قرآن كريم كه جلوه‌اي از جمال بي‌مثال خداوند نيكو خصال است و به فرمايش قرآن كريم: «ولله الاسماء الحسني؛ (اعراف ، 180) افزون بر معاني والا و برين، مشحون از زيبايي‌ها و دلربائي‌هاي بيكراني است كه جان و روان مخاطبان خويش را سرمست و شاداب مي‌سازد به گواهي تاريخ و اذعان سخن‌شناسان، دوستان و بيگانگان، متن قرآن در شيوايي و رسائي بي‌بديل است، هندسه‌ي تركيبي كلمات آن، سبك ويژه و نوبنياد آن نه پيشينه‌اي داشته است و نه پسينه‌اي.
زبان حقيقت‌گو و آواي دلربا، بشارات آرام‌بخش و هشدارهاي بيدارگر، از قرآن، چهره‌اي را نمودار ساخته كه نام‌آوران عرصه سخن در برابر آن شگفتي نمايند و بگويند: اين كتاب نه شعر است و نه نثر، قرآن، قرآن است.»
نزول قرآن مقارن با شكوفاترين روزگار عرب و هنگام رونق فصاحت و بلاغت آن است هنروران قوم تازي در ماه‌هاي حرام، برجسته‌ترين شاهكارهاي ادبي و فرهنگي خويش را در نمايشگاه فرهنگي هنري بازار عكاظ به نمايش مي‌گذاشتند و ناقدان سخن، برترين نمونه‌ها را گزينش و معرفي مي‌نمودند، آن برگزيده‌ها به ديوار كعبه آويخته و مايه مباهات پديد آورندگانشان به شمار مي‌رفت. هفت قصيده مشهور به «معلّقات سبع» از امرؤالقيس طرفة بن العبد، زهير بن ابي سلمي، كبيد بن ربيعه، عمروبن كلثوم،‌غلترة بن شدّاد، و حارث بن حلّذه، سروده‌هايي بود كه فراتر از آنها كلامي وجود نداشت و برترين نمونه‌هاي ادبي و هنري عرب محسوب مي‌شود وقتي قرآن كريم نازل شد و آواي قرآن به گوش چكامه سرايان و سخن‌شناسان رسيد، سحر بيان و محفل آرايي آن، چنان‌دل‌ها و محفل‌هاي آنان را تحت الشعاع خود قرار داد كه بنگاه آثار ادبي آنان بي‌فروغ گرديد و مجال خودنمايي و ماندگاري نيافت.
«لبيد» كه خود از شاعران عرب و سراينده يكي از قصايد هفتگانه بود،وقتي با قرآن كريم،‌ آشنا شد، آن سان دلداده قرآن شد كه ديگر شعر نگفت و تمام فرصت خويش پيوسته در قرائت قرآن به سر مي‌كرد. وقتي از او پرسيدند كه چرا شعر نمي‌گويي؟ گفت: «با وجود قرآن ديگر نمي‌توانم شعر بگويم، اگر سخن اين است، گفته‌هاي ما همه هجو است، من آن اندازه از قرآن لذت مي‌جويم كه بالاتر از آن سخن نمي‌شناسم».
«وليد بن مغيره‌ي مخزومي» گل سر سبد بوستان عرب «ريحانة العرب» و امير سخن در ميان مشركان، وقتي سروش جان افزاي كلام پروردگار را شنيد، با تمام كين‌ورزي و دشمني با پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ و پيام وحي او ناگزير اعتراف كرد كه اين سخن بالاتر از افق كلام انسان است؛ پس از اينكه چند آيه از اول سوره «غافر» را از پيغمبر ـ صلي الله عليه و آله ـ شنيد در محفلي از طايفه بني مخزوم حاضر شد و چنين گفت: «به خدا سوگند،‌از محمد سخني شنيدم كه نه شباهت به گفتار انسانها دارد و نه پريان؛ گفتار او شيريني خاص و زيبايي مخصوصي دارد، بالاي آن پر ثمر و پايين آن (مانند ريشه‌هاي درختان كهن) پرمايه است گفتاري است كه بر همه چيز پيروز مي‌شود و چيزي بر آن پيروز نخواهد شد.»[1]
اين سخن، خشم مشركان را برانگيخت و او را ناگزير ساختند تا در نكوهش قرآن سخني بگويد.
زيبايي‌هاي ساحت رويين قرآن تا بدان حد خيره كننده و فراگير بود كه برجسته‌ترين دشمنان قرآن چون، وليد بن مغيره، اجنس بن شريق و عمرو بن هشام، را به استراق سمع شبانه وا مي‌داشت.[2]
شايد بتوان گفت كه از برجسته‌ترين وجوه اعجاز قرآن، اعجاز بياني يا فصاحت و بلاغت قرآن است، فصاحت و بلاغت قرآن، ظهور ويژه‌اي داشته كه آن را از عصر پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ كه اوج فصاحت بلاغت و سخنوري بوده است، تاكنون مطرح نموده است و قرآن را معجزه هر عصر گردانيده. اعجاز بياني، بارزترين وجه در اعجاز قرآن مي باشد كه مورد اتفاق همه دانشمندان و علماء و محققين در زمينه قرآن است.
قرآن كريم، كلامي برتر از كلام هر سخنور و اشعار جاهلي است. تعابير قرآن، اعم از حروف و كلمات قرآن، جايگاهي خاص و سنجيده شده دارند، به شكلي كه اگر هر تعبيري از تعابير قرآن، بخواهد جايگزين با تعبير، مشابه آن شود و يا حذف گردد، فصاحت و بلاغت قرآن، دچار خدشه مي‌شود. انتخاب الفاظ مناسب در قرآن، در اوج خود هست،‌به شكلي كه اگر به برخي از الفاظ آن، جابجا شود، فصاحت آن مخدوش مي‌شود. و به گفته بعضي از اديبان عرب، تنها با علم بلاغت و فصاحت است كه مي‌توان جلوه‌هاي اعجاز قرآن را از حديث همايش نيكو و آميزه‌هاي شيواي كلمات و عبارات ايجاز بديع، اختصار لطيف، شيريني و دلنيشني، رونق و طراوت، آساني، پرباري، گوارايي، و رواني درك نمود و به زيبايي‌هاي آن آگاهي يافت.
اسلوب بيان و سبك و شيوة نظم قرآن جمله‌بندي‌ها و چينش الفاظ و عبارات در قالبي نو و اسلوبي تازه بر عرب عرضه شده كه كاملاً بي‌سابقه بوده، با اينكه اين گونه نظم و تأليف كلام تازگي داشت، ولي از چهارچوب اسلوب‌هاي كلامي عرب بيرون نبود، قرآن ميان سه نوع كلام، شعر، نثر يا سجع جمع كرده، داراي محاسن هر يك و فاقد معايب آن‌هاست.
بسياري از بزرگان علم و ادب، از جمله،‌شيخ عبدالقاهر جرجاني، سكاكي و راغب اصفهاني برجسته‌ترين جنبة اعجاز قرآن را همين جنبه دانسته‌اند. و به خاطر همين اعجاز، قرآن مكرّراً ناباوران را به مبارزه و هماوردي خوانده است:
1 . گاه به كار مطلق، درخواست نموده كه سخني همانند قرآن بياورند:‌«ام يقولون تقوله بل لايؤمنون فليأتوا بحديث مثله ان كانوا صادقين؛ (طور، 33 ـ 34) آيا مي‌گويند: آن را بر بافته؟ (نه) بلكه باور ندارند! پس سخني همانند آن بياورند، اگر راست مي‌گويند».
2 . در جاي ديگر دعوت كرده به اندازه ده سوره هر چند كوچك باشد بياورند: (هود، 13)
3 .گاه نيز، به يك سوره به هماوردي دعوت نموده: «يونس، 38»
4 . در نهايت نيز براي هميشه اعجاز و تحدي قرآن را اعلام كرده و با قاطعيت هر چه تمامتر، عجز و ناتواني نهايي آنان را اعلام كرده است: «قل لئن اجتمعت الانس و الجن علي ان يأتوا بمثل هذا القرآن لايأتون بمثله و لوكان بعضهم لبعض ظيرا؛ (اسراء، 88) بگو: اگر تمامي انس و جن گردهم آيند و بخواهند همانند اين قرآن بياورند، هرگز نتوانند، گرچه همگي پشت در پشت يكديگر قرار گيرند.»
خلاصه آن كه سبك قرآن، جاذبيت و ظرافت شعر، آزادي مطلق نثر، حسن و لطافت سجع را داراست بي آن كه در تنگناي قافيه و وزن دچار شود، پراكنده گويي كند يا تكلف و محمّل دشواري به خود راه دهد همين امر مايه حسرت سخندانان عرب و عجز و ناتواني در هماوردي قرآن شده است.
وانگهي، آن چه دكتر «سنكلر تسديل»‌ صاحب كتاب «مصادر االاسلام» در بيان شبهاتي كه منتقدين قرآن كريم، مقتبس بودن بعضي آيات قرآن كريم از ابيات شعرهاي و جاهلي، روايت كرده كه از جمله آنها ابيات «امروالقيس» است.
اولاً، ديواني كه منتسب به ايشان شده، خود جاي تأمل و نقض و اشكال است.
ثانياً، شواهدي در خور اين اشعار است كه نشان مي‌دهد اين شعر بر عكس آن چه ادعا شده از قرآن كريم اقتباس شده و شاهدش نيز ذكر كلمه «عيد» است كه شاعر در ابياتش آورده: «مريوم العيد في زينته/ فرماني فتعالي فعقر» كه اين واژه در زمان اسلام متداول شده و قبل از آن سابقه‌اي در استعمال اين لغت نبوده است.
در واقع اين اشعار، دروغ‌هايي بود، كه بعد از اسلام جعل و ساخته شده و به اشعار «امرو القيس» و ديگران كه در زمان قبل از اسلام زندگي مي‌كردند نسبت داده شده است.
در قسمت‌هاي ديگر اين اشعار نيز شواهدي است كه نشانگر آن است اين اشعار از قرآن اقتباس شده‌اند.[3]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. محمد هادي معرفت، علوم قرآني، ص203.
2. همان، شبهاي و ردود حول القرآن الكريم.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . تفسير طبري، دارالكتب العلمية، 1412ه‍ ، ج2، ص98.
[2] . سيرة ابن هشام، المكتبة العليمة، ج 1، ص 338.
[3] . معرفت، محمدهادي، شبهات و ردود حول القرآن الكريم، مؤسسه التمهيد، دائرة المعارف بزرگ اسلامي، ج10، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي؛ معرفت، محمدهادي، علوم قرآني، انتشارات التمهيد، 1379، ص237 ـ 203.

قبل از هرچيز لازم است، آيه و ترجمة آن را بيان كنيم:
«يا ايها الذين امنوا لاتسئلوا عن اشياء اِن تُبدَلكم تَسُؤكم و إن تَسئلوا عنها حين يُنزَّل القرآنُ تُبدَلكم عفا الله عنها و الله غفورٌ حليم:[1] اي كساني كه ايمان آورده ايد، از مسائلي سؤال نكنيد كه اگر براي شما آشكار گردد. شما را ناراحت مي كند و اگر به هنگام نزول قرآن از آنها سؤال كنيد براي شما آشكار مي شود خداوند آنها را بخشيده است و خداوند آنها را بخشيده (و ناديده گرفته) است و خداوند آمرزنده و بردبار است.»[2]
شأن نزول
در شأن نزول آيه فوق آمده است كه «روزي پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ براي مردم از دستور خدا درباره حج سخن مي گفت و شخصي به نام عكاشه گفت: آيا دستور انجام حج، براي هر سال است؟ پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ به سؤال او پاسخ نگفت: ولي او لجاجت كرد و سه مرتبه سؤال خود را تكرار كرد. پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمود: واي بر تو! چرا اين همه اصرار مي كني؟ اگر در جواب تو بگويم: بلي. حج در همه سال براي شما واجب مي شود و اگر در همه سال واجب بشود؛ توانايي انجام آن را نخواهيد داشت و اگر با آن مخالفت كنيد؛ گناهكار خواهيد بود: لذا در دستورات الهي از روي لجاجت سؤال نكنيد، و يكي از اموري كه سبب به هلاكت رسيدن اقوام گذشته شد، پر حرفي و لجاجت آنها بود.[3] در ادامه خواهيم گفت: كه اين شأن نزول نمي تواند تفسير آيه باشد.
سؤالات نابجا
منظور از شأن نزول فوق اين نيست كه راه سؤال و پرسش گري را به روي مردم ببندد، بلكه منظور سؤالهاي نابجا و بهانه گيري هايي است كه غالباً سبب مشوب شدن اذهان مردم و موجب مزاحمت گوينده و پراكندگي رشته سخن و برنامه او مي گردد.
قرآن، همگان را به پرسشگري و دانستن دعوت مي كند: «فاسئلوا اهل الذكر اِن كنتم لاتعلمون:[4] مردم آن چه را نمي دانند از اهل اطلاع بپرسند. سؤال، كليد فهم حقايق است و به همين دليل كساني كه كمتر مي پرسند، كمتر مي دانند ولي از آنجا كه هر قانوني معمولاً استثنايي دارد، اين اصل تعليم و تربيت نيز استثنائي دارد و آن اينكه پاره اي از مسائل پنهان بودنش براي حفظ نظام اجتماع و تأمين مصالح افراد بهتر است.
در اين گونه موارد جستجو ها و پرسش هاي پي در پي براي پرده برداشتن از روي واقعيت مذموم و ناپسند است. براي مثال: پزشكان، بيماري هاي سخت و لاعلاج را از بيمار پنهان مي كنند. شخص بيمار اگر از عمق بيماري خود آگاهي داشته باشد؛ گرفتار وحشتي مي گردد و اگر كشنده نباشد؛ بهبودي او را به تأخير مي اندازد. اصرار هاي بيمار براي پي بردن از مريضي خود، مذموم و ناپسند است.
ممكن است گفته شود: اگر افشاي اين امور بر خلاف مصلحت مردم است؛ چرا با اصرار افشاء مي شود؟ در پاسخ، بايد گفت: اگر رهبر جامعه در مقابل سؤالات پي در پي و از روي لجاجت بعضي ها، سكوت كند. مفسده هاي زيادي در پي دارد و سوء ظن هائي را بر مي انگيزد و باعث مشوب شدن اذهان مردم مي شود. لذا براي فرار از آن به پاسخ گويي از مسئله اي مي پردازد كه كتمان آن بهتر بود. در آيه بعد براي تأكيد اين مطلب مي گويد:
بعضي از اقوام پيشين اين گونه سؤالات را داشتند و به دنبال پاسخ آن ها به مخالفت برخاستند: مانند: بني اسرائيل كه دستور داده شده گاوي را ذبح نمايند، آنها به سؤالات پي در پي و لجاجت كار را براي خود سخت گرفته اند.[5]
از ماحصل گذشته به اين نتيجه مي رسيم كه آن چه در شأن نزول آمده، مطابقت با آيه ندارد چون مورد سؤال در آيه مشخص نشده است. آن چه خداوند نهي كرده سؤال از مسائلي كه اسباب عادي خود را طي مي كند يا از چيزهايي كه در پس پرده غيب قرار گرفته است: مثلاً: روز مرگ ما چه زماني است؟ آينده ما چگونه است؟ و ...
پاسخ به تمامي موارد سبب ملامت و ناراحتي پرسشگر مي شود لذا از پرسش هاي اين گونه نهي فرموده است.[6] اما اينكه آيا اين سؤالات تأثيري در نزول وحي دارد؟ بايد گفت: بعضي از نزول وحي قرآني بر اساس شأن نزول، اسباب نزول و پرسش پرسشگران و ... بوده است اما منحصر در آنها نبوده است. با اين حال، قرآن تمام مطالب خود را از چارچوبه اخلاق، عقايد و احكام خارج نساخته و آية قرآن داراي اثرات تربيتي و روحي و معنوي و اعتقادي و ... دارد و در مقابل هر سؤال نابجا آيه اي نازل نمي كرد. براي مثال: علامه طباطبائي نزول قرآن را در شأن نزول و اسباب نزول خلاصه نكرده، حتي در بيشتر موارد شأن نزول ها را نمي پذيرد و آيه ها را محدود نمي كند.[7] قرآن براي تمامي مردمان جهان نازل شده و تا ابد زنده و جاويدان است اگر منحصر به سؤال كننده عرب باشد با جاودانگي آن در تناقض است.
پديده وحي ـ به خلاف جريان فكري بشر ـ در تبلور و ظهور خود زمان خاصي را نمي شناخت بلكه بنابر حكمت و خواست القا كننده نيرومند غيبي، در حال خواب يا بيداري، در حال سخن گفتن با ديگران، در مواجه با دوست يا دشمن ... نازل و افاضه مي گرديد. در بعضي مواقع وحي منقطع (فترت وحي) و در جاي ديگر با وجود نياز شديد به وحي، تأخير نازل مي شد. و پيامبر نيز تابع وحي بود نه وحي تابع پيامبر.[8] و او قدرت بر تغيير و تبديل وحي را نداشت.[9] لذا خداوند پيام خاصي براي جامعه داشت و مضمون پيام هم از پيش تعيين شده بود و شرايط اجتماعي و تاريخي نمي توانست محتوا و مضمون آن پيام را تغيير دهد. بلكه فقط شرايط يا محيط مواردي پيش مي آورد كه پيامبر با استفاده از آن، پيام اسلام را بهتر تفسير و تبيين مي كرد.
پيامبر همانند استادي با مسئله اي ثابت كه مضمون ثابت هم دارد به كلاس درس مي رود و در طول تدريس اين مضمون ثابت مي ماند و مبحثي كه در كلاس مطرح است در طول شرح و تفسير آن است نه آنكه نقد شاگرد تأثير در نتيجه داشته باشد.[10]
در نتيجه قرآن نزول خدا را با واقعيات اجتماعي، اقتصادي، سياسي و پرسش پرسشگران مطابقت داده تا بهتر قابل درك و فهم باشد و الاّ قرآن همانند تورات و انجيل دفعي نازل مي شد. و از طرف ديگر قرآن فرهنگ ها و دانش هاي باطل عصر خود را نپذيرفته و با آن نيز مقابله كرده است.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. تفسير نمونه، مكارم شيرازي، ج 5، ص 96.
2. ترجمه تفسير الميزان، علامه طباطبايي، ج 6، ص 236.
3. مجمع البيان، طبرسي، ج 4 ـ 3، ص 385.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . مائده/101.
[2] . ترجمه حضرت آية الله مكارم شيرازي، چاپ اميرالمؤمنين.
[3] . فضل بن حسن طبرسي، مجمع البيان، ذيل آيه.
[4] . نحل/43.
[5] . مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، ج 5، ص 96.
[6] . ر.ك: طباطبايي، محمد حسين، تفسير الميزان، ترجمه همداني، قم، بنياد عملي و فكري علامه، ج 6، ص 236.
[7] . همان، مقدمه كتاب.
[8] . تكريم/24.
[9] . حاقه/47.
[10] . قائمي نيا، علي رضا، وحي و افعال گفتاري، قم، زلال كوثر، چاپ اول، 1377، ص 288؛ سعيدي روشن، وحي شناسي، مؤسسه فرهنگي دانش، 1378، ص42ـ47.

دلايلي دلالت دارد كه الفاظ قرآن نيز از طرف خداست؛ 1ـ تحدي قرآن: قرآن كريم معجزة پيامبر گرامي اسلام حضرت محمد - صلي الله عليه و سلم- است كه آخرين پيامبر الهي مي‌باشد و بايد معجزة ايشان تا قيامت باقي بماند، به همين خاطر خداوند آن را به صورتي قرار داد تا ابد باقي بماند به صورت معجزه براي همه افراد قابل مشاهده باشد. بدون شك معجزه براي پيامبران وسيلة اثباتي به شمار مي‌رود تا شاهد صدق دعوت آنان قرار گيرد و گواه باشد كه از جهان غيب پيام آورده‌اند. معجزه بايد به گونه‌اي انجام گيرد كه كارشناسان به خوبي تشخيص دهند كه آنچه ارايه شده به درستي نشانة عالم غيب و بيرون از توان بشريّت است و انبياء كارهايي انجام دادند كه از توان ماهرترين كارشناسان آن دوره بيرون بوده تا اينكه به خوبي اين تشخيص صورت گيرد. از همين رو آيات بزرگترين و مهمترين معجزه اسلام قرآن است كه با شيواترين سبك و رساترين بيان و استوارترين محتوا بر عرب آن زمان عرضه شد، آنان به خوبي تشخيص دادند كه اين سخن نمي‌تواند ساخته بشر باشد كه اين گونه آنان را در مقابل تحدّي و هم‌آوردي ناتوان ساخته است.[1] قرآن مكرراً ناباوران را به مبارزه و ‌هم‌آوردي خوانده مي‌فرمايد: اگر باور نداريد كه اين قرآن سخن خداست و گمان مي‌بريد ساخته و پرداخته دست بشر است، سخن دانان و سخن‌وران خود را وا داريد تا سخني هم چون قرآن، زيبا و شيوا، محكم و استوار بسازند و ارائه دهند ولي هرگز چنين اقدامي نتوانيد كرد. هم‌آورد خواستن قرآن فراگير است و همه جهانيان را شامل مي‌شود و دامنة آن براي هميشه گسترده است.
قرآن در چند مرحلة تحدّي و هم‌آورد خواستن خود را مطرح كرده است: 1ـ بطور مطلق خواسته سخني همچون قرآن بياورند (طور، 33) 2ـ به اندازة ده سوره مانند قرآن بياورند. (هود، 13) 3ـ يك سوره مانند قرآن بياورند. (يونس، 38 و بقره، 23) 4ـ در نهايت مي‌فرمايد: «اگر تمام انس و جن گرد هم آيند و بخواهند همانند اين قرآن بياورند هرگز نتوانند، گرچه همگي همدست شوند.» (اسراء، 88) بنابراين معجزه بودن آيا تاكنون مثل قرآن نياورده‌اند؟ به شهادت قطعي تاريخ، منكران قرآن و رسالت در مقام مبارزه بر آمدند امّا نتوانستند كار از پيش ببرند و پس از آن‌كه در مبارزه علمي با قرآن شكست خوردند دست به تيغ تهمت و شمشير جنگ بردند. و حتي در طول تاريخ نه تنها مشركين بلكه اهل كتاب با تمام قوي علمي و قدرت مادي و سياسي داشتند از تمام طرف ممكن به مبارزه با اسلام و قرآن برخواستند گرچه در خيلي از جهت‌ها موفق شدند ولي در تحدي با قرآن عاجز ماندند. امروز نيز اگر دشمنان اسلام به زور متوسل مي‌شوند و از راه جنگ نظامي و يا تهاجم فرهنگي به مبارزه با اسلام مي‌پردازند براي اين است كه در مبارزة علمي و منطقي با قرآن شكست خورده‌اند اكنون نيز هيچ فرد يا گروهي نمي‌تواند سوره‌اي مانند كوچكترين سورة قرآن بياورد.[2] عبارات قرآن همچون معاني آن از سوي خداوند وحي شده و پيامبر هيچ‌گونه نقش و دخالتي در آن نداشته است.
2ـ آيات قرآن:
از قرآن كريم استفاده مي‌شود كه الفاظ و عبارات قرآن و ساختار آن، از آن خداست. مانند آياتي كه واژه‌هاي قرائت و تلاوت و ترتيل را به كار برده است كه از نظر وضع لغت عرب تنها بازگو كردن سرودة ديگران را مي‌رساند كه الفاظ و معاني هر دو از ديگري باشد و بازگو كنندة آن را صرفاً تلاوت مي‌كند و از خود چيزي مايه نمي‌گذارد قرائت در مقابل تكلّم است، قرائت حكايت نثري است كه الفاظ و عبارات آن قبلاً تنظيم شده است و تكلّم، انشاء معنا است با الفاظ و عباراتي كه خود تنظيم مي‌كند. و هرگز در جايي نيامده كه پيامبر قرآن را تكلم مي‌نمود. آياتي كه قرائت و تلاوت در آن‌ها آمده عبارتند از : نحل، 98، اسراء، 45 و 106؛ اعلي، 6، جمعه، 2، نمل، 12، كهف، 27، به علاوه از قرآن صريحاً به عنوان «كلام الله» ياد شده است:[3] مانند: «و ان احدٌ من المشركين استجارك فاجره حتي يسمع كلام الله» توبه، 6. اگر يكي از مشركان به تو پناه آورد، پناه ده تا كلام خدا را بشنود. ب) آيه‌اي كه مي‌فرمايد: پيامبر اختيار تبديل و تغيير در قرآن را ندارد: «قل ما يكون لي ان ابدّله من تلقاء نفسي ان اتبع الا ما يوحي اليّ ...» يونس، 15، اين سلب اختيار، نشان دهندة آن است كه الفاظ و عبارت قرآن از پيامبر نيست و گرنه هر انساني مي‌تواند آنچه را كه گفته به تعبير و بيان ديگر بگويد.
3ـ پيامبر اكرم - صلي الله عليه و سلم- تلاش مي‌كرد كه آيات وحي شده را حفظ كند و از همين، در آغاز نبوّت آيات را مرتب در حال وحي تكرار مي‌كرد تا اين‌كه خداوند او را از اين كار نهي كرد و فرمود: «زبانت را به خاطر عجلة براي خواندن قرآن حركت مده چرا كه جمع كردن و خواندن آن بر عهدة ماست پس هرگاه آنرا خوانديم از خواندن ما پيروي كن؛ (قيامت، 18 ـ 16).
4ـ پيامبر اكرم - صلي الله عليه و سلم- : حفظ وحي نشان مي‌دهد كه الفاظ و كلمات در اختيار پيامبر نبوده بلكه الفاظ و كلمات از سوي خداوند مي‌باشد.
5ـ تفاوت قرآن و حديث قدسي از لحاظ سبك و بيان و شيوة تركيب كلمات، اين تفاوت و دوگانگي كه واقعيتي انكار ناپذير است و با اندك توجهي آشكار مي‌شود بهترين گواه بر عدم دخالت پيامبر در شكل گيري ساختار لفظي و بياني قرآن است.[4]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ محمد حسين طباطبائي، الميزان، ترجمة محمد باقر موسوي همداني، (قم، جامعة مدرسين حوزة علميه، 1363)، ج 1، ص 93 تا 139.
2ـ عبدالله جوادي آملي، تسنيم في تفسير القرآن الكريم، (قم، اسراء، 1378)، ج 2، ص 433 تا 441.
3ـ ناصر مكارم شيرازي، تفسير نمونه، (تهران، دارالكتب الاسلاميه، 1368)، ج 1، ص 129 تا 138.
4ـ همان، ج 11، ص 405 تا 410.
5ـ عبدالله جوادي آملي، تفسير موضوعي قرآن كريم، قرآن در قرآن، (قم، اسراء، 1378)، ج 1، ص 127 تا 177.
6ـ محمد باقر سعيدي روشن، علوم قرآني، (قم، مؤسسة پژوهشي و آموزشي امام خميني، 1377)، ص 89 تا 127.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . معرفت، محمد هادي، علوم قرآني، قم، مؤسسة فرهنگي تمهيد، 1380، ص 345.
[2] . جوادي آملي، عبدالله، تفسير موضوعي قرآن كريم، قم، اسراء، 1378، ج 1، ص 176.
[3] . معرفت، محمد هادي، علوم قرآني، ص 57.
[4] . حسيني، موسي، مجله پژوهشهاي قرآني، وحياني بودن الفاظ قرآن، سال ششم، شماره 22 و 21، ص 233 .

پديدة «وحي» از مباحث مهم علوم قرآني مي‌باشد و اهميت آن از اين جهت است كه قرآن كريم كه سخن خداي متعال و كتاب هدايت انسان‌ها به شمار مي‌رود از طريق «وحي» نازل شده است.
در اين‌جا مناسب است ابتدا واژة «وحي» را معنا كنيم و سپس به چگونگي نزول آن نسبت به پيامبر اسلام ـ صلّي الله عليه و آله ـ بپردازيم:
مرحوم علامه طباطبائي (ره) دربارة «وحي» مي‌نويسد: «وحي يك نوع تكليم آسماني (غيرمادي) است كه از راه حس و تفكر عقلي درك نمي‌شود؛ بلكه با درك و شعور ديگري است كه گاهي در برخي از افراد ـ به حسب خواست خدائي ـ پيدا مي‌شود و دستورات غيبي يعني نهان از حس و عقل را از وحي دريافت مي‌كند، عهده‌دار اين امر نيز، نبوت ناميده مي‌شود.»[1]
چگونگي نزول وحي بر پيامبر اسلام
«وحي» نسبت به پيامبر اسلام ـ صلّي الله عليه و آله ـ به سه صورت انجام مي‌گرفت: گاهي در خواب به او وحي مي‌شد كه اين بيشتر در اوايل رسالت حضرتش بود و زماني بدون وساطت فرشته‌اي، مستقيماً از جانب خداوند مورد وحي قرار مي‌گرفت. وگاهي هم جبرئيل واسطه وحي بود. قرآن كريم از دو طريق اخير، يعني مستقيماً و يا به وسيلة جبرئيل به پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ وحي شده است. اينك تفصيل اين سه مورد:
1. رؤياي صادقانه: اولين وحي به پيامبر اسلام ـ صلّي الله عليه و آله ـ از طريق رؤياي صادقانه بود، رؤيايي كه چون صبح روشن، براي او نوراني و واضح بود و مقدمه‌اي براي وحي از طريق جبرئيل به شمار مي‌آمد، آن‌گاه حضرتش،‌ خلوت را پسنديد و در «غار حرا» خلوت مي‌كرد و به عبادت مشغول مي‌شد تا آن‌كه در همين غار، ناگهان فرشته‌اي بر وي وارد شد و گفت: بخوان...[2]
علي بن ابراهيم قمي نقل كرده است كه: محمد ـ صلّي الله عليه و آله ـ 37 ساله بود كه در خواب ديد كسي به طرف او مي‌آيد و خطاب به او مي‌گويد: اي رسول خدا! محمد ـ صلّي الله عليه و آله ـ اين حادثه را چندي پوشيده نگه داشت، گاهي نيز كه در دره‌ها، به چوپاني گوسفندان ابوطالب مشغول بود، كسي را مي‌ديد كه او را به عنوان پيامبر خدا خطاب مي‌كرد، حضرت از او پرسيد تو كيستي؟ او در جواب گفت: من جبرئيل هستم و مرا خداوند فرستاده است تا تو را به پيامبري برگزيند.[3]
امام باقر ـ عليه السلام ـ در اين رابطه مي‌فرمايد: «نبي» كسي است كه به نبوت خود از طريق رؤيا آگاه شود و مانند رؤياي ابراهيم ـ عليه السلام ـ و رؤياي محمّد ـ صلّي الله عليه و آله ـ كه مقدمات نبوت خود را قبل از وحي در خواب ديد اين‌كه جبرئيل با پيام رسالت از جانب خداوند بر وي نازل شد.[4]
منظور از قبل از «وحي» در روايت، آن است كه هنوز به محمّد ـ صلّي الله عليه و آله ـ براستي رسالتي كه مأمور به تبليغ آن باشد، وحي نشده بود و اين بيان، تفسيري است براي مفهوم «نبي» پيش از آن‌كه رسول باشد، زيرا نبي بشري است كه به وي وحي مي‌شود و قبل از آن‌كه به تبليغ آن مأمور باشد؛ يعني او با عالم بالا رابطة روحي دارد و ملكوت عالم براي مشهود است ولي مأمور به تبليغ نيست؛ چنانكه پيامبر اسلام ـ صلّي الله عليه و آله ـ قبل از بعثتش چنين بود.
به هر حال، رؤياي صادق، راهي براي نزول وحي بر پيامبر است و چه بسا در خواب دانستني‌ها به وي القاء مي‌شد. علي ـ عليه السلام ـ در اين زمينه مي‌گويد: «رؤيا الانبياء وحيٌ؛[5] يعني: خواب پيامبران وحي است».
لازم به ذكر است كه اگر چه يكي از طريق وحي پيامبر، خواب بود ولي قرآن كريم از اين طريق بر پيامبر نازل نشده است، بلك از دو طريق وحي مستقيم يا به وسيلة فرشته وحي به حضرت داده شده است.
2. نزول وحي به وسيله جبرئيل: فرشته‌اي كه بر پيامبر نازل مي‌شد و وحي را به وي ابلاغ مي‌كرد جبرئيل بود، جبرئيل كلام خدا را از راه گوش به پيامبر القاء مي‌كرد و پيامبر گاهي او را مي‌ديد و گاه هم او را نمي‌ديد ولي جبرئيل وحي را بر قلب او نازل مي‌كرد چنانكه مي‌فرمايد: « نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ »[6] در قرآن كريم، در آيات متعدّدي نسبت به نزول قرآن از طريق جبرئيل تصريح شده است.
3. وحي مستقيم و بدون واسطه: قسمتي از وحي به طور مستقيم و بدون وساطت فرشته انجام مي‌گرفت، اصحاب پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ نقل كرده‌اند كه: هنگام وحي، درد شديدي به پيامبر دست مي‌داد، حالت بيهوشي بر وي عارض مي‌شد، سر او به زير مي‌افتاد، رنگ صورتش تغيير مي‌كرد و عرق از روي او جاري مي‌شد، حاضران در جلسه نيز تحت تأثير اين وضع قرار مي‌گرفتند و بر اثر اين منظرة ترسناك سرهاي آنان نيز به زير مي‌افتاد، خداوند متعال مي‌فرمايد: «إِنَّا سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَوْلاً ثَقِيلاً» يعني: ما گفتار سنگيني را به تو القاء كرديم.[7]
در توحيد صدوق از امام صادق ـ عليه السلام ـ نقل شده كه از حضرتش پرسيدند: «آن حالت مدهوش شدن كه به پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ به هنگام وحي دست مي‌داد چه بود؟ فرمود: اين در هنگامي بود كه در ميان او و خداوند هيچ كس واسطه نبود و خداوند مستقيماً بر او تجلي مي‌كرد».[8]
گاهي نيز هنگام وحي مستقيم خداوند بر پيامبر اسلام ـ صلّي الله عليه و آله ـ چنين حالتي به ايشان دست نمي‌داد كه به عنوان نمونه به گفتگوي خداوند با پيامبر در شب معراج مي‌توان اشاره نمود. بنابراين پيامبر اسلام(ص) انواع گوناگون وحي را دارا بوده است و در بعضي موارد كه وحي مستقيم بود آن حالت فشار روحي هم براي او ايجاد نمي‌شد و شايد اين حالت روحي بخاطر ماهيت وحي بوده است كه موجب فشار روح نمي‌شد با آن‌كه مستقيم اسم بوده است. چنانكه قبلاً خواند[9] قرآن مي‌فرمايد: «قَوْلاً ثَقِيلاً» گفتار سنگيني را بر تو وحي كرديم كه بخشي از وحي چنين بود كه موجب فشار روحي نمي‌شد با آن‌كه مستقيم هم بوده است.
لازم به ذكر است آنچه به حضرت موسي خطاب كرد؛ درخت بوده نه خداوند بصورت مستقيم. يعني خداوند در درخت ايجاد سخن كرده است.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. درس‌هايي از علوم قرآن، دكتر حبيب الله طاهري، ج 1، ص 258 ـ 251.
2. پيام قرآن، آيت الله مكارم شيرازي، ج 7، ص 326.
3. قرآن در اسلام، علامه طباطبايي، ص 85.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . طباطبائي، سيد محمّد حسين، قرآن در اسلام، قم، دفتر انتشارات اسلامي، چاپ هشتم، 1375، ص 85.
[2] . صحيح بخاري، با شرح كافي، ج 1، ص 31، ح 3، صحيح مسلم، ج 1، ص 85.
[3] . مجلسي، محمدباقر، بحارالانوار، ج 18، ص 184 و 194.
[4] . كليني، محمد بن يعقوب، اصول كافي، ج 1، ص 176، بحارالانوار، ج 18، ص 266.
[5] . طوسي، امالي، ص 215، بحارالانوار، ج 11، ص 64.
[6] . شعرا/193.
[7] . شوري/51.
[8] . طاهري، حبيب‌الله، درس‌هايي از علوم قرآن، تهران، چاپ اول، 1377، ج 1، ص 251ـ258.
[9] . مكارم شيرازي، ناصر، پيام قرآن، قم، مطبوعاتي هدف، چاپ اول، 1371، ج7، ص326.

براي جواب پرسش نكاتي چند لازم به توضيح است كه مختصراً بيان مي‎شود.
انواع وحي:
وحي رساني خداوند به پيامبران به سه صورت بوده است كه در قرآن هم به آن اشاره شده است.
وَ ما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلاَّ وَحْياً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولاً فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ ما يَشاءُ إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ[1] هيچ بشري را نرسد كه خدا با او تكلم كند؛ جزء از طريق وحي يا از پشت پرده يا فرشته‎اي را مي‎فرستد تا به فرمان او آنچه را بخواهد به او وحي كند همانا خداوند بلند پايه و حكيم است»
نوع اول: يك قسم از وحي سخن گفتن خفي و بدون واسطه خداوند با پيامبر است كه در آية بالا فرمود: «إِلاَّ وَحْياً» در اين نوع از وحي طبق آيه بالا وحي را خداوند مقيد به چيزي نكرده است بر خلاف دو قسم ديگر، لذا معلوم مي‎شود كه در اين قسم، وحي خداوند تكلم سريع و خفي و بدون واسطه است، اين نوع وحي گاهي در حال بيداري انجام مي‎گيرد و گاهي در حال خواب، در اين قسم خداوند وحي را بدون واسطه بر قلب پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ مي‎فرستد.
نوع دوّم: وحي از پشت پرده (من وراء حجاب)، در اين نوع خداوند بدون واسطه جبرئيل با پيامبر سخن مي‎گويد، پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ كلام خداوند را مي‎شنود ولي اين كلام از جايي يا شيئي خاص شنيده مي‎شود همان گونه كه خداوند از طريق درخت با موسي سخن گفت. فَلَمَّا أَتاها نُودِيَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ يا مُوسى إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ[2].
«وقتي موسي به آن آتش نزديك شد از جانب وادي ايمن در آن بارگاه مبارك از آن درخت فرا رسيد كه اي موسي من خدا و پروردگار جهان هستم».
نوع سوم: وحي توسط جبرئيل (أَوْ يُرْسِلَ رَسُولاً فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ ما يَشاءُ) در اين نوع از وحي ارتباط خداوند با پيامبران به وسيلة جبرئيل بوده است.
پس بنابراين يك نوع از وحي خداوند با پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ از توسط جبرئيل بوده است خود اين نوع از وحي به چند صورت تحقق يافته است.
1. گاهي پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ صداي فرشته را مي‎شنيد اما خود او را مشاهده نمي‎كرد.
2. گاهي جبرئيل وحي را بر قلب پيامبر القاء مي‎كرد. نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ[3].
3. بعضي از اوقات پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ جبرئيل را به صورت حقيقي‎اش مشاهده مي‎كرد. امّا اين نوع از وحي بيش از دو بار نبوده است يكي در آغاز وحي و در كوه حرا كه پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ جبرئيل را به صورتي ديد كه مشرق و مغرب را پرده كرده بود و از مشاهده او بيهوش شد پس جبرئيل به صورت يكي از مردم در آمد و او را در ‎آغوش گرفت پس آن حضرت به هوش آمد، مرتبه دوّم هم به تقاضاي آن جناب بود كه از جبرئيل خواست كه او را به صورت واقعي‎اش ببيند، جبرئيل عرض كرد طاقت مشاهده نداري فرمود: آن را دوست دارم، پس پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ در شبي مهتابي به سوي مصلي رفت پس جبرئيل را به صورت واقعي‎اش ديد[4].
4. گاهي جبرئيل به صورت انسان زيبايي براي رسول خدا تمثل پيدا مي‎كرد. در موقعي كه به صورت انسان زيبايي بر پيامبر نازل مي‎شد گاهي به صورت دحيه كلبي نازل مي‎شد.
انّ جبرئيل كان يأتي نبينا ـ صلّي الله عليه و آله ـ في صورة الدحية الكلبي[5].
دحيه كلبي كيست؟
در تاريخ در احوالات دحيه كلبي گفته شده كه: او برادر رضاعي پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ بود و از زيباترين مردم آن زمان محسوب مي‎شود و هنگامي كه جبرئيل به سراغ پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ مي‎آمد در آن چهره نمايان مي‎شد، او از مشاهير صحابه پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ بود و به حسن صورت معروف و ضرب المثل بود، پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ او را به عنوان سفير پيش قيصر روم «هرقل» فرستاد و تا زمان خلافت معاويه زنده بود[6] همچنين گفته شده كه او در جنگ احد و غير آن حاضر بود[7]، و ابن عباس گفته: وقتي كه دحيه به مدينه آمد كسي نبود مگر اين كه مي‎آمد و او را نگاه مي‎كرد[8].
حال اين سؤال مطرح است آيا از نظر فلسفي و علمي مي‎شود كه جبرئيل به صورت انسان (دحيه كلبي) بر پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ نازل شود.
در جواب گفته مي‎شود: همان طوري كه مي‎دانيم فرشتگان از جمله جبرئيل موجود مادي و جسماني نيستند تا ديده شوند پس بنابراين نزول جبرئيل نزول جسماني و به صورت تجافي (رفتن موجودي از مكاني به مكان ديگر) نبوده است بلكه بايد گفت: به صورت تمثل (ظاهر شدن فرشته به صورت انسان) بوده است، چون نزول جبرئيل تمثل او به صورت انسان در ظرف ادراك و وعاء ذهن پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ بوده است و اين هيچ گونه مشكلي ندارد، البته تمثل جبرئيل به صورت انسان خاصي اين جور نبوده كه جبرئيل حقيقت خويش را از دست بدهد و انسان شود و آن گاه بر پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ نازل شود، در جريان حضرت مريم هم جبرئيل به صورت انسان بر او متمثل شد، لذا علامه طباطبايي در اين باره مي‎فرمايد: معناي تمثل فرشته براي حضرت مريم، ظهور و جلوه او به صورت بشر براي مريم بود نه اين كه حقيقت جبرئيل عوض شود و فرشته انسان شود، جبرئيل در ظرف ادراك مريم به صورت بشر جلوه كرد نه در ظرف واقع، مريم بود كه جبرئيل را چنين مشاهده مي‎كرد نه اين كه جبرئيل انسان شده باشد[9].
پس از اين كه جبرئيل به صورت دحيه كلبي در بيايد و بر پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ نازل شود هيچ گونه اشكال علمي وجود ندارد. چون در موقع نزول جبرئيل به صورت دحيه كلبي هيچ گونه قلب و انقلابي صورت نگرفته است.
در توضيح مطلب فوق اضافه مي‎شود كه جبرئيل موجودي نوراني و مجرد از ماده است و چون روح پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ از علائق جسماني منزه است وقتي كه به سوي عالم ماده توجه كند بخشي از حقايق علمي كه در ذات جبرئيل موجود است به قلب مبارك پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ منعكس مي‎گردد كه اين همان وحي است در مرحله وحي جز افاضه علوم چيزي وجود ندارد نه صورتي در كار است و نه كلامي موجود است. امّا صورت و كلام در مرحله خيال و حس مشترك به وجود مي‎آيد، وقتي كه اين حقايق از قلب و روح پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ به قوه خيال و حس مشترك آن حضرت نزول يافت در اين جا است كه جبرئيل به صورت انساني زيبا براي پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ جلوه كند كه با او سخن گويد؛ زيرا مرحله خيال و حس مشترك مرحله صورت سازي است، پس پيامبر بود كه در ظرف خيال و وعاء ذهن خود جبرئيل را به صورت انسان زيبا مشاهده مي‎كرد و كلامش را مي‎شنيد ولي ديگر انسانها كه اطراف پيامبر بودند از مشاهده او محروم بودند مگر كساني كه پيامبر در نفس آنها تصرف كند و آنها را براي چنين دركي آماده كرده باشد، البته مراد اين نيست كه مشاهده جبرئيل و شنيدن كلام او امري پوچ و پنداري خلاف واقع باشد بلكه پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ واقعاً جبرئيل را به صورت دحيه كلبي مشاهده مي‎كرد و كلام او را واقعاً مي‎شنيد ولي همه اينها در عالم خيال و مثال بود[10].
شواهد قرآني و روايي تمثل:
گفته شد كه گاهي جبرئيل به صورت دحيه كلبي يا انسان ديگري بر پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ نازل مي‎شد، در قرآن و روايات مواردي وجود دارد كه فرشتگان و يا يك امر غير مادي به صورت انسان متمثل مي‎شده از جمله:
1. در جريان مريم جبرئيل به صورت بشري براي او ظاهر شد، فَأَرْسَلْنا إِلَيْها رُوحَنا فَتَمَثَّلَ لَها بَشَراً سَوِيًّا[11]
«پس روح خود (جبرئيل) را به سوي او فرستاديم پس به صورت انساني تمام برايش تمثل جست».
2. در قصه بشارت دادن فرشتگان به ابراهيم براي به دنيا آمدن اسحاق و يعقوب، ملائكه به صورت انسان بر ابراهيم ظاهر شدند[12].
3. تمثل ابليس به صورت سراقة بن مالك در جنگ بدر كه براي قريش به اين صورت ظاهر شد كه در تفاسير در ذيل آيه 48 از سوره انفال به اين ماجرا اشاره شده است.
4. تمثل ابليس در دار الندوة به صورت پيرمردي، همچنين تمثلش در روز عقبه به شكل عنية بن حجاج و تمثل ابليس براي حضرت يحيي به صورت عجيبي يا تمثل دنيا براي حضرت علي ـ عليه السّلام ـ به صورت زني زيبا[13].
پس بنابراين اگر جبرئيل به صورت دحيه كلبي بر پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ نازل مي‎شد اولاً هيچ گونه مشكلي از لحاظ علمي ندارد و علاوه اين كه شواهد قرآني و روايي براي چنين تمثلهايي وجود دارد.
امّا اين كه در شأن نزول آيه 11 از سوره جمعه دارد كه وقتي كه دحيه كلبي از شام برگشت وقتي وارد مدينه شد در روز جمعه‎اي بود كه حضرت پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ مشغول خطبه خواندن بود و شروع به نواختن كردند كه مردم متوجه ورود آنها به مدينه شوند، اين مسأله منافاتي با نزول جبرئيل به صورت دحيه كلبي ندارد به خاطر اين كه جبرئيل چون نمي‎خواست به صورت واقعي‎اش بر پيامبر نازل شود به صورت دحيه كلبي كه مرد زيبايي بود و بسيار خوش سيما بود لذا به شكل او ظاهر مي‎شد و هدف ديگري در بين نبوده است.
علاوه اين كه اين جريان كه در تاريخ در مورد دحيه كلبي نقل شده است مربوط مي‎شود به موقعي كه هنوز دحيه كلبي مسلمان نشده بود[14].
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. ادب فناي مقريان، جوادي آملي (قم، مركز نشر اسراء، چاپ دوّم، 1381) ج 1.
2. وحي در اديان، ابراهيم اميني.
3. التمهيد، محمد هادي معرفت، (قم، موسسه نشر الاسلامي) ج 1.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . شوري/51.
[2] . قصص/30.
[3] . شعراء/193.
[4] . اميني، ابراهيم، وحي در اديان، قم، مركز انتشارات و دفتر تبليغات، چاپ اوّل، 1377، ص 617.
[5] . مجلسي، محمد باقر، بحارالانوار، بيروت، موسسة الوفاء، چاپ دوّم، 1403، ج 14، ص 343.
[6] . مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، چاپ هچدهم، 1379، ج 20، ص 488.
[7] . ابن اثير، اسد الغابه، بيروت، دار احياء التراث العربي، ج 2، ص 130.
[8] . عسقلاني، الاصابه، بيروت، دارالكتاب العربي، ج 1، ص 464.
[9] . طباطبايي، محمد حسين، الميزان، بيروت، موسسه الاعلمي للمطبوعات، چاپ اوّل، 1417، ج 14، ص 36.
[10] . اميني، ابراهيم، وحي در اديان، قم، مركز انتشارات دفتر تبليغات، چاپ اوّل، 1377، ص 117.
[11] . مريم/17.
[12] . هود/76.
[13] . طباطبائي، محمد حسين، الميزان، بيروت، موسسه الاعلمي للمطبوعات، چاپ اوّل، 1417، ج 14، ص 36.
[14] . عروسي حويزي، تفسير نور الثقلين، بيروت، موسسة التاريخ العربي، چاپ اوّل، 1422، ج 7، ص 372.