهد بود.[9]
5. حقانيت و مزيت دين اسلام
به عقيده ما مسلمانان، مدارك روشن و خردپذير بر حقانيت اسلام وجود دارد كه با ادعاي همسنگي و همساني همه اديان، نمي‌سازد، از جمله مي‌توان به اين موارد اشاره كرد: خردپذيري گزاره‌ها و آموزه‌هاي اسلامي و سازگاري آنها با هم، مستند بودن متون اسلامي، زنده بودن و عدم تحريف و اعجاز و مبارزه‌طلبي كتاب آن، جامعيت احكام و كارآمدي و كاركردهاي مثبت آنها، افزون بر همه اينها، مسئله خاتميت و تأخر زماني آن نسبت به ديگر اديان است، دين خاتم با پذيرش اديان پيشين در ظرف زماني خودشان به منزله نسخ شرايع و اديان گذشته خواهد بود. از جمله مزيت‌هاي اسلام خصوصاً مذهب تشيع عبارت است از دربر داشتن، شخصيتي موعود و مصلح كه كثيري از اديان آسماني، آمدن و ظهور وي را نويد داده‌اند.[10]
نتيجه
نظريه صراط‌هاي مستقيم بومي شده پلوراليسم جان هيك است كه زمينة ظهور آن انحصارگرايي مسيحيت بوده است و تنها در عرصه همزيستي مسالمت‌آميز پيروان اديان و نجات اكثريت پيآامد مثبتي دارد با اين حال اين پي‌آمد مثبت به شكل منطقي‌تر در اسلام آمده است و ديگر ويژگي‌هاي اين نظريه اصولاً با مباني اسلام و معيارهاي عقلي هم آهنگ نيست.
منابع براي مطالعه بيشتر
1. پلوراليسم ديني، مركز مطالعات و پژوهش‌هاي فرهنگي حوزه علميه.
2. فصل‌نامه كتاب نقد، شماره 4.
3. كلام جديد، ص160 الي 207 عبدالحسين خسروپناه.
4. مباني معرفت ديني، ص121 الي 135، محمد حسين‌زاده.

--------------------------------------------------------------------------------
[1] . عبدالحسين خسروپناه، كلام جديد، ص164،‌ نشر مركز مطالعات و پژوهشهاي فرهنگي حوزه علميه، چاپ دفتر تبليغات، نوبت اول 1379.
[2] . همان، ص66.
[3] . عبدالرسول بيات و همكاران، فرهنگ واژه‌ها، ص142،‌ نشر مؤسسه انديشه و فرهنگ ديني، چاپ اول 1381.
[4] . عبدالحسين خسروپناه، كلام جديد، همان، ص164.
[5] . كتاب نقد شماره 4، ص133، فصل‌نامه پاييز 76.
[6] . استاد مصباح، فصل‌نامه كتاب نقد شماره 4، ص336 پاييز 76.
[7] . فرهنگ واژه‌ها، ص163 (همان)، و مجله صباح ش1، ص38، بهمن 1380.
[8] . فصل‌نامه تاب نقد، ش4، ص77.
[9] . صباح، ش1، ص35و36، بهمن و اسفند 1380، مركز پژوهشهاي اسلامي.
[10] . فرهنگ واژه‌ها، ص161ـ162، همان.

يكي از انگيزه‏هاي مطرح شدن بحث پلوراليسم ديني در جهان مسيحيت اين بود كه آيا غير مسيحيان كه اعمال نيك انجام مي‏دهند نيز وارد بهشت مي‏شوند يا بهشت فقط مختص به مسيحيان است؟ در عالم مسيحيت، با اين پرسش به دو گونه برخورد شد؛ يكي انحصار گرايان كه قائل شدند: تنها كساني كه دين مسيحيت را پذيرفته‏اند، به بهشت وارد مي‏شوند. ديگري شمول گرايان كه درِ بهشت را كمي بازتر كردند و كساني را كه بر اساس ضوابط مسيحيت عمل مي‏كنند ولو مسيحي نباشند نيز بهشتي قلمداد كردند و به اصطلاح كارل ري‏شر اينان "مسيحيان گم‏نام" هستند.
امّا جان هيك پا را فراتر نهاد و همه‏ي متدينين به اديان مختلف را نجات يافته قلمداد كرد؛ حتّي ابايي نداشت كه طرف‏داران مكاتبي چون كمونيسم را نيز اهل نجات بداند.[1]
اين مسئله در عالم اسلام نيز مطرح بوده است. به تعبير مرحوم مطهري كه مي‏فرمايد "امروز اين سؤال در ميان طبقات از جاهل و عالم و بي‏سواد و تحصيل كرده مطرح است كه آيا كارهاي خير افراد غير مسلمان مقبول است يا غير مقبول؟ اگر مقبول است، پس چه فرقي مي‏كند كه انسان مسلمان باشد يا نباشد.[2]
حال وارد اصل جواب مي‏شويم. بين دين و شريعت بايد فرق گذاشت. دين امري ثابت و شرايع متغييرند. دين كه همان اسلام به معناي عام است "اِنَّ الدينَ عندَ اللَّهِ اَلْاسْلام"[3] در تمام شرايع ثابت است؛ يعني روح تمام شرايع توحيدي همان "توحيد در ساحت عقيده و عمل" است؛ امّا هر شريعتي با شريعت ديگر فرق مي‏كند و شريعت‏هاي پسين شريعت‏هاي پيشين را نسخ مي‏كنند؛ چرا كه شرايع همان دستورات جزئي و فروع متناسب با ابعاد طبيعي و مادّي آدمي و خصوصيات فردي و قومي افراد به مقتضاي زمان‏ها و مكان‏هاي گوناگون است كه قابل تغييرند.[4] از اين روست كه در آيات قرآن تا آن‏جا كه محور گفتار اصول دين و خطوط كلي فروع آن است، سخن از تصديق انبيا نسبت به يك‏ديگر است "مُصَدِّقَاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الكتابِ و مهيمناً عليه"[5] و امّا آن‏جا كه محور گفتار، فروع جزئي دين است، سخن از تعدد، تبديل، تغيير و نسخ است "لكل جعلنا منكم شرعةً و منهاجاً".[6]
پس اگر پيامبر اسلام آخرين پيامبر الهي است، "ما كان محمّد ابا احدٍ من رجالكم و لكن رسولُ اللَّهِ و خاتمُ النبيين..."،[7] "انت مني بمنزله هارون من موسي الا اَنَّه لا نبي من بعدي"،[8] طبعاً شريعتش نيز آخرين شريعت است؛ چون فقط رسول مي‏تواند شريعت بياورد و با آمدن پيامبر اسلام رسالت به اتمام رسيده است. و اگر قبول كرديم شريعت آخرين پيام‏آور الهي، آخرين شريعت است، بايد همه به آن بگروند؛ چرا كه با آمدن آخرين شريعت، شرايع قبلي نسخ مي‏شود؛ و الا اگر نسخ نشود، آمدن شريعت بعدي بي‏فايده و لغو خواهد بود؛ به عبارت ديگر، ايمان به همه‏ي پيامبران[9] اين است كه در هر زمان تسليم شريعت همان پيامبر باشيم كه دوره‏ي اوست و قهراً لازم است در دوره‏ي ختميّه به آخرين دستورهايي كه از جانب خدا به وسيله‏ي آخرين پيامبر رسيده، عمل كنيم و اين لازمه‏ي اسلام، يعني تسليم شدن به خداست و پذيرفتن رسالت‏هاي فرستادگان او است.[10] پس نمي‏توان با وجود شريعت اسلام، شرايع قبلي را قبول كرد. بعضي از طرف‏داران پلوراليسم ديني با تمسك به برخي آيات الهي خواسته‏اند قرآن را نيز طرف‏دار پلوراليسم ديني بدانند كه به بعضي از آيات اشاره مي‏كنيم و نقد مختصري هم بر آن مي‏نگاريم.
از آيه‏ي 62 سوره‏ي بقره اين گونه استفاده كرده‏اند كه: خداوند شرط اصلي رستگاري بشر در طول تاريخ را دو چيز قرار داده است:
الف) ايمان به خدا و نبوت و شريعت‏هاي الهي؛ ب) عمل خالصانه و پيروي صادقانه از آن شريعت‏ها. حال كدام شريعت، مقيد نشده‏است؛ هر شريعتي كه باشد ملاك ايمان به شرايع و عمل خالص است؛ ديگر "چه شريعتي" كاري به آن ندارد.
اين شبهه اولين بار از سوي شرق شناسان بيان شد؛ ولي بعدها مورد پذيرش غرب‏زدگان قرار گرفت. در ردّ اين توهم بايد گفت: اوّلاً ايمان به خدا مستلزم اموري است: يكي اين كه بايد پيامبران خدا و محتواي وحي الهي را بپذيريم و بدان عمل كنيم؛ ثانياً، دنباله‏ي آيه مي‏فرمايد: ايمان توأم با عمل صالح سعادت آفرين است و ملاك تشخيص عمل صالح، عقل در قلمرو مستقلات عقليه و شريعت در غير آن مورد است؛ ثالثاً، صِرف عنوان اسلام و يهوديت و مسيحيت شناسنامه‏اي، موجب سعادت نمي‏گردد. بايد ايمان حقيقي به خدا و روز قيامت داشت و به لازم آن عمل نمود؛ رابعاً، آيات فراوان در قرآن است كه يهود و نصارا را به خاطر ايمان نياوردن به پيامبر اسلام و عمل نكردن به دستورات اسلام، مورد عتاب قرار مي‏دهد و حتّي عقايد آن‏ها را باطل و مردود مي‏شمارد.[11]
به تعبير علامه‏ي طباطبايي[12] اين آيه پاسخي است به كساني كه فكر مي‏كنند به صرف يهودي يا نصراني يا مسلمان بودن وارد بهشت مي‏شوند؛ خير بايد عمل صالح و ايمان به خدا و قيامت هم در كنار هم باشند و عمل صالح در هر زماني در گرو پيروي از شريعت الهي مخصوص آن زمان است. آيات ديگري نيز هست كه بررسي آن‏ها مجال ديگري مي‏طلبد.
و امّا نظر اسلام درباره‏ي كساني كه بدون اعتقاد به اسلام كار نيكي انجام مي‏دهند يا به طور كلي معتقد به اسلام نيستند چيست؟ و خداوند چه رفتاري را با آن‏ها انجام مي‏دهد؟
توضيح اين نكته ضروري است كه: هدف اين بحث، اين نيست كه حساب اشخاص را رسيدگي مي‏كنيم؛ مثلاً معين مي‏كنيم كه آيا پاستور اهل جهنم است يا خير؟ ما چه مي‏دانيم افكار و معتقدات واقعي او چه بوده است؟ اصولاً حساب اشخاص دست خداست. هيچ كس حق ندارد درباره‏ي كسي به طور قاطع اظهار نظر كند كه اهل بهشت است يا اهل دوزخ؛ منتها درباره‏ي كساني مي‏توان به طور قاطع اظهار نظر كرد كه از طريق اولياي دين سرنوشت آن‏ها اعلام شده است.[13]
همه‏ي غير مسلمانان از نظر مأجور بودن در قبال اعمال خير يك‏سان نيستند. ميان غير مسلماني كه به خدا و قيامت معتقد نيست و غير مسلماني كه به خدا و قيامت معتقد است ولي از موهبت ايمان به نبوت - نبي آخر الزمان - محروم است، تفاوتي عظيم است. براي دسته‏ي اول امكان انجام يك عمل مقبول عند اللَّه نيست؛ ولي براي دسته‏ي دوّم هست. اين دسته ممكن است با شرايطي به بهشت بروند؛ ولي براي دسته‏ي اول ممكن نيست. به نظر مي‏رسد فلسفه‏ي اين كه اسلام ميان مشركان و اهل كتاب در هم‏زيستي تفاوت قائل است، مشرك را تحمل نمي‏كند ولي اهل كتاب را تحمل مي‏كند، مشرك را مجبور به ترك عقيده مي‏كند ولي اهل كتاب را مجبور به ترك عقيده نمي‏كند، همين است كه مشرك يا منكر خدا، به وسيله‏ي شرك و انكار، باب نجات را براي ابد به روي خود بسته است. در شرايطي است كه براي عبور از طبيعت مادّي و صعود به ملكوت و بهشت جاويدان براي هميشه خود را محروم كرده ولي اهل كتاب در شرايطي هستند كه مي‏توانند ولو به طور ناقص، عمل صالح انجام دهند و با شرايطي نتيجه‏ي آن را بيابند.[14] البته ما معتقديم هرگاه عملي به منظور احسان و خدمت به خلق و به خاطر انسانيت انجام گيرد، در رديف عملي كه انگيزه‏اش فقط "براي خود" است نيست. خداوند چنين كساني را بي اجر نمي‏گذارد. در برخي احاديث وارد شده است كه مشركاني نظير حاتم با اين كه مشركند، به خاطر كارهاي خير كه در دنيا كرده‏اند، معذب نخواهند بود و يا تخفيفي در عذاب آن‏ها داده مي‏شود.[15]
خلاصه "به هيچ وجه پلوراليسم و كثرت گرايي اديان به معناي حقّانيّت همه‏ي اديان مورد پذيرش اسلام نيست. گر چه پيروان اديان آسماني رسميت اجتماعي دارند و در چهارچوب قوانين اسلام حق حيات و فعاليت دارند"[16] امّا برخورد خداوند با پيروان ساير اديان، بحث ديگري است؛ يعني با ثابت شدن حقّانيّت اسلام، خداوند با پيروان ديگر اديان چگونه برخوردي خواهد داشت؟ غير مسلمانان يا موحدند يا مشرك. غير مسلمانان موحد و لو به طور ناقص مي‏توانند نجات يابند؛ امّا غير مسلمانان مشرك كه كافر به خدا و قيامت هستند، براي ابد راه سعادت را به روي خويش بسته‏اند.
منابعي براي مطالعه‏ي بيشتر :
1- عدل الهي، مرتضي مطهري، ص 300 به بعد.
2- مجله‏ معرفت، شماره‏ 22، گفت و گو با استاد محمدتقي مصباح يزدي.
3- شريعت در آينه‏ معرفت، جوادي آملي.
4- مجله‏ نقد، شماره‏ 4.

--------------------------------------------------------------------------------
[1] . ر.ك: مجله‏ي معرفت، شماره‏ي 22، صص 13 و 14.
[2] . مرتضي مطهري، عدل الهي، (چاپ دوّم)، ص 289.
[3] . سوره‏ي آل عمران، آيه‏ي 19. "همانا دين پسنديده نزد خدا آئين اسلام است".
[4] . عبدالله جوادي آملي، شريعت در آينه‏ي معرفت، ص 118.
[5] . سوره‏ي مائده، آيه‏ي 48.
[6] . عبدالله جوادي آملي، همان، ص 119.
[7] . سوره‏ي احزاب، آيه‏ي 40، "محمد پدر هيچ يك از مردان شما نيست ليكن او رسول خدا و خاتم انبيا است..."
[8] . محمد محمدي ري‏شهري، ميزان الحكمه، جلد اول، ص 213.
[9] . بقره، آيه‏ي 285.
[10] . مرتضي مطهري، همان، ص 297.
[11] . مجله‏ي نقد، ش 4، صص 264 و 265.
[12] . اقتباس از: سيد محمد حسين طباطبائي، الميزان، جلد يك، ص 193.
[13] . مرتضي مطهري، همان، ص 293.
[14] . مرتضي مطهري، همان، ص 343.
[15] . همان، ص 343.
[16] . مجله‏ي نقد و نظر، ش 4، ص 245.