يك. بررسى عوامل دين گريزى
به سادگى نمى‏توان گفت: نسل جوان ما دين گريز و احيانا دين ستيز هستند اينان نسبت به واقعيات موجود جامعه، ديدگاه‏هاى متفاوتى دارند و چه بسا بخشى از آن ديدگاه‏ها و نارضايتى‏ها، وارد باشد ولى ممكن است، برخى از جوانان با توجه به شرايط محيطى و خانوادگى، از روند نارضايتى بيشترى برخوردار باشند و بعضى از نارسايى‏ها را ناشى از قوانين دينى بدانند ودر نتيجه اشكالات خويش را متوجه دين بكنند. البته كارآمدى دين بحثى است و كارآمدى برخى از مديران بحث ديگر. اتفاقا در برخورد با تعدادى از اين جوانان و گفت‏وگو با آنان، تصريح كردند: اشكالات آنان نه به اصل دين، بلكه به مديران و كارگزاران بر مى‏گردد.
بنابراين، جوانان كشور از بهترين جوانان از حيث سلامت فكرى، روحى و دينى مى‏باشند و سرمايه‏گذارى دشمنان دين و كشور، براى تسخير اين دژ مستحكم و انحراف جوانان، گواهى است بر مدّعاى ما، كه البته موفق نخواهند شد.
به هر حال، دين‏گريزى عوامل متعددى دارد از جمله:
1. روند تغيير ارزش‏ها پس از دوران دفاع مقدس و آغاز دوران باز سازى كشور، مدلى براى توسعه اقتصادى و اجتماعى در پيش گرفته شد كه اين مدل موجب بروز تضادهاى ارزشى و فاصله گرفتن جامعه از شاخص‏هاى مطلوب گرديد به گونه‏اى كه توسعه، نتايجى از قبيل تغيير ارزش‏ها را نيز در پى داشت. توضيح اينكه اقدامات اقتصادى نظير تغيير نرخ ارز و تورم موجب كاهش درآمد واقعى و قدرت خريد مردم گرديد. همچنين با ابزار مختلف (واردات، تبليغات، مراكز تجارى و) فرآيند قوى توليد نياز در مردم، در پيش گرفته شد. در نتيجه سطح نيازهاى غالب مردم بالاتر از سطح درآمدشان قرار گرفت و مردم در ارضاى نيازهايشان، با موانع اساسى روبه رو شدند. از آنجا كه درآمد واقعى نيز كاهش يافت، دستيابى به درآمد بيشتر و پول بيش از حد معمول، با ارزش شد. از طرف ديگر، عواملى مانند نمايش ثروت قشر بالا و تسهيلاتى كه براى قشر بالا فراهم آمد، گرايش بارز مديران دولتى به تجملات و ظواهر و تغيير فضاى كل جامعه، موجب شد كه مردم ارزش‏هاى جديد را تأييد شده (هنجار) و جست‏وجوى پول براى ارضاى نيازهاى جديد را درست و مشروع ببينند بنابراين پول‏جويى به ارزش غالب تبديل شد و حداقل در مورد بيشتر كسانى كه پول و درآمدشان كم بود و كفاف ارضاى نيازهايشان را نمى‏داد، ارزش‏هاى ديگر را تحت‏الشعاع قرار داد. در نتيجه اين فرآيندها، ارزش‏هاى اجتماعى، از سنتى به سوى مدرن، از ساده زيستى به تجمل، از كمك و هميارى و ايثار و گذشت براى جامعه به سودجويى فردى و از ارزش قناعت به ارزش ثروت و از انسجام به فردگرايى و از ارزش دين و خدا به ارزش پول و دنيا حركت كرده‏اند.(1)
2. مشكلات پس از انقلاب (مانند جنگ و توجه به مسائل امنيتى و دفاعى و) كه نتيجه طبيعى آن، فقدان برنامه‏ريزى‏هاى دقيق و كارشناسى شده براى نهادينه سازى و تثبيت ارزش‏ها و معارف اسلامى است.
3. تبليغات سوء دشمنان و ايجاد و القاى شبهه دربارة دين كه گاهى بى‏پاسخ مانده و در ذهن برخى جاى گرفته است.
4. روش‏هاى نادرست در آموزش دينى در دوران كودكى و نوجوانى برخى از رفتارها و برخوردهاى ناصحيح و مخالف شرع در بيان احكام شرعى، موجبات بدبينى عده‏اى از افراد به خصوص جوانان را فراهم آورده است. حضرت امام (ره) و رهبر معظم انقلاب بارها خطر اين گونه افراد را متذكر شده، در اين خصوص مى‏فرمايد: «معناى تحجر آن است كه كسى كه مى‏خواهد از مبانى اسلام و فقه اسلام براى بناى جامعه استفاده كند، به ظواهر احكام اكتفا كند و نتواند كشش طبيعى احكام و معارف اسلامى را در آنجايى كه قابل كشش است درك كند و براى نياز يك ملت و يك نظام و يك كشور كه نياز لحظه به لحظه است نتواند علاج و دستور روز را نسخه كند و ارائه بدهد. اين بلاى بزرگياست».(2)
5. ضعف و سستى بنيان‏هاى دينى در برخى از خانواده‏ها كه منجر به عدم تربيت و پروش صحيح جوانان شده است.
6. گرايش به سوى تمايلات و هواهاى نفسانى، خواسته‏هاى نا به جاى برخى و ناهنجارى عاطفى و روانى آنان و بى‏بند و بارى و گرفتارى در انواع دام‏هاى شيطانى و موجب شده كه بسيارى به سستى و فساد و راحتى و سودجويى و روى آورند و التزام به دين و چهارچوب‏هاى دينى را مزاحم خود ببينند. چنان كه در قرآن كريم درباره مهم‏ترين عامل روى‏گردانى
از توحيد و معاد آمده است: « بَلْ يُريدُ اْلإِنْسانُ لِيَفْجُرَ أَمامَهُ» بلكه انسان مى‏خواهد راه فساد را پيش روى خود باز كند.(3)
7. ضعف بينش و نداشتن آگاهى درست از ماهيت دين و نقش و كاركرد آن در تأمين سعادت دنيوى و اخروى انسان.
8. ناكارآمدى برخى از مديران جامعه در اجراى برنامه‏هاى اعلام شدة حكومت دينى، و بى‏پاسخ ماندن نيازهاى اوليه اجتماعى جوانان (ازدواج، اشتغال، مسكن و).
9. عدم توزيع عادلانه امكانات و فرصت‏ها در برخى از ادارات و دستگاه‏هاى كشور.
10. درگيرى برخى گروه‏ها و جناح‏هاى سياسى بر سر كسب، حفظ و استمرار قدرت سياسى و در نتيجه، ايجاد يأس و نااميدى جوانان براى نيل به خواسته‏هاى مشروع خويش.
11. عملكرد منفى و نامطلوب بعضى از دستگاه‏هاى فرهنگى در سال‏هاى اخير و ميدان دادن به افراد و عناصر غير معتقد به نظام اسلامى، و ترويج فرهنگ غربى از سوى آنان.
12. عملكرد و رفتار ناشايست گروهى از شاغلان در دستگاه‏ها و نهادهاى دولتى و حكومتى، باعث پيدا شدن تعارض و شكاف بين گفتار و عمل آنان شده و موجب بدبينى به شعارهاى انقلاب گشته است.
12. كم‏كارى نيروها و دستگاه‏هاى انقلابى در توليد برنامه‏هاى سالم و جذاب و مفيدى كه بتواند اوقات فراغت جوانان را پر كند و آنان را از توجّه به برنامه‏هاى ضد اخلاقى و فاسد فرهنگ بيگانه باز دارد.
13. مشكل انتقال ارزش‏ها نسل اول انقلاب و دستگاه‏هاى فرهنگى، در انتقال اين ارزش‏هاى انقلابى و دينى به نسل دوم و سوم انقلاب و حتى تعميق آن‏ها براى خود نسل اول انقلاب، سهل‏انگارى و كم‏كارى‏هايى داشته‏اند كه موجب فاصله گرفتن تدريجى برخى از افراد جامعه به خصوص جوانان از ارزش‏هاى اسلامى شده است.
راه‏كارهاى مقابله با دين گريزى
براى مبارزه با دين‏گريزى، بايد پس از بررسى همه جانبة علل و عوامل آن، راه‏كارهاى مناسب را برگزيد. آنچه در جامعه امروز ما بسيار مهم است، ايجاد موجى سهمگين و توفنده در برابر تهاجم فرهنگى دشمنان و ارائة چهرة زيباى دين و زدودن غبار خرافات و كژانديشى‏ها، در اين صورت دين با جذابيت فوق‏العاده‏اى كه دارد، جوانان را به سوى خود مى‏كشاند. از اين رو نقش متوليان و دستگاه‏هاى فرهنگى در برنامه‏ريزى صحيح و اصولى و تقويت مبانى دينى وعقيدتى جوانان وتربيت آنان بر اساس الگوها ومعيارهاى صحيح اسلامى نقش بسيار حياتى در مقابله با دين‏گريزى جوانان دارد. اهميت اين مسئله در دانشگاه‏ها بسيار جدى است لذا بايد مسئولان تأثيرگذار در اين مراكز، درگزينش اساتيد ومديران دانشگاه دقت ونظارت كافى داشته باشند ودر غنى سازى متون آموزشى متناسب با نيازهاى جامعه و ارزش‏هاى اسلامى همت گمارند. از طرف ديگر به شدت بايد مواظب خطر دگرگونى در هويت فرهنگى و گرايش‏هاى نسل جوان بود. يكى از خطرات جدى فرهنگ مهاجم غرب، اين است كه جوانان را چنان به سوى تمايلات شهوانى و آزادى‏هاى جنسى سوق مى‏دهد كه اساسا گرايش به دين و ديانت در آنان رنگ مى‏بازد و ديگر براى آنان حق و باطل چندان اهميتى ندارد. از اين رو بايد در كنار كار فرهنگى، با عوامل شبهه افكن داخلى دشمن، از قبيل روزنامه‏ها و گروه‏هاى معاند، برخورد قانونى داشت واجازه مسموم نمودن فضا، امنيت وسلامت فكرى وروانى جامعه را به آنها نداد. علاوه بر اين تقويت و كارآمدى دستگاه‏هاى قضايى و انتظامى در مقابله با باندهاى فساد و اشرارى كه سعى در گسترش فساد، اعتياد و بزهكارى در ميان جوانان دارند، از اهميت ويژه اى برخوردار است.
در كنار راه‏كارهاى ياد شده، تلاش براى اثبات عملى كارآمدى نظام اسلامى در تمامى زمينه‏ها ودر نتيجه برطرف كردن معضلات و مشكلاتى كه نسل جوان با آن مواجه‏اند از قبيل ازدواج، مسكن، اشتغال، امكانات علمى وتفريحى و تا حدود بسيار زيادى مى‏تواند عوامل دين گريزى جوانان را از بين برده وآنان را مجذوب دين نمايد.
البته با توجه به شرايط وامكانات كنونى جامعه، فراهم كردن چنين بسترهايى زمان بر است از اين رو بايد به طور جدى به حفظ خود و خانواده و اطرافيان پرداخت. البته حفظ ايمان و ارزش‏هاى آن در محيط نامساعد، بسى دشوار است ولى ارزش افزون‏ترى دارد. خداوند در سوره «تحريم» نمونه‏اى را براى اين گونه افراد يادآورى مى‏نمايد. خداوند براى مؤمنان، آسيه همسر فرعون را مثال و نمونه مى‏آورد هنگامى كه از شوهرش بيزارى جست و عرضه داشت: خدايا من از قصر فرعون و زيورهاى دنيوى گذشتم و تو خانه‏اى در بهشت براى من بنا كن و مرا از شر فرعون و كردارش و قوم ستمكار نجات بخش.
حفظ ارزش‏ها در محيط مناسب و
مساعد هنر نيست هنر آن است كه در تندباد ضدارزش‏ها، اخلاق و معنويت مطرح شود. همچنين با عمل به سفارش‏هاى زير و گسترش چنين برنامه‏هايى در سطح جامعه، مى‏توان بر ناهنجارى‏ها و گريز از دين غلبه كرد:
1. سعى و كوشش در انجام وظايف و واجبات دينى،
2. خواندن نماز با حضور قلب و در اول وقت،
3. گرفتن روزه مستحبى به ويژه دوشنبه و پنجشنبه،
4. تلاوت قرآن بويژه بعد از نماز صبح،
5. تأمل و انديشه در آيات قرآن،
6. حتى المقدور سعى در خواندن نماز شب،
7. سحر خيزى،
8. شركت درورزش‏هاى فردى و دسته جمعى،
9. تنظيم برنامه براى تمام شبانه روز و پر كردن‏اوقات فراغت با برنامه‏هاى صحيح و سودمند،
10. شركت در فعاليت‏هاى مذهبى‏و اجتماعى،
11. پرهيز از نگاه نامشروع به افراد نامحرم.
12. كنترل افكار و نينديشيدن به صحنه‏هاى شهوت انگيز.
13. به ياد خدا بودن درهمه اوقات
14. عدم معاشرت و دوستى با افراد منحرف و فاسد،(4)
15. انتخاب دوستان مؤمن و سالم.
16. تقويت مبانى دينى وعقيدتى خود از طريق مطالعه كتاب‏هاى معتبر و مفيد و يا شركت در نشست‏هاى علمى مذهبى و
پى‏نوشت‏
(1) نگ: فرامرز رفيع‏پور، توسعه و تضاد، فصل 4 8 3 آناتومى جامعه، ص 225
(2) روزنامه جمهورى اسلامى، 17/ 3/ 1376
(3) قيامت (75)، آيه 5
(4) نگ: فرامرز رفيع‏پور، توسعه و تضاد، فصل 4 8 3 آناتومى جامعه، ص 931
پرسمان

روان شناسي دين رشته اي است كه تاثيري را كه در اعمال و اعتقادات ديني بر شخصيت دينداران بر جاي مي گذارد مورد بررسي قرار مي دهد[1]. روان شناسي دين از آن دسته علومي است كه كاري به صدق و كذب گزاره هاي ديني ندارد[2] بلكه فقط از آن جهت كه به عنوان يك واقعيت در متن زندگي مردم وجود دارد و بر شخصيت و رفتار آنان تاثير گذار است مورد توجه و مطالعه قرار مي گيرد و به بررسي انواع تاثيرات و نحوه تاثير گذاري آن مي پردازد؛ مثلا اعتقاد به خدا كه به عنوان يك باور در بشر وجود دارد و اعتقاد به اين كه محرمات و واجباتي هست؛ نسكي هست و ... كه اين ها را از طريق روان شناختي بررسي مي كنيم. كما اين كه دانشمندن بررسي كرده اند كه مقولات ديني چه تأثيري مي تواند در زندگي و جنبه هاي رواني داشته باشد و چه مقدار مي تواند جلوي اضطراب ها را بگيرد و يا زياد بكند. اگر با ديد روان شناسانه تمام مقولات ديني را ملاحظه بكنيم و تحقيق كنيم، مي شود روان شناسي دين؛ يعني ما از منظر روان شناسي به دين نگاه كنيم. بنابراين "روان شناسي دين به مطالعه علمي دين از منظر روانشناختي مي پردازد. در اين علم رفتار ديني بر اساس قانونمنديهاي عمومي رفتار مورد مطالعه قرار مي گيرد و در آنها هضم مي شود.[3] "
روان شناسي ديني يعني روان شناسي از منظر دين و با پذيرش پيش فرض هاي ديني، يا ديدگاه هاي روان شناسانه اي كه از نصوص ديني استخراج مي شود. به عبارت ديگر يعني روان شناسي اي كه بر مبناي فرهنگ ديني مي باشد و زير بناي فكري آن را دين مي سازد و از دين و مفاهيم آن در حوزه ي روان شناسي استفاده مي كند.[4] بنابراين در مقابل روان شناسي ديني روان شناسان سكولار است كه در هيچ يك از اركان دين بهره نمي گيرند. روان شناسي سكولار يعني همين روان شناسي موجود؛ چرا كه اصولا روان شناسان اعتقاد به خدا نداشتند و اگر هم برخي معتقد بودند، سنتي بوده و به عنوان چيزي كه از لحاظ علمي قابل اثبات نيست ولي فوايدي دارد كه بايد به آن باور داشت، به آن نگاه مي كردند. اين روان شناسان، اصولا مفاهيم متافيزيكي و فلسفه را غير علمي و غير قابل اثبات تلقي مي كنند و به دنبال قانونمندي هاي رواني و رفتاري رفته اند كه آن ها را كشف كنند و بر اساس اين ذهنيت با انسان ها برخورد كرده اند، بنابراين در يك قسمت هايي به خاطر ديدگاه هاي خاص مادي كه داشتند كار نكردند. در نتيجه تنگناهايي در اين ديدگاهها وجود دارد.
موضوع هاي عمده مورد بررسي در روان شناسي دين:
1. منشا دين كه يكي از مهمترين مباحث است در باره آن بين انديشمندان اختلاف نظر است:
الف) ترس
ويل دورانت: از لوكرتيوس حكيم رومي نقل مي كند كه گفته: ترس، نخستين مادر خدايان است و از ميان اقسام ترس، خوف از مرگ مقام مهمتري دارد.[5] راسل نيز مي گويد: گمان مي كنم منشا مذهب قبل از هر چيز ترس و وحشت باشد چون انسان خود را بي نهايت ناتوان احساس مي كند علت اصلي وحشت او، سه عامل است بلاياي طبيعي، ترس از كشته شدن توسط همنوعان خود، برخي اعمال شهواني او. اينشتاين نيز مي گويد براي يك انسان ابتدايي ترس از مرگ، از گرسنگي، از جانوران وحشي، از مرض، ايجاد كننده زمينه مذهبي اند.[6]
ب) جهل
ويل دورانت هم چنين مي گويد: احساس شگفتي از حوادثي كه بر حسب تصادف ايجاد مي شود يا انسان نمي تواند علت آنها را درك كند از عواملي بوده است كه اعتقادات ديني را سبب شده است.[7] اينشتاين نيز مي نويسد: وقتي كه انسان به حوادث مي نگرد علم و مذهب را به يك دليل ساده و روشن دو خصم آشتي ناپذير مي يابد چون كسي كه به قانون عليت معتقد است نمي تواند تصور كند كه ممكن است موجودي در بستر حوادث سد و مانعي ايجاد كند[8]. پس اعتقاد آنها اين است كه هر زمان روح كنجكاو بشر نتوانست علل طبيعي پديده اي را بيابد دست بدامن عوامل ماورايي و دين مي شود.
ج) فرضيه جنسي فرويد
فرويد بر اين باور است كه دين نه ناشي از ترس و جهل است و نه عكس العمل در مقابل بي نظمي ها است. او همانطور كه همه حوادث اجتماع را با غريزه جنسي تحليل و توجيه كرد خواست دين را با آن توجيه كند و در نتيجه گفت: بشر در اجتماع، از نظر جنسي محروميتهايي پيدا كرد كه همه اينها موجب شد تا غريزه عقب رانده شده و به شعور ناخودآگاه رود. وقتي كه آنجا رفت قيود اجتماعي مانع مي شود كه بيرون بيايد در اين صورت اين محروميت ها از راهها و به شكل ديگري بروز مي كند كه دين يكي از آنهاست. پس ريشه دين و اخلاق تمايلات جنسي است و عمر دين زماني بسر مي آيد كه غريزه جنسي كاملا مطلق و آزاد گذاشته شود بطوري كه هيچ محروميت جنسي وجود نداشته باشد ولي ديري نپاييد كه حتي خودش از اين حرفش برگشت.[9]
د) فطري بودن دين (يونگ)
يونگ (شاگرد و همكار فرويد) مي گويد: سخن فرويد كه دين از ناخودآگاه تراوش مي كند درست و صحيح است ولي اينكه او خيال مي كند عناصر روان ناخودآگاه بشر، منحصر در تمايلات جنسي اي كه به شعور باطن گريخته اند، بي اساس و باطل است. انسان يك روان ناخودآگاه فطري و طبيعي دارد كه برخلاف ادعاي فرويد صرفا انباري كه از شعور ظاهر در آن چيزهايي ريخته شده و پر شده باشد نيست او مي گويد: فرويد به قضيه روان ناخودآگاه خوب پي برده بود اما بعدا به اشتباه خيال كرد كه روان ناخودآگاه فقط از عناصر مطرود از شعور ظاهر تشكيل مي گردد بلكه روان ناخودآگاه جزء سرشت بشر است كه هم انبار عناصر رانده شده از ظاهر است و هم دين به طور فطري در آنجا وجود دارد.[10] و حق نيز اين است كه دين امري فطري است.
وقتي در هشتاد سالگي راديو بي بي سي با آقاي يونگ مصاحبه مي كند و از او سؤال مي كند كه آيا تو به خدا معتقدي؟ مي گويد: من نياز ندارم كه به خدا معتقد باشم؛ براي اين كه خدا را درك مي كنم. ايشان مي گويد: اين ناخودآگاه درون، جايي است كه خدا از آن سرچشمه مي گيرد؛ اما اين كه مطابق خارجي دارد يا نه، من نمي دانم. از حرف هاي يونگ بر مي آيد كه ايشان واقعا معتقد به خدا و بقاي انسان و معاد است.[11]
2. مطالعات تطبيقي
يكي از مباحثي كه در روان شناسي دين مطرح است مطالعات تطبيقي است[12] به اين معنا كه با روش پرسشنامه و مطالعات آماري و مشاهده مستقيم دست به تحقيق مي زنند. استنلي هال (شاگرد ويليام جيمز) و همفكرانش صرف بصيرت و خود شناسي را براي كار روان شناسي كافي نمي دانند بلكه استفاده از پرسش نامه هاي آماري را تجويز مي كنند. مثلا در مورد دينداري دانشمندان تحقيق كردند كه از ميان فيزيكدانان درجه يك 34%، و از ميان فيزيكدانان درجه دو 50%، و از ميان روانشناسان درجه يك و درجه دو به ترتيب 13% و 32% خدا را قبول داشتند. و هم چنين در سال 1914 فيزيكدانان درجه يك و دو به ترتيب 40% و 57%، و از ميان روان شناسان درجه يك و دو هر كدام به ترتيب 9% و 27% به معاد و جهان پس از مرگ اعتقاد داشتند.[13] مثال ديگرش اين است كه آيا فيزيك و فرم بدن در قبول دين نقش دارد؟ كه جرج كو (1900 م) پس از آزمايشات خود گفت: فيزيك بدن در قبول دين موثر است و چاقها، اكثرا مذهبي و ورزشكاران كمتر متمايل به دين مي باشند.[14]
3. تجربه ديني[15]
بررسي تجارب ديني امروزه به محوري ترين موضوع مورد بررسي در روان شناسي دين تبديل شده است. انسان همواره در جستجوي دستيابي به حالات نوين و متمايز هشياري بوده است و بر همين اساس در هر فرهنگي رد پاي مفهوم سازيهاي مختلف در خصوص تجربه هاي ديني و عرفاني قابل رديابي است. اولين بار مطالعات علمي نظامند تجارب ديني توسط ويليام جيمز شروع شد كه در خصوص علل و تاثير تجارب عرفاني، دعا، زهد ورزي بود و بعد ها با بررسي آثار داروها، زير بناهاي جسمي و عصب شناختي، تئوري محروميت و مراقبه را در خصوص تجربه ديني ادامه يافت. در ميان اين مباحث، مطالعه تاثير داروها در تجربه ديني توجه محققين بسياري را به خود جلب نمود كه دست به آزمايشات فراوان زدند. در كنار بررسي داروها در تجربه ديني، مطالعات در مورد زير بناي عصب شناختي و جسماني تجارب ديني بر نقش ناحيه گيجگاهي مغز در تجربه ديني صحه گذاشتند.
4. پرستش و دعا: در اين بحث، پرستش شامل قرباني كردن، دعا و موسيقي، عبادت گروهي بررسي مي شود و اينكه چگونه اين عقايد در فعاليتهاي بدني جلوه گر مي شود مثلا قرباني كردن نياز عميق انسان براي فداكاري است بدون اينكه چرائي آنرا به صورت روشن درك كند. قرباني كردن خشم و عصبانيت را در فرد و جامعه فرو مي نشاند. دعا نيز مي تواند به مثابه ابزار سازش تلقي شود و در موقعيتي بكار رود كه ساير روشها به نتيجه نرسيده باشند و از اينجا معلوم مي شود كه دعاي متفكرانه به ارتباط با خدا منجر مي شود.[16]
5. ارتباط دين و شخصيت[17]
يكي از مباحث اين علم، نقش شخصيت افراد در اعتقادات و رفتار ديني است. بررسي شخصيت و تدين، اندازه گيري ميزان دينداري، ارتباط دين با صفات عمومي شخصيت، اقتدار ديني و جزم انديشي، جستجو براي بدست آوردن مفهوم زندگي، تفاوت هاي جنسي در مورد دين از جمله اين مباحث است. مثلا زنان تقريبا در تمام جنبه هاي دين بيشتر فعال هستند و يا كشيش هاي متعصب تا حدود زيادي جزم انديش هستند.
6. دين و سلامت رواني و جسماني
يكي از مسايل روان شناسي دين، بررسي پيامد هاي مثبت دين است مثلا دينداران به طور متوسط از سايرين خوشحال ترند اين رضايتمندي به خاطر ارتباط با خدا و تاثير پيامدهاي مثبت آن است. عقايد ديني مثل زندگي پس از مرگ و اينكه خداوند ناظر اعمال ماست منجر به احساس هدف در زندگي و از بين رفتن ترس از مرگ مي شود كه سرچشمه خوشنودي است. هم چنين ازدواج ميان متدينين توام با خوشي و شادماني است و استمرار آن بيشتر از ساير مردم است كه سبب ايجاد آرامش روحي و رواني در فرد و خانواده مي شود. و نيز دين به طور سنتي با شفا دادن آلام روحي مرتبط بوده است افراد متدين در جامعه نسبت به سايرين سالم تر هستند زيرا رفتار سالمي را در پيش مي گيرند و بهداشت روحي و رواني خود را با تدين حفظ مي كند.[18]
معرفي كتاب:
1. رويكردي انتقادي به خاستگاه دين از نگاه فرويد. غلامحسين توكلي، تهران: دفتر پژوهش و نشر سهروردي. 1378.
2. انگيزه پيدايش مذاهب. ناصر مكارم شيرازي. انتشارات طوس. چاپ مشعل آزادي. بي تا.
3. قبسات. شماره هاي 5 و 6. درآمدي بر روش شناختي يونگ. احمد فرامرز قراملكي. و قبسات شماره هاي 9-8. "روانشناسي دين يك روي آورد علمي چند تباري". دكتر نيما قرباني. صفحه 23 تا 45.
4. فصلنامه حوزه و دانشگاه. شماره 29. مقاله روان شناسي و دين. دكتر فرامرز سهرابي (استاديار دانشگاه علامه طباطبايي تهران).
قال رسول الله ـ صلي الله عليه و آله ـ : علم لا ينفع، كنز لاينفق منه.
علمي كه سود ندهد گنجي است كه از آن انفاق نكنند.[19]
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . عقل و اعتقاد ديني. مايكل پيترسون و ديگران. ترجمه احمد نراقي و ابراهيم سلطاني. طرح نو. چ دوم، 1377، صفحه 23.
[2] . كلام جديد، عبدالحسين خسروپناه، چاپ اول.: دفتر تبليغات اسلامي قم، 1379، صفحه 22.
[3] . قبسات 9-8. روانشناسي دين يك روي آورد علمي چند تباري. دكتر نيما قرباني، صفحه 23 تا 45.
[4] . در آمدي بر فسفه دين و كلام جديد. ابوالقاسم فنايي. انتشارات اشراق. چاپ اول زمستان 1375. صفحه 62.
[5] . به نقل از انگيزه پيدايش مذاهب. ناصر مكارم شيرازي. انتشارات طوس. چاپ مشعل آزادي. بي تا . صفحه 208.
[6] . همان.
[7] . همان صفحه 219.
[8] . همان صفحه 220.
[9] . امدادهاي غيبي در زندگي بشر. شهيد مرتضي مطهري. انتشارات صدرا: 1369. صفحه 28.
[10] . همان. صفحه 29.
[11] . به نقل از آقاي غروي (رئيس بخش روانشناسي دفتر همكاري حوزه و دانشگاه) در برنامه هفتگي گفتمان حوزه در مدرسه فيضيه.
[12] . psychology of religion.david m.wulff.newyork:jone wiley and sons. صفحه 200-201. 1991
[13] . همان. فصل پنجم صفحه 205.
[14] . همان. فصل دوم. صفحه 61-68.
[15] . قبسات 9-8. روانشناسي دين يك روي آورد علمي چند تباري. دكتر نيما قرباني. صفحه 23 تا 45.
[16] . فصلنامه حوزه و دانشگاه. شماره 29. مقاله روان شناسي و دين. دكتر فرامرز سهرابي (استاديار دانشگاه علامه طباطبايي تهران).
[17] . همان.
[18] . همان.
[19] . رهنماي انسانيت، سيري ديگر در نهج الفصاحه. مرتضي فريد تنكابني. دفتر نشر برگزيده. 1380. صفحه 472. واژه علم. شماره حديث 38.

قبل از پاسخ به سؤال شما بايد اين نكته را يادآوري نمايم كه برخي از علوم انساني مثل روان شناسي دين، بحث صدق و كذب اديان را وانهاده و رويكردي كاركردگرايانه در پيش گرفتند و در اين ميان برخي كاركرد منفي براي آن قائلند و برخي ديگر كاركردهاي جاوداني و جانشين ناپذير را معرفي مي نمايند و برخي نيز ضمن تقدير از خدمات گذشته دين، عمر آن را پايان يافته مي دانند. ولي حقيقت آن است كه دين به خاطر هماهنگي با فطرت انسان افزون بر سعادت اخروي، آرامش و رفاه دنيوي را نيز تأمين مي كند كه در اينجا فقط به بررسي اجمالي آثار رواني دين در زندگي مي پردازيم.
1. برآورده كننده ميل به جاودانگي: قوه تفكر قوه نيرومندي است كه در بشر به وديعت نهاده شده و به آساني به ابديت مي انديشد و با جهان ديگر پيوند پيدا مي كند، اين قدرت فكري و تصوري، احساسات و تمايلات ابديت خواهي را در او به وجود مي آورد. پيدايش اين تمايلات و خواسته هاي عظيم با ساختمان بدني و محدود و فاني او جور در نمي آيد اينجاست كه يك عدم تعادل عجيب و ناراحت كننده اي ميان آرزوها و ميان استعداد جسماني خود مي بيند و تصور محروميت از ابديت او را خرد مي كند. بسياري از تلاشهاي بشري براي جاويد ماندن نام و عنوان و يادگارهايشان مولود همين احساس و آرزو است و مي دانيم كه لذت از شهرت و افتخار نام و عنوان فرع بقا و حيات خود انسان است تنها چيزي كه اين احساس و احتياج را به صورت كامل و مطمئن تأمين مي كند احساسات ديني و عقايد ديني است.
ويكتور هوگو مي نويسد: "راستي اگر انسان اين طور فكر كند كه عدم است و بعد از اين زندگي، نيستي مطلق است ديگر اصلاً زندگي براي او ارزشي نخواهد داشت آن چيزي كه زندگي را براي انسان گوارا و لذت بخش مي كند و كار او را مفرح مي سازد و به دل حرارت و گرمي مي دهد، افق ديد انسان را خيلي وسيع مي كند همان چيزي است كه دين به انسان مي دهد يعني اعتقاد به خلود و جهان ابدي، اعتقاد به اينكه تو اي انسان فاني نبوده و از اين جهان بزرگتري و اين جهان براي تو آشيان كوچك و موقتي است و فقط يك گهواره براي دوران كودكي توست و دوران پيش رو دوران ديگري است".[1]
ويل دورانت در تاريخ تمدن مي گويد: "اديان به زندگي مردم شكوه و اميد و به جهان نظم و معنا مي بخشد ... براي ما تصور اين امر دردناك است كه طبيعت با آن همه رنج توان فرسا، آدمي را با آن نيروي خرد و پرهيزگاري و اخلاصي كه به وي ارزاني داشته، تنها براي اين آفريده است تا چون به اوج كمال خويش رسيد، چراغ زندگي وي را به دم مرگ خاموش سازد زيرا ما مشتاق بقا و ابديت هستيم".[2] و همو مي گويد: "علم هر چند قدرت و نيرو به زندگي انسان بخشيده است ولي نمي تواند همچون دين، اغراض و نيات جاودانه او را تأمين كند".[3]
2. نقش دين در كنترل غرائز: خطرات و انحرافاتي كه بشر را تهديد مي كند به قدمت عمر بشر است و اختصاصي به دوران جهل و غارنشيني او ندارد بلكه اين خطرات در عصر دانش و اتم و فضا بيشتر و عظيم تر شده است چون منشأ انحرافات بشر فقط جهل و ناداني نبوده و نيست بلكه از ناحية غرائز و تمايلات كنترل نشده مثل شهوت و غضب، افزون طلبي و لذت طلبي و تكبر و نفس پرستي و نفع پرستي است و شاهدش استكبار كشورهاي پيشرفته جهان و استثمار ملتهاي ضعيف است و علوم و فنون ابزار دست اين غرائز شده است و دانشمندان خادمان سياستمداران و جباران شدند. علم در خدمت اهداف بشر است اما اينكه اهداف چيست و چه بايد باشد را دين تعيين مي كند و به آن جهت مي بخشد چون كار دين تسلط بر غرائز و تمايلات حيواني و تحريك غرائز عالي و انساني اوست. داستا يوفسكي مي نويسد: "اگر خدا نباشد همه چيز مباح مي شود."[4] يعني غير از خدا، هيچ چيز ديگري كه واقعاً بتواند مانع انسان از انجام اعمال ضد اخلاقي شود نيست. و هم چنين هيچ يك از مكاتب اخلاقي غير ديني در كار خود موفق نبوده اند. اگر امروزه جرائم روز به روز بيشتر مي شود، ظلم و اجحاف و تعدي به حقوق ديگران و بي عدالتي ها و فساد اخلاقي و دزديها زياد شده، به علت كم رنگ شدن دين و ايمان است كه دامنگير جامعه ها مي شود چون قوانين بشري هر چقدر هم خوب و قوي باشد، باز هم از كنترل همه افراد عاجز است و تنها سرمايه ايمان است كه در پنهان و آشكار كنترل كنندة بشر در مقابل جرائم و خلافكاري ها است. بنابراين باورهاي اعتقادي به ويژه اعتقاد به خدا و معاد ضامن اجراي ارزشها و هنجارهاي ديني اند. افراد جامعه و حكومت با دو روش كنترل و نظارت مي شوند: نظارت بيروني از طريق احكام جزايي و انواع مجازاتها و نظارت دروني كه از طريق باورهاي اعتقادي تحقق مي يابد و اين نوع نظارت، علاوه بر هزينه كم، تأثير و نقش بيشتري دارد.
3. تقويت صبر و بردباري و تسكين آلام روحي: زندگي مادي دنيا خود آميخته از انواع دردها، رنج ها، كاستي ها و شكوه ها مملو و آميخته است كه تحمل چنين آلامي براي انسان دغدغه و مشكل به شمار مي آورد. افزون بر اين مشكل مرگ و منتهي شدن زندگي موقت هر انساني به مرگ و نيستي كه ظاهر آن است، زندگي دنيايي و اين همه كوشش در آن، همچنين اصول قابل احترام مانند فرهنگ ايثار و فداكاري را بي معنا و نامطبوع و مضطرب و پريشان كرده است و تنها در ساية دين، انسان مي تواند در برابر اين مشكلات طاقت آورده و راه سعادت و كمال را بپويد. بنابراين نقش دين در بالا بردن تحمل مشكلات و گرفتاري ها چنان است كه برخي از دانشمندان مثل ملكم هميلتون مدعي شدند:"دين اساساً پاسخي به دشواري ها و بي عدالتي هاي زندگي است."[5]. همچنين فرويد روانشناس برجستة جهان در مورد كاركرد دين در تسكين آلام روحي انسان با اشاره به پاداش مؤمنان و عذاب مجرمان در سراي ديگر مي نويسد:"[6]... بدين ترتيب ملاحظه مي شود كه دين چه ماية زورمند و تسكين دهنده اي ارائه مي دهد به اين شكل است كه دشواري ها، رنج ها، محروميّت ها، و نادادگري هاي اين جهان پرآشوب، قابل تحمّل مي شود ... مرگ پايان همه چيز محسوب نمي شود بلكه مرز يا پلي است ميان دو دنيا."
بنابراين براي انسان ديندار، پيروزي و شكست، رفاه و تنگدستي، نيك بختي و بدبختي همه را پذيرفتني مي يابد، و بي آنكه دست از تلاش بردارد. به هر آنچه جانان مي پسندد دلخوش است، در نظر مؤمنان تجارتي سودمندتر از اين نيست كه بر ناگواري هاي زودگذر دنيا شكيب ورزند تا آسايش جهان ابدي را به دست آورند.
4. معنا و نشاط بخشي به زندگي دنيايي: ويليام جيمز دربارة زندگي مذهبي مي نويسد:"زندگي داراي مزه و طعمي مي گردد كه گويي رحمت محض مي شود و به شكل يك زندگي سرشار از نشاط شاعرانه و با سرور و بهجت دليرانه در مي آيد. يك اطمينان و آرامش باطني ايجاد مي گردد. كه آثار ظاهري آن نيكويي و احسان بي دريغ است." [7] و الكسيس كارل دارندة جايزة نوبل مي گويد:"معناي زندگي چيست؟ ما چرا در اينجا هستيم؟ از كجا آمده ايم؟ در كجا هستيم؟ معناي مرگ چيست؟ كجا داريم مي رويم؟ ... فلسفه هرگز نتوانسته است به اين گونه سؤالات پاسخ هاي قانع كننده اي بدهد نه سقراط و نه افلاطون موفّق شده اند به اضطراب بشري كه با آن روبه روست جواب تسكين بخش بدهند. اين فقط دين است كه راه حلّ جامعي براي مسأله انساني فراهم آورده است." [8] همچنين ژال فوراستيه مي گويد:"غرب كليد اصلي را گم كرده و براي باز كردن قفل اين مسائل كليدي را كه به اين قفل نمي خورد مطرح مي سازد و به كار مي برد. پاسخ اين پرسش هاي انسان كيست؟ زندگي چيست؟ ... را نه علم مي دهد و نه فلسفه، بلكه دين مي دهد." [9]
بنابراين براي اينكه از حيات بهره مند شده و حقيقت زندگي را دريافته تا از پوچي دور بمانيم بايد به پرسش هاي اساسي فلسفه زيستن (از كجا آمدم؟ در كجا هستم؟ به كجا مي روم؟) پاسخ دهيم و تنها دين به اين سؤال ها پاسخ هاي روشن و شفاف مي دهد. بسياري از انسان ها از زندگي روزمرة خود بيزار شده و گاه حيات اجتماعي را رها مي سازد و گاه مثل صادق هدايت دست به خودكشي مي زند و اين امور زاييده پوچي و بي معنا خواندن و گرايش به بي ديني است. همچنين ويل دورانت مي نويسد: "دين براي تيره بختان و رنجديدگان و محرومان و سالخوردگان تسلاي فوق طبيعي آورده است تسلايي كه در نظر ميليون ها انسان، شريف تر و ارزنده تر از هر گونه مساعدت طبيعي بوده است. حقيرترين زندگي را معنا و شكوه بخشيده است. به مدد شعاير خود، ميثاق هاي بشري را به صورت روابط با مهابت انسان و خدا درآورده و از اين راه استحكام و ثبات به وجود آورده است." [10]
5. جلوگيري از بحران هاي رواني: انسانها براي آنچه كه ندارند سعي و تلاش مي كنند تا به دست آورند غم و غصه مي خورند و همچنين نسبت به آنچه كه دارند نيز نگران هستند كه مبادا حوادث روزگار آن را از چنگ آنها درآورد و تنها ايمان هر دو آفت را از بين مي برد و در انسان ايجاد انبساط و سرور مي كند. به عبارت ديگر آنچه اعصاب آدمي را در اين زندگي فرسوده مي كند اضطراب ها و هيجانهايي است كه از شادماني دستيابي به علايق مادي، و افسردگي از نرسيدن به آنها حاصل مي شود و تنها لنگر ايمان است كه در طوفان امواج به مؤمن آرامش و اطمينان مي دهد و انسان را به ساحل امنيت و آرامش و سلامت مي رساند.[11]
6. رهايي انسان از اسارت هاي ظاهري و باطني: اسلام به انسانها هشدار مي دهد تا از خواب غفلت بيدار شوند و خود را از هر نوع قيود و اسارت آزاد كرده و راه تكامل به سوي آستان الهي را بپيمايند و بيان مي كند كه خدا تو را آزاد آفريده و گل سرسبد هستي تويي و تمام عالم را تحت تسخير تو قرار داده و اگر به حقيقت خود بنگري متوجه مي شوي كه از ملايك هم برتري و داراي چه ارزش و كرامتي هستي پس خود را از قيود و اسارت امور ظاهري و باطني رها كن.[12] بيداري ملل مسلمان، اين اميد را در دلها زنده مي كند كه در آينده بسيار نزديك از زير فشار و سلطه مستبدان و قدرت هاي استكباري و استعماري رها شده تا به استقلال و آزادي برسند.
7. آرامش در سايه ايمان: بشر امروزه با اينكه به پيشرفته ترين تكنيك ها و صنعت مجهز شده و با سرعت فوق العاده به سوي فتح قله هاي آن در حركت است و هر روز كشفيات جديدي را به جهان عرضه مي كند. از ساخت هواپيماها و موشك هاي قاره پيما و كشتي هاي غول پيكر گرفته تا مدرن ترين سيستم هاي كامپيوتري و شبكه جهاني اينترنت كه در كوتاه ترين مدت ممكن، اطلاعات و كشفيات جديدي را با ارزان ترين هزينه و كمترين زحمت به دست مي آورد و در اختيار جهانيان قرار مي دهد. حتي روي ثانيه ها حساب مي كنند كه اگر كشوري چند دقيقه يا چند ثانيه برق نداشته باشد كشور رقيب او در صنعت، صدها سال جلو مي افتد. و با وجود پيشرفتهاي علمي و صنعتي اين چنيني؛ آرامش روحي ندارد چرا كه يا ايمان ندارد يا خيلي ضعيف است. و نه تنها آرامش روحي ندارد، بلكه يك زندگي سراسر اضطراب و دلهره اي دارد و در ورطه فساد اخلاقي غوطه ور است و تشنه محبت و آرامش روحي؛ و به دنبال پناهگاهي مي گردد كه مافوق همه قدرتها و احساس ها باشد. ماكس پلانگ كه به عنوان فيزيكدان معروف است مي گويد: "مذهب رشته پيوند انسان و خدا است ... اين امر براي او يگانه راه احساس خوشبختي در پناه از تهديدهايي است كه بر زندگي او بال گسترده اند. تنها راه يافتن مصفاترين خوشبختي، يعني آرامش روح است كه فرمان برداري از خدا و توكل به قدرت بي چون نگهداشت او ارزاني مي دارد و بس".[13] همچنين ويل دورانت مي گويد: ايمان؛ به معناي باور خداي يگانه و قادر مطلق و در پيشگاه او، تنها داروي شفابخش دردهاي بشر سرگردان امروزي است زيرا كه اعتقاد به حقيقت نياز ضروري انسان در تمام مراحل و ادوار زندگي است. حتي نياز به دليل و برهان هم ندارد چرا كه جهانيان از مكاتب و قوانين ساخته خود نااميد شده و احساس نياز به نيروي ماوراي نيروهاي مادي مي كنند كه اين قضيه با فروپاشي شوروي سابق ثابت شده است. بنابراين اگر انسان بخواهد به آرامش روحي برسد، بايد با برنامه منظم و در كنار فعاليتهاي روزانه و مادي خود، به پرورش ايمان در قلب خود بپردازد و وقتي را مخصوص ارتباط خود با خدا قرار دهد و قلب خود را با نور ايمان به خدا تقويت نمايد.[14]
همانطور كه در ابتدا ذكر شد رويكرد روانشناسان به دين متفاوت است ولي اكثراً كاركردهاي رواني دين را بدون توجه به صدق يا كذب آن مي پذيرند و در پي كشف و تبيين قوانين حاكم بر رفتار متأثر از دين مي باشند. مثلاً "فرويد نياز انساني به دين را به عنوان مسأله اي صرفاً روانشناختي تحليل كرد. او مي گفت: دين از آرزوي وهمي اي براي داشتن پدري محافظ بر مي خيزد. ... شلاير ماخر همچون فرويد، نياز انسان به امر تام و وابستگي اش به عالم ماوراء طبيعت را مي فهميد ... سارتر، ملحد فرانسوي، در زندگينامه خويش اقرار مي كند كه من نيازمند خدا بودم و او به من داده شده بود، بدون اينكه بدانم در جستجوي او بوده ام، او را دريافت كردم. ويليام جيمز معتقد است، ما وقتي كلمه الوهيت را بر زبان مي آوريم، آن حقايق اوليه و واقعي اي را كه در انسان يك حس وقار و طمأنينه برمي انگيزد در نظر مي آوريم؛ باز در جاي ديگر اظهار مي دارد كه من به خوبي مي پذيرم كه سرچشمه زندگي مذهبي، دل است و قبول هم دارم كه فرمولها و دستورالعمل هاي فلسفي و خداشناسي مانند مطلب ترجمه شده اي است كه اصل آن به زبان ديگري است ... به اين معني است كه در دنيا، ابتدا يك احساسات مذهبي وجود داشته است و بعد علم كلام ايجاد شده است.[15]
دكتر باقري غباري بناب[16] در مقاله اش درباره اينكه دين و دينداري چه تأثيراتي بر سلامت روان آدمي دارد و كدام شواهد تجربي نقش مثبت دين و دينداري بر سلامت و بهداشت رواني را مدلل مي سازد؟ مطالب ارزشمندي دارد كه براي پاسخ به سؤالات فوق به چند طبقه از تحقيقات انجام شده توسط روانشناسان برجسته غربي، به عناوين و نتايجي اشاره مي كند كه چكيده آن تقديم شما مي شود. الف) دينداري و خودكشي: بين تعداد كساني كه به كليسا مي روند و ميزان خودكشي رابطه معكوس وجود دارد. ب) دينداري و بزهكاري: بين ميزان رفتن به كليسا و بزهكاري رابطه منفي وجود دارد. ج) دينداري و اعتياد: افراد مذهبي كمتر به استفاده از مواد مخدر روي مي آورند. د) دينداري و رضايت مندي از ازدواج: مهمترين عامل رضايت مندي در ازدواج هاي پايدار، مذهب تلقي مي شود. هـ)دينداري و افسردگي: ميزان افسردگي بيماراني كه داراي باورهاي مذهبي قوي تري هستند كمتر است. و)دينداري و فشار رواني: افراد مذهبي كمتر به مشكلات رواني دچار مي شوند. ي) افزايش صله رحم موجب سازگاري اجتماعي بيشتري مي شوند. و بالاخره توكل به خدا سبب كاهش اضطراب مي گردد.[17]
تذكر:
1ـ تمام باورها و احكام اسلام مثل ازدواج و طلاق و قصاص، حرمت همجنس بازي، حرمت زنا و شراب خوردن، احكام ارث و ... داراي آثار و بركات فراوان است كه مجال ذكر آن نيست.
2ـ ايمان و دينداري داراي مراتب و شدت و ضعف است و ضعف و قوت آثار و كاركرد آن بستگي به شدت و ضعف و ايمان متدينان و نحوه رويكرد و توجه آنها به دين، بستگي دارد يعني به هر مقدار كه به دين عمل شود آثار دين نيز پياده مي شود.
معرفي كتاب: مباني انديشه اسلامي، جمعي از نويسندگان زير نظر محمود فتحعلي، انتشارات مؤسسة امام خميني ـ رحمة الله عليه ـ ، تابستان 83.
كلام جديد، عبدالحسين خسروپناه، چاپ اول: دفتر تبليغات اسلامي، قم. 1379.
مقاله "كاركرد دين در انسان و جامعه"، نوشته: محمد حسن قدردان قراملكي، قبسات شماره 28، تابستان 1382.
"الا بذكر الله تطمئن القلوب" "دلها با ياد خدا آرام مي گيرد" (رعد ـ 28)
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . مجموعه آثار شهيد مطهري، ج3، ص398.
[2] . به نقل از مقاله "كاركرد دين در انسان و جامعه" نوشته محمد حسن قدردان قراملكي، قبسات، شماره 28، تابستان 1382.
[3] . همان.
[4] . تعليم و تربيت در اسلام، مرتضي مطهري، انتشارات صدرا، 1368، ص100.
[5] . به نقل از مباني انديشة اسلامي، محمود فتحعلي، مؤسسة آموزشي و پژوهشي اما خميني ـ رحمة الله عليه ـ ، ص 68.
[6] . به نقل از مقالة "كاركرد دين در انسان و جامعه" نوشتة محمّد حسن قدردان قرامكي، قبسات، شماره 28، تابستان 1382.
[7] . همان.
[8] . همان.
[9] . همان.
[10] . همان.
[11] . كلام جديد، عبدالحسين خسروپناه، چاپ اول: دفتر تبليغات اسلامي قم، 1379.
[12] . همان.
[13] . به نقل از مقاله "كاركرد دين در انسان و جامعه"، نوشته: محمد حسن قدردان قراملكي، قبسات شماره 28، تابستان 1382.
[14] . محمد كاوياني، مجله حوزه و دانشگاه، شماره 13.
[15] . همان.
[16] . استاديار دانشكده روان شناسي و علوم تربيتي دانشگاه تهران.
[17] . "مطالعاتي در قلمرو مشترك دين و روانشناسي" حوزه و دانشگاه 29، زمستان 80.