بيان دو نظريه:
1. عده‎اي از محققين و بزرگان مانند سيد مرتضي علم‎الهدي، و از جمله معاصرين آيت‎الله خوئي (ره) بر آن هستند كه قرآن كريم به همين ترتيب كه الآن موجود است، در زمان حيات پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله و سلّم ـ شكل گرفته و مرتب شده است و به دستور و عنايت خود پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلّم ـ بوده است، البتّه اين عده براي ادعاي خود دليل مي‎آورند بر اين‎كه، چون عده‎اي قرآن را از زبان مبارك خود رسول اكرم ـ صلي الله عليه و آله و سلّم ـ شنيده‎اند و در محضر ايشان حاضر بوده‎اند، كه درصد تعداد اين عده نسبت به مسلمانان خيلي كم است. لذا بسيار بعيد به نظر مي‎رسد كه مسأله‎اي با اين اهميت و آن هم كتابي با اين ويژگي كه مي‎خواهد تا روز قيامت براي همه‎ي انسان‎ها، روشن‎كننده و تعليم‎دهنده راه سعادت و خوشبختي باشد، را پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله و سلّم ـ رها كرده باشد تا پس از ايشان توسط ديگران نظم و ترتيب داده شود.[1]
2. بيشتر محققين بر اين نظر هستند كه قرآن كريم بعد از رحلت پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله و سلّم ـ جمع‎آوري و به اين صورت مرتب شده است، و دليل مي‎آورند تا زماني كه پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله و سلّم ـ در حال حيات بوده‎اند هر لحظه احتمال نزول سوره‎ها و آيه‎ها، داده مي‎شد زيرا قطع شدن وحي از زمان رحلت حضرت بوده است پس تا قبل از آن وحي هنوز قطع نشده است لذا هر لحظه احتمال دارد كه از جانب خداوند متعال آيه يا سوره‎هايي بر حضرت وحي شود، بنابراين؛ طبيعي است پس از يأس و نااميد شدن از نزول قرآن، كه به پايان يافتن حيات پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلّم ـ وابسته بود، سوره‎هاي قرآن قابل نظم و ترتيب خواهد بود.
اين گروه دوم مي‎گويند نظريه اول قابل قبول نيست زيرا وجود حافظ يا جامع قرآن در دوران حيات پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله و سلّم ـ دليل نمي‎شود كه ميان سوره‎ها ترتيبي وجود داشته باشد، زيرا اگر كسي هر آنچه از قرآن كه تا آن روز نازل شده را حفظ و ضبط كرده باشد حافظ و جامع قرآن خواهد بود ممكن است آنها حافظ بودند ولي به همان صورت نازل شده، نه به ترتيب موجود الآن.[2]
بر اين اساس بيشتر محققين و تاريخ‎نويسان برآنند كه جمع و ترتيب سوره‎ها پس از وفات پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلّم ـ براي نخستين بار بر دست امير مؤمنان حضرت علي ـ عليه السّلام ـ و سپس «زيد بن ثابت» و ديگر صحابه بزرگوار انجام گرفت. و در مجموع شايد بتوان گفت كه عمل جمع‎آوري قرآن، يك مسئله عقلي نيست تا قابل بحث و جدل باشد بلكه يك مسأله تاريخي است و با مراجعه به تاريخ ثابت مي‎شود كه جمع‎آوري قرآن پس از رحلت پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله و سلّم ـ صورت گرفته است.[3]
البتّه قابل ذكر است كه اين مسأله مهم است ولي اهميّت آن به اندازة تكميل سوره‎ها و مستقل بودن هر سوره از سورة ديگر نيست كه موجب شد تا آيه‎هاي هر سوره با آيه‎هاي سوره‎هاي ديگر اشتباه نشود، اين مهم در عهد پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلّم ـ صورت گرفت يعني تعيين حجم و مقدار سوره و تعداد و جايگاه آيات، توسط خود پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلّم ـ و به اذن الهي مي‎باشد.
ترتيب سوره‎ها در قرآن:
ترتيب سوره‎ها نمي‎تواند به ترتيب نزول آنها باشد زيرا، اولاً: سوره‎هاي مَدَني كه يقيناً پس از هجرت نازل شده‎اند در اول قرآن و سوره‎هاي مكي كه قبل از هجرت نازل شده‎اند در آخر قرآن قرار گرفته‎اند، درحالي كه اگر بخواهد به ترتيب نزول آنها باشد بايد سوره‎هاي مكّي كه تعداد آنها 82 سوره است در ابتداء و سوره‎هاي مدني كه تعداد آنها 28سوره است در آخر قرار مي‎گيرند، ثانياً: در روايات آمده است كه اولين سوره نازل شده سوره «علق» و سپس «ن و القلم» «مزّمل» «مدثر» و... بوده است در حالي كه در قرآن‎هاي فعلي و موجود، اول سوره «حمد»‌ و سپس سورة «بقره» و... آمده است، پس معلوم مي‎شود كه ترتيب موجود در قرآن‎ها به ترتيب نزول سوره‎ها نيست.[4] البتّه به دليل اين‎كه جمع‎آوري و ترتيب سوره‎ها برخلاف ترتيب نزول آنها، اشكال و ايرادي را به دنبال نداشته، لذا مردم هم اعتراضي نكردند و الاّ اگر اين ترتيب و جمع‎آوري آنها به اصل آن ضربه وارد مي‎كرد قطعاً مسلمان‎ها و به خصوص امام علي ـ عليه السّلام ـ اجازه چنين كاري را نمي‎داد، بنابراين، ترتيب سوره‎ها به اجتهاد و رأي صحابه بوده است نه ترتيب نزول آنها.
پس از رحلت رسول اكرم ـ صلي الله عليه و آله و سلّم ـ و پذيرفته نشدن مصحف امام علي ـ عليه السّلام ـ علاوه بر زيد بن ثابت، عده ديگري از بزرگان صحابه به جمع‎آوري قرآن پرداختند از جمله: عبدالله بن مسعود، اُبّي بن كعب، مقداد بن اسود، سالم مولي ابي حذيفه، معاذ بن جبل و ابوموسي اشعري، البتّه گويد نخستين كسي كه سوره‎هاي قرآن را مرتب كرد، سالم مولي ابي حذيفه بود.[5] ولي به هر حال ويژگي قرآن جمع‎آوري شده، كه قرآن‎هاي موجود نيز از همان ترتيب سوره‎ها پيروي كرده است بدين بيان است:
1. اول سورة حمد كه به عنوان فاتحة الكتاب و اُمّ الكتاب معروف است.
2. «السَّبْع الطِّوال» يعني هفت سوره طولاني (البقره، آل‎عمران، النّساء، المائدة، الانعام، الأعراف، يونس).
3. المئين، يعني: سوره‎هايي كه حدود صد آيه دارند كه 12 سوره هستند (الأنفال، براءة، النَّحل، هود، يوسف، الكهف، الإسراء، الأنبياء، طه،‌ المؤمنون، الشّعراء، الصّافات).
4. المثاني، يعني سوره‎هايي كه تعداد آنها به صد آيه نمي‎رسد ولي نسبت به سوره‎هاي ديگر قرآن (به خصوص سوره‎هايي طوال و المئين)، بسيار تلاوت مي‎شوند، كه تعداد آنها نزديك 20 سوره است.
5. اَلْحَواميم، سوره‎هايي كه با لفظ «حم» شروع مي‎شوند و تعداد آنها 7 سوره است.
6. الممتحنات، كه تعدا آنها قريب به 20 سوره است.
7. المفَصّلات، كه از سوره «الرحمن» شروع مي‎شود تا آخر قرآن، يعني سوره‎هايي كه آيه‎هاي آنها كوتاه است و خود سوره و تعداد آيات او كم است و «بسم الله الرحمن الرحيم» زود به زود تكرار مي‎شود.
از اين‎رو ترتيب در مصحف عثماني، همان ترتيبي است كه در مصحف كنوني وجود دارد، و با ترتيبي كه در مصحف‎هاي صحابه در آن وقت به كار برده شده بود، به خصوص با مصحف اُبَي بن كعب تطبيق مي‎كرد.[6]
پس از آن‎كه معلوم گشت متن سوره‎هاي قرآن توقيفي و توسط رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلّم ـ سامان يافته و مرتب شده است، اين‎كه سوره‎ها به سبك و شيوة كنوني را كار پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلّم ـ دانسته، و يا سليقه و اجتهاد صحابه بدانيم، ذره‎اي از اهميت و ارزش والاي قرآن كريم نمي‎كاهد، چرا كه احتمال دارد كساني هم كه ترتيب سوره‎ها را به اجتهاد و سليقه اصحاب مي‎دانند، آن ترتيب را برگرفته از اين كلام حضرت رسول ـ صلي الله عليه و آله و سلّم ـ دانسته كه فرمودند: «به جاي تورات هفت سوره بزرگ قرآن، «سبع طوال» و به جاي انجيل «مثاني» (سوره‎هايي كه بسيار خوانده مي‎شود يعني از هود تا نحل) و به جاي زبور «مئين» (سوره‎هاي حدود صد آيه) را به من داده‎اند و سوره‎هاي مفصلات را هم علاوه (سوره‎هاي كوتاه كه مكرر با بسم‎الله از هم جدا مي‎شود)، و قرآن مهيمن است بر ساير كتب آسماني.[7]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. محمدهادي معرفت؛ تلخيص التمهيد (قم: مؤسسه النشر اسلامي، چاپ سوم، 1414 هـ ق) ج 1.
2. محمدهادي معرفت؛ علوم قرآني (قم: مؤسسة انتشاراتي التمهيد، چاپ اول، 1378).
3. سيد محمدباقر حكيم؛ علوم قرآني، (ترجمة محمدعلي لساني فشاركي (تهران: انتشاراتي تبيان، چاپ اول، 1378).
4. محمدباقر سعيدي روشن؛ علوم قرآن (قم: مؤسسه پژوهشي امام خميني، چاپ اول، 1377).
5. سيد ابوالقاسم خوئي؛ بيان در علوم وسائل كلي قرآن، ترجمة محمد صادق نجفي و هاشم‎زاده هريسي (خوئي: دانشاگاه آزاد، چاپ پنجم، 1375).
6. حبيب‎الله طاهري؛ درس‎هايي از علوم قرآني (انتشارات اسوه، چاپ اول، 1377).
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . خوئي، سيد ابوالقاسم، بيان در علوم و مسايل كلي قرآن، ترجمة محمدصادق، نجفي و هاشم‎زاده هريسي، واحد خوي دانشگاه آزاد، چاپ پنجم، 1375، ج1، ص396.
[2] . معرفت، محمد‎هادي، علوم قرآني، قم، مؤسسه انتشاراتي التمهيد، چاپ اول، 1378، ص120.
[3] . معرفت، محمد‎هادي، تلخيص التمهيد، قم، مؤسسة النشر اسلامي، چاپ سوم، 1414 هـ ق، ج1، ص818.
[4] . طاهري، حبيب‎الله، درس‎هايي از علوم قرآني، انتشارات اسوه، چاپ اول، 1377، ج1، ص295، (اقتباس).
[5] . معرفت، محمد‎هادي، علوم قرآني، قم، مؤسسه انتشاراتي تمهيد، چاپ اول، 1378، ص125.
[6] . معرفت، محمدهادي، تلخيص التمهيد، قم، مؤسسه النشر الاسلامي، چاپ سوم، 1414 هـ ق، ج1، ص115 و 143 و 178.
[7] . سعيدي روشن، محمدباقر، علوم قرآن، قم، مؤسسه پژوهشي امام خميني، چاپ اول، 1377، ص154.

تسبيح در لغت بمعني تنزيه و تقدس[1] است و مراد از تسبيح خداوند، توجّه هر شي‏ء به خداوند عزوجل و تقديس و تنزيه او از هر نقص و عيبي[2] مي‏باشد، و بعبارت ديگر منزه دانستن حق تعالي از نقائص مي‏باشد.
براي تسبيح تقسيم بنديهائي ذكر شده كه بيان تمامي آنها از حوصله اين نوشتار خارج است، ولي ما به يكي از آنها اشاره مي‏كنيم: تسبيح تكويني و تشريعي:
تكويني: آنست كه تمامي موجودات عالم در مقابل خداوند مطيع، و مقهور قدرت او هستند. و تسبيح آنان از اين جهت بدين معناست كه: همه موجودات از آن روزي كه از نيستي به هستي آمده‏اند، ذاتاً بر وجود قدرتي مافوق خود، كه آنان را به وجود آورده دلالت مي‏كنند. و از تمامي ذرّات وجود خود اين نغمه را سر مي‏دهند كه: آنكسي كه آفريدگار آنانست داراي نقائصي كه خود دارند، نيست. و از كاستي‏ها مبرّا و پاكيزه است، والاّ نياز به آفريدگار ديگري خواهد داشت، و نمي‏تواند پروردگار اين جهان با همه آنچه كه داراست، باشد. بنابراين همه موجودات عالم با زبان متناسبِ وُسْعتِ وجودي خود در حال تسبيح پروردگار هستند.[3]
تشريعي: تسبيحي است كه توسط خداوند از طريق ارسال رُسُل، به انسان دستور داده شده، كه آن هم يا از سنخِ گفتار است مانند: «سبحان اللّه» گفتن، ساير انواع تسبيح، و يا از سنخ عمل است مانند: انجام فرائض و خضوع و خشوع در برابر حضرت حق.
در تفسير حقيقتِ تسبيحي كه به غير انسان اعمّ از جماد ونبات و حيوان نسبت داده شده نظرات حكماء و دانشمندان مختلف است. از جمله:
تمامي موجودات عالم، از روي علم و درك و شعور و آگاهي به ثناء و تسبيح حق تعالي مشغولند و هر موجود، در هر مرتبه‏اي از مراتب وجود كه هست، و هر مقدار كه از هستي حظي دارد، بهمان اندازه نسبت به خالق خود علم و آگاهي دارد وخدوند را به اين نحو تقديس و تنزيه مي‏كند.[4]
توضيح اينكه: علم و ادراك در تمام مراحل و مراتب وجود از واجب الوجود گرفته تا جماد و نبات و حيوان تحقق دارد، و هر موجودي در هر مرتبه‏اي از وجود، سهم و حظي از صفات مثل علم و شعور و حيات و... دارد و هيچ موجودي نيست كه از آنها خالي باشد. امّا گاهي بر اثر شدّت و ضعف اين صفات، وجود آنها براي ما معلوم و مشكوف نيست. موجودات جهان هر چه از ماده و آثار آن فاصله و دوري گزينند و به صورت يك موجود مجرّد درآيند، اين صفات در آنها قويتر و روشن‏تر خواهد بود و هر اندازه كه از نظر وجود به ماده گرايش پيدا كنند اين صفات در آنها تنزل و كاهش خواهد يافت تا آنجا كه به نظر مي‏رسد فاقد علم و شعور هستند. ولي در حقيقت چنين نيست بلكه اين صفات به طور ضعيف در آنها وجود دارد هر چند انعكاسي براي ما نداشته باشند.[5]
ذكر اين نكته ضروري است كه صدر المتاهلين اين مطلب را از راه برهان فلسفي و مكاشفات نفساني به اثبات مي‏رساند. و گامي فراتر نهاده و مي‏گويد:
بيان قرآن كه شما تسبيح موجودات را نمي‏فهميد[6] ارتباط به نوع مردم دارد، چون اكثر مردم حقيقت تسبيح موجودات را درك نمي‏كنند، ولي مانعي ندارد كه برخي از افراد روشن ضمير و كساني كه روح و روان آنان با حقايق موجودات ارتباطي پيدا كرده، با گوش دل تسبيح موجودات را بشنوند و از تسبيح موجودات در برابر فرمان خدا آگاه باشند.[7]
مولوي با بينش خاصّي اين حقيقت را دريافته كه: قلبي كه از وساوس نفساني و علائق مادّي پاك گردد و مركز فرود انوار الهي باشد از طريق مكاشفه وجداني همه اين حقايق را ديده و درك مي‏كند:
«گر تو را از غيبت چشمي باز شد با تو ذرّات جهان همراز شد
نطق آب و نطق خاك و نطق گل هست محسوس حواس اهل دل
جمله ذرات عالم در نهان با تو مي‏گويند روزان و شبان
ما سميعيم و بصيريم و خوشيم با شما نامحرمان ما خامشيم
چون شما سوي جمادي مي‏رويد محرم جان جمادان كي شويد
فاش تسبيح جمادات آيدت وسوه تأويلها بزدايدت
چون ندارد جان تو قنديلها بهر بينش كرده‏اي تأويلها».[8]
وجود شعور و ادراك در تمامي موجودات جهان را از دوراه مي‏توان اثبات كرد: 1ـ از راه آيات قرآن كريم، 2ـ از راه دلايل عقلي، ولي چون ذكر تمامي‏آنها گنجايش اين متن را ندارد، فقط به آيات قرآن كريم اكتفا مي‏كنيم.
1ـ مورچه‏اي گفت: مورچگان به لانه‏هاي خود پناه ببريد تا سليمان و سپاهيان او شما را نابود نكنند در حالي كه آنها متوجه نيستند (نمل: 18).
2ـ سليمان از شنيدن نداي مورچه در شگفت ماند و از خدا خواست به او شكرگذاري نعمت دهد. (نمل: 19).
3ـ سليمان وارث داود شد و گفت مردم: زبان پرندگان بما تعليم شده است. (نمل:16).
4ـ برخي از صخره‏ها از ترس خدا از نقطه‏اي مي‏افتد. (بقره: 74).
5ـ نزديك است از حيله آنان، كوهها از جاي خود كنده شوند. (ابراهيم: 46).
6ـ در آن روز زمين اخبار خود را بازگو مي‏كند زيرا پروردگار او به او وحي كرده است. (زلزال: 5ـ4).
7ـ به آسمان و زمين گفت از روي رغبت و يا كراهت تحت فرمان در آيند، گفتند ما از روي اطاعت زير فرمان در آمديم. (فصلت: 11).
8ـ روزي فرا مي‏رسد كه زبانها و دستها و پاهاي آنان بر ضرر آنان گواهي مي‏دهد. (نور: 24).
و در ادعيه اسلامي نيز اشاره به اين مطلب شده از جمله:
«چهارپايان در چراگاهها، درندگان در بيابانها، پرندگان در آشيانه‏ها ترا تسبيح مي‏گويند، دريا با امواج متلاطم خود و ماهيان در ميان آنها ترا تنزيه مي‏نمايند.»[9]
پس طبق اين آيات و روايات كه شعور و ادراك را در تمامي موجودات عالم اثبات مي‏كند و اين تسبيحي كه ذكر شد، تسبيح حقيقي و واقعي مي‏باشد و تمامي موجودات جهان با زبان ويژه خود، خداي خود را تسبيح مي‏گويند.
تلاشهاي دانشمندان و پژوهشگران، وجود علم و ادراك را در جهان نبات ثابت كرده است بدين معنا كه دانشمندان روسي معتقدند كه گياهان اعصاب دارند و فرياد هم مي‏كشند، لابراتوار علائم كشاورزي «مسكو» فرياد و گريه‏هاي ريشه گياهي را كه در آب گرم قرار گرفته بود ضبط كرد، خبرگزاريهاي جهان در راديو مسكو نقل مي‏كنند كه گياهان اعصاب دارند و فرياد مي‏كشند.[10]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ تفسير البصائر، يعسوب الدين رستگاري الجويباري، سازمان چاپ و صحافي دار الكتاب، قم، ايران، 1403ق.
2ـ فرهنگ معارف اسلامي، دكتر سيد جعفر سجّادي، شركة مؤلفان و مترجمان ايران، چاپ اول، ارديبهشت 1362، چاپخانه كاويان.
3ـ چهل حديث، امام خميني(ره)، چاپ اول 1371، چاپ چهارم 1373.
--------------------------------------------------------------------------------
[1]. المنجد في اللغة و الاعلام، ذيل لغت تسبيح.
[2]. رستگاري، يعسوب الدين، تفسير البصائر، قم، دارالکتاب، 1403ق، ج54، ص601.
[3]. تفسير البصائر، همان، ص587.
[4]. سبحاني، جعفر، منشور جاويد، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، چاپ سوم، ج2، ص98، به نقل از انصار صدر المتأهلين، ج1، ص118 و ج6، ص140ـ139؛ چهل حديث، ص417؛ طباطبايي، سيد محمد حسين، تفسير الميزان، تهران، دارالکتاب الاسلاميه، چاپ چهارم، 1362ش، ج13، ص116؛ تفسير بصائر، همان، ج54، ص585ـ589؛ سوره نور آيه 41 (كلٌ قد علم صلاته و تسبيحه).
[5]. همان، ج2، ص99.
[6]. اسراء/44. آسمانهاي هفتگانه و زمين و هر چه در آن است خدا را تنزيه مي‏كند و آنچه در جهان شي‏ء شناخته شده خدا را تنزيه مي‏كند ولي شما از تسبيح آنها آگاه نيستند و درك نمي‏كنيد.
[7]. همان، ج2، ص99.
[8]. منشور جاويد، همان، ج2، ص100ـ99، به نقل از مثنوي مولوي، ج1، ص86 و ج3، ص227.
[9]. منشور جاويد، همان، ج2، ص106.
[10]. منشور جاويد، همان، ج2، ص110، به نقل از اطلاعات 16 بهمن 1352.

اراده تشريعي خداوند بر اين است كه همه به سعادت و تكامل برسند. «جن و انس را نيافريدم جز براي اينكه عبادتم كنند و از اين راه تكامل يابند و به من نزديك شوند.»[1]
و همچنين اراده خداوند بر اين است كه همه به حقائق قرآن (در حدّ توان خود) آگاه شوند چرا كه خداوند قرآن را راهنما، نشانه و مشعل هدايت و جدا كننده حق از باطل دانسته است.[2]
همچنين مي فرمايد: «قرآن را بر تو نازل نموديم تا آن را براي (همه) مردم بيان كني»[3]
دسترسي پيدا كردن به تمام حقايق قرآن ربطي به نزول آن توسط پيامبر ـ صلي الله عليه وآله ـ ندارد.
در نتيجه مي توان گفت كه لازم است همه به سعادت برسند، و اراده تشريعي خداوند بر اين تعلق گرفته كه همه مردم به حقائق قرآن پي ببرند، و همه، مؤمن و مطيع باشند. و انبياء و ائمه ـ عليهم السلام ـ هم در راستاي تحقق هدف خلقت و رساندن انسانها به سعادت و كمال آمده اند. چنانكه امام علي ـ عليه السلام ـ فرمود: «خداوند پيامبر را مبعوث نمود تا مردم را از بندگي غير خدا خارج نموده به بندگي خداوند برساند.»[4]
البته مردم در انتخاب راه هدايت آزادند، «ما راه را به انسان نشان داديم خواه شاكر باشد (و پذيرا گردد) يا ناسپاس»[5] وقتي كه پاي اختيار و آزادي در ميان آمد، ممكن است عدّه اي گمراه شوند و اين گمراهي و انحراف اختياري، ضرورت وجود معصوم را نفي نمي كند، چون در هر زمان بايد هدايتگري معصوم در بين بشر و مرتبط با مردم باشد تا قانون هدايت را بر بشر عرضه و تبيين كند.
از طرفي ادله ديگري داريم براي ضرورت وجود معصوم در جامعه، كه بر دو مبناي جداگانه بيان مي شود. الف: بر مبناي مكتب تشيع؛ ب: بر مبناي مذهب اهل سنّت (و عامّه).
بر مبناي تشيّع:
از ديدگاه تشيّع پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه وآله ـ داراي شئوني است كه بعد از رحلتش به ائمه اطهار ـ عليهم السلام ـ انتقال يافته است كه در ذيل بيان مي شود، مقتضاي تك تك اين شؤون لزوم وجود معصوم در ميان مردم است.
1ـ امامت به معناي رهبري اجتماع. همه انسانها و عقلا اتفاق نظر دارند كه جامعه نيازمند رهبر و امام است، شيعه مي گويد بايد پيغمبر اكرم ـ صلي الله عليه وآله ـ رهبر بعد از خود را با وحي الهي تعيين نمايد، اگر مسلمين از روز اوّل آن رهبري را كه پيامبر ـ صلي الله عليه وآله ـ انتخاب نمود، مي پذيرفتند، امروزه دچار اين همه اختلافات و بدبختي ها نبودند، جالب اين است كه در قرن بيستم بعضي از دانشمندان پذيرفته اند كه جامعه بشري، نيازمند رهبراني برتر از افراد معمولي موجود مي باشد.
جورج جرداق مسيحي در اين باره مي گويد: «چه مي شد اي روزگار، قدرتها و نيروهاي خود را بسيج مي كردي و در هر دوره اي انساني مانند علي (معصوم) از نظر عقل و خرد روح و روان سخن و بيان قدرت و شجاعت به جامعه بشري تحويل مي دادي؟»[6] مي بينيد اين شخص با اينكه مسيحي است چگونه درك كرده است كه بشر در هر زمان به شخصي مانند علي ـ عليه السلام ـ نياز دارد. عظمت و جامعيّت علي از آن جهت است كه امام معصوم، و برگزيده خداست، و در روايات شيعه بارها تذكر داده شده كه زمان، خالي از معصوم و حجّت نيست، بد نيست به نمونه هايي اشاره كنيم:
1ـ حضرت علي ـ عليه السلام ـ فرموده اند: «زمين ازبرپا دارنده حجّت تهي نيست يا آشكار است و ظاهر، و يا پنهان و مخفي.»[7]
3ـ امام هشتم ـ عليه السلام ـ فرموده: «حقيقت اين است كه زمين از وجود امامي از ما (ائمه ـ عليهم السلام ـ) خالي نخواهد ماند.»[8]
2ـ دوّمين وظيفه و نقش امام مرجعيّت ديني است. آنچه قرآن بيان كرده و پيامبر ـ صلي الله عليه وآله ـ فرموده تمام دستورات اسلام نيست بلكه زمان بيش از آن اجازه نمي داد، لذا نياز است بعد از پيامبر ـ صلي الله عليه وآله ـ شخصي شبيه او كه در گفته اش خطا و اشتباه نمي كند جاي او قرار بگيرد. در اينجا نقش امامت نوعي كارشناسي از جانب خداوند است. حتي اگر يك نفر در زمين باشد بايد خدا توسط امام، دست او را بگيرد. چه زيبا فرموده امام صادق ـ عليه السلام ـ : «اگر در زمين نباشد مگر دو تن، يكي از آن دو حجّت است و چنانكه يكي بميرد حجّت باقي بماند.»[9] پس اگر فقط به همين يك نقش قائل باشيم ضرورت ايجاب مي كند كه در هر زمان معصومي باشد. حتّي عمر هم كه خود را رهبر جامعه مي داند، ولي توان مرجعيّت ديني (و پاسخ گويي به سؤالات ديني) را ندارد، هفتاد مرتبه گفت: اگر علي نبود (كه اشتباهم را تصحيح كند) من هلاك شده بودم.[10] اين يعني ضرورت حضور معصوم در عرصه مسائل ديني.
يك شاعر سني مصري ضرورت وجود معصوم را اينگونه به تصوير مي كشد:
لئن قبل اسلام و ما قبل حيدر
فذلك قلب ليس بنبضه دمٌ
«اگر اسلام را قبول كنيم ولي در كنار آن وجود (معصومي چون) علي و حيدر را نپذيريم اين اسلام مانند قلبي است كه خون در آن جريان ندارد.»[11]
3ـ سوّمين و مهمترين نقش امام نقش ولايت است. مسأله ولايت در شيعه به صورت جدي مطرح است و اين كه زمان نمي تواند بدون وجود امام و خالي از حجّت معصوم باشد.
براي روشن شدن اين معنا به چند روايت اشاره مي كنيم:
1ـ علي ـ عليه السلام ـ فرموده: «زمين هرگز خالي از حجت نيست، يا حجت ظاهر در ميان مردم و يا حجّت پنهان و مكثوم.. به وسيله همان حجتهاست كه خداوند دلائل خود را حفظ مي كند... اينها كساني هستنذ كه بصيرت را به معناي حقيقي دارند، بدنهاي آنها با مردم است و روحشان به محل اعلي پيوستگي دارد.»[12]
2ـ علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: «ما به وسيله خدا تربيت شده ايم و مردم بايد به همان صورت توسط ما تربيت شوند.»[13]
ابن ابي الحديد كه از علماء اهل سنّت است در ذيل اين حديث مي گويد: «اين مقام بسيار بزرگي است، ظاهرش را خود ملاحظه مي كني، ولي باطنش اين است كه آنان بندگان خدا بوده، و تمام مردم ديگر بندگان ائمه ـ عليهم السلام ـ هستند.»[14]
بر مبناي اهل سنّت:
اولا از ديدگاه عامّه در ضرورت وجود انبياء جاي هيچ شبهه اي نيست و انبياء از ديدگاه آنها از گناهان كبيره در حال عمد، و از كذب معصومند.[15] و انبياء هم جانشيناني دارند به نام صاحبان امر (اولوالامر) كه وجود آنها در جامعه ضروري است.
و ثانياً طبق تصريح فخر رازي از آيه (اطيعوا اللّه و اطيعوا الرسول و اولي الامر منكم)[16] كه خداوند به صورت جزمي امر نموده به اطاعت از صاحبان امر (اولي الامر) استفاده مي شود كه اولي الامر بايد معصوم باشند.[17] آنگاه بايد مشخّص شود كه مصداق معصومين چه كساني هستند. به دو دليل مي گوئيم مراد ائمه ـ عليهم السلام ـ هستند:
1ـ آيات قرآن؛ 2ـ روايات.
آيات قرآن:
1ـ آيه اي كه مي فرمايد: «فقط ولي شما خدا و رسول و كساني است كه ايمان به خدا دارند، و نماز را به پا مي دارند و در حال ركوع صدقه و زكوة مي دهند.»[18] طبق روايات شيعه و سني[19] آيه مربوط به اميرالمؤمنين ـ عليه السلام ـ مي باشد و با تعيين حضرت امير ـ عليه السلام ـ اولي الامرِ بعد از او مشخص مي شود و همين طور يكي بعد از ديگري... و با توجه به عصمت استفاده شده از آيه سوره نساء، تعيين حضرت، افراد بعد از خود راخدشه ناپذير است.
كه اين تعيين از جانب رسول خدا و از جانب خداوند بوده است.
2ـ آيه تطهير: آيه تطهير معصومين را معرفي مي كند. «خداوند فقط مي خواهد پليدي و گناه را از شما اهلبيت دور كند و كاملا شما را پاك سازد».[20] پس معصومين اهلبيت مي باشند. امّا اهلبيت چه كساني مي باشند، در روايات شيعه و سنّي اين مسأله بيان شده، و ابن ابي سلمة مي گويد اين آيه در خانه ام سلمه نازل شد. پيامبر فاطمه ـ عليها السلام ـ حسن و حسين ـ عليهما السلام ـ و علي ـ عليه السلام ـ را با كساء پوشاند و سپس فرمود اينان اهل بيت من هستند.[21]
روايات:
اما روايات،
1ـ رواياتي كه علي ـ عليه السلام ـ را خليفه رسول خدا معرّفي نموده، از جمله روايتي كه بسياري از علماي عامّه مانند احمد حنبل، ثعلبي، طبري، ابن ابي الحديد و... نقل كرده اند، كه در روز انذار عشيرة، پيامبر ـ صلي الله عليه وآله ـ فرمود: «اين علي برادر و وصي و جانشين من است در بين شما»[22] وقتي كه علي ـ عليه السلام ـ مصداق اولي الامر واقع شد، خليفه و امام بعد از خودش را تعيين مي كند.
2ـ پيامبر فرمود: «... اگر به قرآن و اهلبيت تمسك كنيد هرگز گمراه نشويد و آن دو از هم جدا نمي شوند تا كنار حوض كوثر بر من وارد شوند.»[23] از اين حديث استفاده مي شود كه ائمه ـ عليهم السلام ـ هميشه در كنار قرآن مي باشند، چنانكه قرآن حضور دائمي و ابدي در بين بشريت دارد، معصومين هم لازم است در كنار قرآن به عنوان مبيّن قرآن در جامعه حضور داشته باشند. و همچنين آيات[24] و روايات[25] ديگري داريم كه دلالت بر لزوم مستمر امام و خليفه در هر زمان دارد.
در پايان يك دليل عقلي بر لزوم وجود امام معصوم در هر زمان از زبان شهيد مطهري نقل و جواب را تمام مي كنيم: «همه قبول داريم كه دين اسلام دين خاتم است[26] و بناست كه بعد از آن ديگر شريعتي نيايد.... و اين را هم هر دو اعتراف داريم كه پيغمبر اكرم در آن بيست و سه سال نتوانست تمام احكام اسلام را ولو به صورت كلّي براي مردم بيان كند. شما مي گوئيد رسول اكرم ـ صلي الله عليه وآله ـ همين طور رها كرد و رفت، ما مي گوئيم اينطور نبوده بلكه به همان دليل كه پيغمبر ـ صلي الله عليه وآله ـ مبعوث شد، از جانب پيغمبر افرادي معين شدند كه جنبه قدسي داشتند و پيغمبر اكرم تمام حقايق اسلام را براي اولين آنها يعني علي ـ عليه السلام ـ بيان كرد و آنان (هميشه) آماده بودند كه به تمام سؤالات جواب بدهند. علي ـ عليه السلام ـ هميشه مي گفت هر چه از اسلام مي خواهيد بپرسيد تا من به شما بگويم.[27] چنانكه قبلا نقل شد خود عمر هفتاد مرتبه گفت اگر علي نبود هلاك مي شدم، و شبيه اين جملات از خلفاي ديگر هم نقل شده.[28] پس عقل انسان هم با توجه به خاتم بودن دين پيامبر اسلام ـ صلي الله عليه وآله ـ حكم مي كند كه امام و رهبري لازم است براي پاسخگويي به سؤالات و شبهات مردم.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ تجلّيات ولايت، ج 1 و 2، علي اكبر بابا زاده.
2ـ امامت و رهبري، استاد مطهري.
3ـ نشان از بي نشانها، مرحوم نخودگي اصفهاني.
4ـ فضيلت هاي فراموش شده.
5ـ كيميايي محبّت، زندگاني رجبعلي خياط، مؤلف: ري شهري.
--------------------------------------------------------------------------------
[1]. ذاريات/ 56.
[2]. بقره/ 185.
[3]. نحل/ 44.
[4]. هاشمي نژاد، اصول پنجگانه اعتقادي.
[5]. انسان/ 3.
[6]. سبحاني، جعفر، زندگي علي(عليه السلام)، ص 8.
[7]. كمال الدّين، ج 1، ص 291 به نقل از: تمدني، علي اكبر، فضائل مهدي، ص 23.
[8]. همان، ص 229. و همان، ص 23 و 24.
[9]. همان، ص 233.
[10]. مطهري، مرتضي، امامت و رهبري، ص 53.
[11]. حكيمي، حماسه غدير، ص 42.
[12]. نهج البلاغه فيض، حكمت 139.
[13]. فيض، نهج البلاغه، نامه 28.
[14]. ح 15، ص 194.
[15]. رباني گلپايگاني، علي، الالهيّات، من شرح المواقف، ص 144 و 145.
[16]. نساء/ 59.
[17]. عبارت فخر رازي «و مِن اَمْرِ اللّه بِطاعَتِهِ علي سبيل الجزم و القطع لابد و ان يكون معصوماً عَنِ الخطاء» تفسير كبير، ج 5، جزء 10، ص 144 به نقل از: جزوه امامت استاد كاردان، ص 3.
[18]. مائده/ 55.
[19]. تاريخ نيشابور، ص 109 به نقل از جزوه امامت استاد كاردان، ص 14.
[20]. احزاب/ 33.
[21]. ابن اثير، اسد الغابة، ج 2، ص 12.
[22]. «اِن هذا اخي و وصي و خليفتي فيكم» مسند احمد حنبل، ج 1، ص 111 و ص 159 و ص 333، و تفسير طبري، ج 19، ص 68.
[23]. صحيح مسلم، فضائل علي بن ابيطالب، دار احياء التراث العربي، ج 4، ح 2408، ص 1873.
[24]. مانند آيه: «اليوم اكملت»، آيه: «يا ايها الرسول بلغ ما انزل...».
[25]. مانند حديث غدير، حديث تسلموا علي علي بامرة المؤمنين، حديث منزلت.
[26]. مائده/ 3، احزاب/ 40.
[27]. مطهري، مرتضي، امامت و رهبري، ص 93 و 94 با تلخيص.
[28]. مثل اينكه ابوبكر گفت اقيلوني، اقيلوني...

بر اساس دلائل نقلي فراواني كه حتي در منابع اهل تسنن نيز آمده است، نخستين كسي كه بعد از رحلت جانسوز پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ اقدام به جمع آوري قرآن كريم كرد و آن را تدوين و تنظيم نموده حضرت علي بن ابيطالب ـ عليه السلام ـ بود.
برخي از روايات اسلامي كه ثابت مي كند حضرت علي ـ عليه السلام ـ قرآن كريم را بعد از رحلت پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ جمع آوري كرد، عبارتند از:
1. ابوبكر حضرمي از امام صادق ـ عليه السلام ـ روايت كرده كه پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ به حضرت علي ـ عليه السلام ـ فرمود: يا علي القرآن خلف فراشي في المصحف و القراطيس، فخذوه و اجمعوه و لاتضيعوه كما ضيعت اليهود التوراة،[1] اي علي! اين قرآن در كنار بستر من، ميان صحيفه ها و حرير و كاغذ ها قرار دارد ، قرآن را جمع كن و آن را آن گونه كه يهوديان، تورات خود را از بين بردند، ضايع نكنيد.»
و اين گونه بود كه حضرت علي ـ عليه السلام ـ پس از رحلت پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ مهمترين وظيفه خويش را جمع آوري قرآن قرار داد.
2. حضرت علي ـ عليه السلام ـ پس از رحلت پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ كه از همه آشناتر به قرآن بود در خانه خود به انزوا نشست و قرآن كريم را جمع آوري و تدوين كرد. از ابن عباس در ذيل آيه «لاتحرك به لسانك لتعجل به ان علينا جمعه و قرآنه.» نقل شده كه علي بن ابيطالب ـ عليه السلام ـ پس از رحلت پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ قرآن را به مدت شش ماه جمع آوري كرد.»[2]
3. ابن سيرين مي گويد، علي ـ عليه السلام ـ فرمود: «وقتي پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ رحلت كرد، سوگند خوردم كه ردايم را جز براي نماز جمعه به دوش نگيرم تا آن كه قرآن را جمع نمايم.»[3]
4. در اخبار ابورافع آمده كه: علي ـ عليه السلام ـ به خاطر توصيه پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ درباره جمع آوري قرآن، پس از آن كه پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ رحلت كرد، قرآن را در جامه اي پيچيده و به منزل خويش برد و در خانه نشست و قرآن را، همان گونه كه خدا نازل كرده بود، جمع آوري نمود، علي ـ عليه السلام ـ به اين كار آگاه بود.»[4]
5. محمد بن سيرين از عكرمه نقل كرده است كه: پس از بيعت مردم با ابوبكر، علي بن ابي طالب در خانه نشست، به ابوبكر گزارش دادند كه او از بيعت با تو كراهت دارد، ابوبكر آن حضرت را خواست و گفت از بيعت با من سرباز زدي؟ علي ـ عليه السلام ـ فرمود: ديدم در كتاب خدا چيزهايي افزوده مي شود، پس با خودم گفتم كه جز براي نماز ردا بر دوش نگيرم، تا آن كه قرآن را جمع نمايم. ابوبكر گفت: چه كار شايسته اي!
محمد بن سيرين مي گويد: «از عكرمه پرسيدم آيا ديگران قرآن را به ترتيب نزول تأليف نمودند؟ وي پاسخ داد:«اگر جن و انس جمع گردند تا تأليفي مانند تأليف علي ابن ابي طالب داشته باشند،‌توانايي آن را نخواهند داشت.[5]
البته مصحفي كه امام علي ـ عليه السلام ـ تدوين و جمع كرد آن را به مردم ارائه كرد. ولي به دلائلي كه در جاي خود بحث شده،‌مورد پذيرش قرار نگرفت، و آن مصحف به عنوان وديعة امامت بعد از حضرت علي ـ عليه السلام ـ به امامان معصوم ـ عليهم السلام ـ يكي پس از ديگري رسيده است.
مصحف امام علي ـ عليه السلام ـ از نظر تعداد آيات، سوره ها و كلمات، هيچ تفاوتي با مصحف كنوني نداشت، تنها سوره ها به ترتيب نزول تنظيم شده بودند و بر اساس قرائت پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ بود و شأن نزول آيات و سوره ها و نام افرادي كه آيات و سوره هاي در شأن آن ها بود ذكر شده بود و... .[6]
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . ر.ك: زنجاني، عبدالله، تاريخ القرآن، تهران، مكتبة صدر، 1387، ص53.
[2] . ر.ك: مجلسي، محمد باقر، بحار الانوار، تهران، مؤسسة طور، 1370، ج89 ، ص52.
[3] . ر.ك: سيوطي، جلال الدين، الاتقان في علوم القرآن، دمشق، دار ابن كثير، دارالعلوم الانساني، 1414ق، ج1، ص183.
[4] . ر.ك، مجلسي، محمد باقر، بحار الانوار، همان.
[5] . ر.ك: الاتقان، همان، تاريخ القرآن، ص48.
[6] . براي آگاهي بيشتر ر.ك: معرفت، ‌محمد هادي، علوم قرآني، قم، مؤسسه انتشاراتي التمهيد، 1378ش.

براي روشن شدن پاسخ سؤال ياد آوري چند نكته ضروري است:
1. «عمّ» در اصل «عن ما» (از چه چيز) بوده است ـ نه «عن من» ـ و حرف «نون» به خاطر نزديك بودن مخرجش با «ميم» به «ميم» تبديل شده و در آن ادغام شده و به صورت «عمّا» در آمده است و آنگاه «الف» آن حذف شده و به «عمّ» تبديل شده است.[1] كه اين كار طبق قاعده است و براي گفتاري كردن آن چنين نشده است؛ توضيح اينكه: كلمة «ما» در اين آيه اسم نكره مي باشد و اين نوع «ما» وقتي در جملة استفهاميه (پرسشي) قرار گيرد و مجرور باشد، مثلا يكي از حروف «جر» مانند: ب، علي، الي، من، في و... آن را مجرور كرده باشد، حرف «الف» آن حذف مي گردد و حركت فتحة آن باقي مي ماند تا نشان گر حذف آن‌ «الف» باشد. مانند:
1. «فيم انت من ذكرئها» (سورة نازعات، آية 43).
2. «فناظرة بم يرجع المرسلون» (سورة نمل، آية 35).
3. «لم تقولون ما لا تفعلون» (سورة صف، آية 2).
اما اگر در جملة خبريه قرار گيرد هر چند به يكي از حروف «جرّ» مجرور هم باشد، الف آن حذف نمي شود مانند:
1. «يومنون بما انزل اليك» (سورة بقره، آية 4).
2. «ما منعك ان تسجد لما خلقت بيدي» (سورة ص، آية 75).[2]
3. «عما قليل ليصبحن نادمين» (سورة مومنون، آية 40).
2. قرآن كلام الهي است.[3] و به اصطلاح دانشمندان علوم قرآني ساختار آن از جهت تلفظ و محتوا وحياني است.[4] و به تعبير علامه طباطبايي (ره): در عقيدة عمومي مسلمانان ـ كه البته ريشة آن همان ظواهر لفظي قرآن است ـ دربارة وحي قرآن اين است كه: قرآن مجيد به لفظ خود (با همين لفظ) سخن خداست كه به وسيلة يكي از مقربين ملائكه كه موجوداتي آسماني هستند به پيغمبر اكرم فرستاده شده است. نام اين ملك (فرشته) جبرئيل روح امين است...»[5]
آيت الله معرفت هم در اين زمينه مي نويسد: «قرآن تصريح دارد كه الفاظ و عبارات قرآن و ساختار آن، از آن خداست و به وسيلة وحي انجام گرفته است، زيرا واژه هاي قرائت،[6] تلاوت،[7] و ترتيل[8] كه در قرآن به كار رفته است، در لغت عرب به معناي بازگو كردن سرودة ديگران (از نظر لفظي و معنايي) است و بازگو كنندة آن را صرفاً تلاوت مي كند... در قرآن كريم آمده: «و انك لتلقي القرآن من لدن حكيم عليم»[9] و قرآن، همانا، «مايقرا» (آنچه قرائت مي شود) است كه حكايت لفظ و معني است نه تنها حكايت معنا.»[10] بنابراين حتي پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ نيز حق نداشته الفاظ قرآن را تغيير دهد و مثلاً حالت نوشتاري آن را به حالت گفتاري برگرداند يا اينكه حالت گفتاري آن را نوشتاري كند، بلكه موظف بوده آن را به همان صورتي كه از خدا دريافت مي كند به مردم برساند.
پس ديگران هم به هيچ وجه حق ندارند الفاظ آن را تغيير دهند و الفاظ آن را از نوشتاري به گفتاري تبديل كنند. زيرا اين كار باعث تحريف لفظي قرآن مي شود و به فصاحت و بلاغت قرآن لطمه مي زند و آن را از كلام خدا بودن ساقط مي كند و آن را به كتابي كه محتوايش از خدا و لفظش از بشر است (كتاب الهي و بشري) تبديل مي كند. و اين كتاب ديگر از جهت فصاحت و بلاغت داراي اعجاز نخواهد بود.
آري،‌ علما براي آسان شدن قرائت قرآن علائم و حركاتي را در آن قرار داده اند كه نه تنها الفاظ را تغيير نمي دهد بلكه به صحيح خواندن آن كمك مي كند.[11]
3. به فرض اگر امكان داشته باشد كه الفاظ قرآن را از حالت نوشتاري (رسمي و فصيح) به حالت گفتاري (عاميانه و غير فصيح) تبديل كنند اين گونه نيست كه خواندن آن براي مردم راحت تر باشد و نياز به قواعد وجود نداشته باشد. زيرا در آن صورت هم قواعدي ويژه حاكم بر آن خواهد بود كه بدون آموختن آنها نمي شود قرآن را آموخت و قرائت كرد چنانكه عرب هاي بي سواد كه با قواعد روخواني قرآن آشنا نيستند نمي توانند آن را بخوانند و به فرض هم اگر هيچ قاعده اي بر آن حاكم نباشد يقينا خواندن آن براي كساني كه زبان مادري آنها عربي نيست شكل خواهد بود بلكه آنها اصلاً راهي براي فراگيري قرآن نخواهد داشت مگر اين كه آن را با مشقت فراوان از طريق شنيدن از كساني كه عرب هستند ياد بگيرند. علاوه بر اين نحوه گفتار عاميانه همة عرب هاي يكي نيست تا قرآن را طبق آن بنويسند.
مطلب مهم ديگر در اين باره اين است كه اصولا قواعد و دستور زبان براي فراگيري يك زبان مي باشند نه براي سخت تر كردن آن و با استفاده و به كارگيري همين قواعد است كه بسياري از مسلمانان كه زبان عربي را نمي دانند، ولي به آساني قرآن را قرائت مي كنند و اين كار را هم در مدت كوتاهي فرا مي گيرند.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. آيت الله معرفت، محمد هادي، علوم قرآني، همان، ص 82 - 84.
2. آيت الله جعفر سبحاني، الهيات و معارف اسلامي، (قم، توحيد، بي تا)، ص 266، 268.
3. آيت الله معرفت، محمد هادي، التمهيد، همان، ج 1، ص 272- 274.
4. مهدي احمدي، قرآن در قرآن، قم، اشراق، چ اول، 1374، ص 127 - 130.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . ر.ك: فضل بن حسن طبرسي، محمع البيان في تفسير القرآن، تصحيح و تحقيق سيد هاشم رسولي محلاتي و سيد فضل الله يزدي طباطبايي، بيروت، انتشارات دارالمعرفة، بي تا، ج 9 ـ 10، ص 638؛ و طباطبايي، سيد محمد حسين، الميزان في تفسير القرآن، قم، انتشارات اسماعيليان، چاپ پنجم، 1371، ج20، ص 158 ـ 159؛ و مغنيه، محمد جواد، التفسير الكاشف، بيروت، انتشارات دارالعلم للمابين، چاپ اول،1990 م، ج 7، ص 498.
[2] . ر.ك: جمال الدين ابن هشام انصاري، مغني اللبيب، قم، مكتبة سيد الشهداء ـ عليه‎ السلام ـ ، چاپ چهارم، 1368، ج 1، ص 393 - 394.
[3] . ر.ك: توبه/ 6.
[4] . ر.ك: توبه/ 6.
[5] . ر. ك: معرفت، محمد هادي، التمهيد، قم، موسسة النشر الاسلامي، چاپ اول، 1412 ق، چ 1، ص 273.
[6] . طباطبايي، سيد محمد حسين، قرآن در اسلام، قم، دفتر انتشارات اسلامي، چاپ دهم، 1379، ص 72.
[7] . ر. ك: جمعه/ 2؛ نمل/ 92؛ كهف/ 27.
[8] . ر .ك: مزمل/ 4.
[9] . نمل/ 6، به يقين اين قرآن را تو از نزد (خداي) حكيم و دانايي تلقي (دريافت) مي كني.
[10] . معرفت، محمد هادي، علوم قرآني، تهران و قم، موسسه فرهنگي انتشاراتي التمهيد و سمت، چاپ اول، 1379، ص 83.
[11] . ر. كنوانسيون، التمهيد، همان، ص 356 - 363.

يكي از رويدادهاي مهم فرهنگي و هنري دهة اخير جهان اسلام، چاپ نفيس قرآني است كه خطاط مشهور معاصر سوري، عثمان طه، به خط معجزه آساي نسخ خويش نوشته و با همكاري مؤسسة علوم القرآن و با تأييد و همكاري چند كشور اسلامي در دمشق انتشار يافته است.
كتابت اين قرآن، طرح سنجيده و برنامه ريزي شده اي است. به اين معني كه هر صفحه آن پانزده سطر دارد و هر صفحه با اول يك آيه آغاز شده و به آخر يك آيه ختم مي گردد و هر جزء از سي جزء قرآن در بيست صفحه نوشته شده و با احتساب دو صفحه در اول و دو صفحه در آخر كه براي تذهيب و تزئينهاي ديگر در نظر گرفته شده، در مجموع در 604 صفحه تدوين شده است. قرآن مكتوب به خط عثمان طه كه به نسخ بسيار شيرين و شيوه اي آميخته به ثلث به نگارش در آمده و به تصديق خِبرگان فن از نظر خوشنويسي و استحكام دست و قلم و چشم نوازي و يكدستي، در ميان قرآنهاي خوش خط قديم و جديد نظير ندارد چنانكه انتظار مي رفت به محض انتشار، با استقبال وسيعي در سراسر جهان اسلام روبرو شد و به انواع شكلها و قطعها، به ويژه قطع وزيري تجديد چاپ شد.
قرآن برتر و رسمي تر جهان اسلام، پيش از اين كتابت اصيل، قرآن سلطاني ـ «سلطان عبدالحميد» بود و از آن مهمتر و علمي تر و مضبوط تر قرآني بود كه به همّت و درخواست ملك فؤاد اول، پادشاه مصر به طبع رسيده و اعتبار و اشتهار عظيمي از نظر صحّت و دقت و انطباق رسم الخط با رسم عثماني و بررسي كليه علامات ضبط و وقف و قراآت آن بر مبناي مصاحف عثماني حاصل كرد. و مصحف مصر با طبع ملك فؤاد مبناي كتابت هنرمند بزرگ سوري استاد عثمان طه قرار گرفته است.[1]
بطور خلاصه، عثمان طه كتابت خود را از قرآن كريم بر مبناي مصحف قاهره كه درست ترين و دقيق ترين و علمي ترين قرآن جهان اسلام از حيث كتابت بود، استوار ساخته است. آنچه كتابت نسخ استوار و شيوا و شيرين عثمان طه را عالمگير كرد و او را به صورت مقبول ترين و مهمترين كتابت از قرآن كريم در عصر جديد، و در جهان اسلام درآورد، اين واقعيت بود كه علماي قرآن شناس عربستان آن را به عنوان بهترين و صحيح ترين كتابت (با رسم الخط عثماني) به رسميت شناختند و همان كتابت را با اندكي تصحيح و چاپ نفيس جديد به صورت مصحف المدينة، منتشر مي كنند.[2]
البته، نمي گوييم كه قرآن عثمان طه داراي نقص نيست، زيرا خود آقاي عثمان طه هم اين ادعا را ندارد، ولي انصاف مي طلبد كه كاري اساسي و عميق روي آن صورت گرفته و از ساير كتابت ها برتر است. يكي از مشكلات اجرايي آموزش قرآن كه متخصصان فن روي آن انگشت گذاشته اند داشتن يك نوع رسم الخط و قرآن در سرتاسر كشور و از يك نوع روخواني است. حتي در كتب درسي قرآن و ديني مدارس نيز از اين نوع رسم الخط استفاده شود و از تغيير سليقه اي آن در هر سال پرهيز شود تا اين شيوه جاي خود را باز نمايد.
ممکن است گفته شود اين قرآن براي مكتب رفته ها و قديمي ها و يا بچه ها مشكل است. جواب اين ايراد آن است كه اين مشكل مربوط به آموزش غلط و تكرار چندين سالة آن از روي كتابت ساير قرآنها مي باشد و با اندك توضيحي در مورد اين نوع رسم الخط و تذكر موارد اختلاف و تكرار آيات، مطلب روشن مي شود.
برخي اين اشكالات را از روي تعصب مطرح مي كنند كه مثلاً ترويج اين نوع قرآن، ترويج اهل سنّت است. که اين گونه نيست، زيرا قرآن، سني و شيعه ندارد و در پايان اين قرآن ذكر شده كه اين قرآن به روايت حفص از عاصم مي باشد و شيعه نيز همين روايت، يعني روايت حفص از عاصم را معتبر مي داند كه از امام ـ عليه السّلام ـ است.[3]
اگر منظور از علامت، حركات فتحه، ضمه و كسره مي باشد همين علامات در هنگام وقف تغيير مي كنند مثل كلمه نستعينُ كه در هنگام وقف نستعينْ خوانده مي شود كه اين خود نوعي تغيير حركات است و اگر منظور از علامت، كلي است و شامل حروف و حركات و غيره مي شود ما مي بينيم كه مثلاً در شعر من يفعل الحسنات الله يشكرها[4] علامت جزاء حذف شده است و همچنين كوفيون كه گروهي از نحويين را تشكيل مي دهند حذف علامت را در حالت اختيار نيز اجازه داده اند مثل اين آية قرآن كه اينما تكونوا يدرككم الموت[5] كه باز هم در اين آيه علامت جزاء حذف شده است[6]
ثالثاً در اين رسم الخط اصلاً تغيير و حذفي صورت نگرفته است، زيرا اين الف ها به صورت كوچكتر بالاي كلمه نوشته شده است و همانطور كه مي دانيد تبديل و تغيير آن است كه بجاي يك علامت، علامت ديگري گذارده شود و حال آن كه در اينجا اين اتفاق نيفتاده و فقط به صورت كوچكتر نوشته شده است و همان الف مي باشد.
و امّا اين كه آيا اين نوع از رسم الخط تحريف قرآن است يا خير؟ چنانكه در جاي خود روشن شده تحريف يا معنوي است يا لفظي كه البته اينجا بي ترديد تحريف معنوي نيست؛ زيرا تحريف معنوي مثل اينكه آيه به گونه اي تفسير شود كه خارج از ضوابط تفسيري باشد و معناي خلاف واقع بدهد. امّا تحريف لفظي كه آن هم اقسامي دارد و اهمّ آن اين است كه:
1. قائل شدن به اينكه آيه اي از قرآن افتاده.
2. آيه اي به قرآن اضافه شده.
3. قائل شدن به اين كه هم زياد و هم نقصان در قرآن مي باشد.
4. قرآني كه از طرف خداوند نازل شده غير از اين قرآني است كه دست مسلمانان مي باشد.
و موارد ديگر كه اشكال ياد شده، شامل هيچ كدام از اين موارد نمي شود.
علاوه بر آن، خود قرآن وحي است، ولي رسم الخط قرآن كه وحي نيست تا تغيير آن موجب تحريف شود چون قرآن با رسم الخط، نازل نشده است. مثل اين كه كتابت انسان به همين صورت بر پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ نازل شده باشد كه در اين صورت تغيير آن ممكن است موجب تحريف شود پس تفاوت رسم الخط قرآن سبب تحريف قرآن نمي شود.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. دانشنامه قرآن و قرآن پژوهي: بهاءالدين خرمشاهي، مادة عثمان طه، مصحف قاهره، مصحف مدينة.
2. تدوين القرآن، علي كوراني عاملي، معاصر، چاپ دارالقرآن، قم.
3. شرح شافيه ابن حاجب، ج 1، ص 194، ناشر: دارالكتاب العلمية، بيروت.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . دانشنامة قرآن و قرآن پژوهي ـ بهاءالدين خرمشاهي، مادة عثمان طه، مصحف قاهره.
[2] . دانشنامة قرآن و قرآن پژوهي ـ بهاءالدين خرمشاهي، مادة مصحف مدينة
[3] . سايت اينترنتي همشهري، قسمت معارف، مقالة مشكلات اجرايي آموزش قرآن، 8 آذر 77 ، «با اندكي تغييرات»
[4] . بسياري از نحويين به اين شعر استناد كرده اند.
[5] . نساء/ 78.
[6] . رضي الدين استر آبادي، شرح الرضي علي الكافيه، تهران، نشر الصادق، ج 4، ص 111.

قرآن كريم داراي تقسيمات مختلفي است كه با آن ها شناخته مي شود. مانند جزء، حزب، سوره، آيه و .... ولي بايد توجه داشت كه همه آن تقسيمات در متن قرآن مطرح نشده است و تنها تقسيم قرآن به سوره ها و آيه ها منشأ قرآني دارد چنانكه قرآن در مورد مجموعه اي از كلام الهي كه براي بيان غرضي و هدفي كنار هم آمده اند و غير از يك مورد (سورة توبه) با بسم الله الرحمن الرحيم آغاز مي شوند، به صورت متعدد واژه سوره را به كار برده است.[1] و همچنين در قرآن درباره قطعه اي از كلام الهي نيز در موارد فراواني از كلمه«آيه» در شكل هاي مختلف (مفرد، جمع و ...) استفاده شده است.[2] و در روايات هم اين دو واژه فراوان به چشم مي خورد كه بعضي از آنها در روايات مختلف كتاب فضل القرآن اصول كافي آمده است اما تقسيم قرآن به جزء، حزب و ... از كارهايي است كه بعدها صورت گرفته است و منشأ قرآني ندارد.
پيشينه تجزيه(جزء جزء و دسته بندي كردن) قرآن:
«جزء» در لغت به معني پاره و تكه اي از چيزي است.[3] و اين معني بر يك يك سوره ها، آيات، كلمات و حتي بر حروف قرآن نيز صادق است. اما آنچه مورد بحث ما در اين نوشتار است، معني معروف و اصطلاحي آن است كه بر بخش هاي خاصي از قرآن اطلاق مي شود. طبق بعضي از نقل ها سابقة تقسيم قرآن به اجزاء و بخش هاي مختلف به زمان رسول اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ يا نزديك به آن زمان باز مي گردد. چنانكه از نافع بي جبير نقل شده است كه: پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ مي فرمودند:«جزئي از قرآن را خواندم»[4] و امام علي ـ عليه السّلام ـ نيز در توصيف پرهيزكاران مي فرمايند:«اما الليل فصافون اقدامهم تالين لاجزاء القرآن يرتّلونها ترتيلا.»[5] پرهيزكاران در شب بر پا ايستاده مشغول نمازند، قرآن را جزء جزء و با تفكر و انديشه مي خوانند.» و نيز نقل شده است مردي ميان مكه و مدينه خدمت رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ رسيد و عرض كرد:«شب گذشته دو جزء از قرآن از من فوت شد كه حاضر نيستم آن را با چيزي عوض كنم»[6] از آنچه ذكر شد به دست مي آيد كه در صدر اسلام واژه«جزء» در مورد پاره اي از قرآن به كار مي رفته است. اما درباره اينكه اين تقسيم بندي توسط چه كسي يا چه كساني انجام شده است، آثاري در دست است كه نشان مي دهد تقسيم قرآن به جزءهاي مختلف و به شكل هاي گوناگون توسط صحابه آغاز شده است:[7] و بعدها توسط تابعين و غير آنها ادامه پيدا كرده تا اينكه به شكل كنوني در آمده است؛ در اينجا به بعضي از آن آثار اشاره مي شود: زركشي به نقل از كتاب هاي احمد حنبل، ابو داود و ابن ماجه از قول اوس بن حذيفه چنين نقل مي كند كه: رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ از اصحاب پرسيدند:«چگونه قرآن را تقسيم (دسته بندي) مي كنيد؟ پاسخ دادند: ما قرآن را به 3، 5، 7، 11 و 13 حزب (جزء و بخش) تقسيم مي كنيم و بخش طولاني آن از سورة«ق» تا آخر قرآن است.»[8] البته مراد پايان همان مقداري از قرآن كه تا آن زمان نازل شده بود مي باشد. تقسيم ديگري كه در زمان صحابه رايج بوده تقسيم قرآن به هفت جزء بوده است كه البته نزد همه صحابه يكسان نبوده است. چنانكه تقسيم عبدالله بن مسعود با تقسيم ديگر صحابه از جهت شكل متفاوت بوده است.[9] و اين تقسيم در زمان هاي بعد نيز با شكل هاي مختلف رايج بوده است؛ چنانكه از قتادة دو گزارش متفاوت در اين باره نقل شده است[10] و نيز از يحيي بن آدم هم دو گزارش متفاوت ديگري از تقسيم قرآن به هفت جزء ذكر شده است.[11] تقسيم ديگري كه توسط مجاشعي از قول ابي محمد حماني گزارش شده است، تقسيم قرآن به چهار بخش و جزء مي باشد.[12] تقسيمات ديگري هم براي قرآن ذكر شده است. چنانكه سجستاني در كتاب المصاحف خود، از قول«هلال وراق» و «عاصم مجدري» از تقسيم قرآن به 5، 6، 7، 8، 9 و 10 جزء خبر داده است؛ و تفصيل اين تقسيمات را هم ذكر كرده است. البته تفصيل تقسيم به 9 جزء را نياورده و متذكر شده است كه راوي آن را حفظ نكرده است.[13] تقسيم ديگر قرآن تقسيم آن به چهارده جزء مي باشد چنانكه: امام صادق ـ عليه السّلام ـ به حسين بن خالد فرمودند:«.... اما عندي مصحفاً مجزيً اربعة عشر جزءاً» در نزد من قرآني است كه چهارده جزء است.[14] بنابر آنچه گذشت دسته بندي(تجزيه) قرآن به شكل هاي مختلف بوده است و دست كم تا زمان امام صادق ـ عليه السّلام ـ تقسيم كنوني قرآن (30 جزء و 120 حزب) رايج و شايع نبوده است. در اينكه تقسيم قرآن به سي جزء از كي و چگونه مطرح شده است، احتمالات و اقوالي ذكر شده است، از جمله اينكه مرحوم فيض كاشاني مي فرمايد:«گفته شده است كه حجاج (بن يوسف ثقفي) قرّاء را حاضر كرد و دستور داد تا كلمات حروف قرآن را بشمارند و اجزاء آن را مساوي كنند و آنها هم قرآن را به سي جزء و ... تقسيم كردند.»[15] و آيت الله معرفت هم در اين باره مي فرمايد:«گفته شده است مأمون عباسي امر كرد تا قرآن را چنين تقسيم كنند، و نيز گفته شده است كه حجاج چنين دستوري را داده است.»[16] زركشي، مشهور شدن تقسيم قرآن به سي جزء را مربوط به مدارس مي داند.[17] و آيت الله معرفت هم بر اين باور مي باشد و مي نويسد:«تحزيب قرآن و تجزيه آن به سي جزء در مدارس و غير مدارس به جهت آساني قرائت مشهور شده است.»[18] همچنين زرقاني هم در مورد اين مسأله مي گويد: «مصاحف عثماني همانطور كه خالي از نقطه و شكل بود مجرد از تجزيه نيز بود و در طول زمان مردم به اعتبارات مختلف قرآن را جزء جزء كردند، بعضي از آنها قرآن را به سي قسمت تقسيم كردند و هر قسمت را جزء ناميدند ....»[19] بنابر آنچه گذشت روشن شد كه تقسيماتي كه در قرآن انجام شده (غير از تقسيم قرآن به سوره و آيات) هيچ يك به دستور شارع مقدس (توقيفي) نبوده است. بلكه قرآن پژوهان طبق نظر خود اين كارها را كرده اند. و هدف آنها هم از اين كارها، آسان شدن قرائت، تعليم و تعلم، حفظ و ... قرآن بوده است و به همين جهت هم غالباً اين تقسيمات با توجه به مقدار آيات بوده است و سعي شده است كه اجزاء مختلف حجمي يكسان داشته باشند. بنابراين وجود اختلافات در آن تقسيم بندي ها امري كاملاً طبيعي و عادي است چنانكه قرآني كه در پاكستان چاپ شده و در بين مردم آنجا شهرت دارد از جهت شروع بعضي از جزء ها با قرآني كه با خط عثمان طه منتشر شده در 6 مورد تفاوت هاي مختصري دارند كه عبارتند از:
1. شروع جزء 7 در قرآن پاكستاني از آية 83 مائده (و اذا سمعوا ...) مي باشد ولي در قرآني كه با خط عثمان طه مي باشد اين جزء با آيه 82 مائده (لتجدن اشد الناس ...) شروع شده است.
2. در قرآن پاكستاني جزء 11 از آيه 94 سورة توبه(يعتذرون اليكم ...) آغاز شده در حالي كه در قرآن به خط عثمان طه اين جزء از آيه 93 توبه(انما السبيل ....) شروع گرديده است.
3.در قرآن پاكستاني جزء 14 از آيه 2 حجر شروع شده ولي در قرآن به خط عثمان طه از اول اين سوره، آن جزء شروع گرديده است.
4. جزء 20 در قرآن پاكستاني از آيه 60 نمل(امن خلق ...) و در قرآن با خط عثمان طه از آيه 56 اين سوره (فما كان ...) آغاز مي گردد.
5. شروع جزء 21 در قرآن پاكستاني از آيه 45 سوره عنكبوت(اتل ما اوحي ...) مي باشد در حالي كه در قرآن با خط عثمان طه از آيه46 عنكبوت(و لا تجادلوا ...) آغاز شده است.
6. آخرين مورد اختلافي اينكه: همان طور كه در سؤال آمده است جزء 23 در قرآن پاكستاني از 22 سوره يس (و مالي ...) شروع مي شود ولي در قرآن با خط عثمان طه اين جزء از آيه 28 سورة يس (و ما انزلنا ...) شروع مي گردد.
نكته قابل توجه اين است كه اختلافات در تقسيم هاي ذكر شده در مورد قرآن به متن و محتواي آن لطمه اي نمي زند. و تقسيم آن به سي جزء براي تعيين مقدار تلاوت روزانة كسي كه مي خواهد قرآن را در يك ماه كه معمولاً سي روز است قرائت نمايد، نقش زيادي دارد.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. دكتر محمود، راميار، تاريخ قرآن، (تهران: امير كبير، چاپ سوم، 1369)، ص 543 ـ 544.
2. بهاء الدين، خرمشاهي، دانشنامه قرآن و قرآن پژوهشي، (بي جا: انتشارات دوستان و انتشارات ناهيد، چاپ دوم، 1381)، ج 1، ص 927.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . رك: محمد فؤاد، عبدالباقي، المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الكريم، تهران، انتشارات اسلامي، چاپ دوم، 1374، ص 470.
[2] . رك: همان، ص 133 ـ 138، ‌البته بعضي از آن ها در معناي مذكور است.
[3] . راغب اصفهاني، المفردات في غريب القرآن، بي جا، انتشارات كتاب، چاپ دوم، 1404، ص 93.
[4] . ابوبكر، عبدالله بن ابي داود، سجستاني، كتاب المصاحف، بيروت، انتشارات دارالكتب العلمية، چاپ اول، 1405، ص 131.
[5] . نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتي، قم، انتشارات پارسايان، چاپ دوم، 1379، ص 402، خطبه 193، بند 8.
[6] . كتاب المصاحف، همان.
[7] . فيض كاشاني در کتاب المحجة البيضاء، قم، دفتر انتشارات اسلامي، چاپ دوم، بي تا، ج 2، ص 223 مي گويد: «فقد حزب الصحابة القرآن احزابا».
[8] . بدرالدين، محمد بن عبدالله، زركشي، البرهان في علوم القرآن، تحقيق محمد ابوالفضل ابراهيم، بيروت، انتشارات دارالجيل، 1408، ج 1، ص 250.
[9] . المحجة البيضاء، همان.
[10] . رك: المصاحف، همان، ص 131 ـ 132.
[11] . رك: همان، ص 134 ـ 135.
[12] . المصاحف، همان، ص 133.
[13] . همان، 133 ـ 134.
[14] . كليني، محمد بن يعقوب، اصول كافي، ترجمه سيد هاشم رسولي محلاتي، تهران، انتشارات علميه اسلاميه، بي تا، ج 4، ص 423.
[15] . المحجة البيضاء، همان، ص 224.
[16] . معرفت، محمد هادي، التمهيد، قم، موسسة النشر الاسلامي، چاپ اول، 1412، ج 1، ص 364.
[17] . البرهان في علوم القرآن، همان.
[18] . التمهيد، همان.
[19] . محمد عبدالعظيم زرقاني، مناهل العرفان في علوم القرآن، بيروت، دارالكتب العلميه، 1416، ص 407 ـ 408.

وجود مصحف علي ـ عليه السّلام ـ غير قابل شك[1] و بلكه مورد اتفاق فريقين است[2]. چرا كه در منابع شيعه و سني به آن تصريح يا اشاره شده است[3]؛ مثلاً سيوطي از طريق ابن سيرين از علي ـ عليه السّلام ـ چنين نقل مي‎كند: «لما مات رسول‎الله ـ صلّي الله عليه و آله ـ آليت الا آخذ علي ردائي الالصلاة جمعة حتي اجمع القرآن» همين كه پيامبرـ صلّي الله عليه و آله ـ از دنيا رفت سوگند ياد كردم كه عبايم را جز براي نماز جمعه (بر دوش) نگيرم تا قرآن را جمع كنم» و بعد راوي مي‎افزايد «فجمعه» يعني پس آن را جمع كرد[4]. و از بعضي روايات استفاده مي‎شود كه آن مصحف شريف بعد از علي ـ عليه السّلام ـ به ائمه اهل بيت ـ عليهم السّلام ـ يكي پس از ديگري منتقل شده تا به دست امام زمان(عج) رسيده است؛ چنانكه امام صادق ـ عليه السّلام ـ مي‎فرمايند: «فاذا قام القائم قرأ كتاب الله عزوجل علي حده و اخرج المصحف الذي كتبه علي ـ عليه السّلام ـ»، و وقتي كه قائم (عج) قيام فرمايد كتاب خداي عزوجل را به حدش خواهد خواند و مصحفي را كه علي ـ عليه السّلام ـ نوشته است بيرون آورد»[5] و در روايت ديگر خود علي ـ عليه السّلام ـ نيز بر اين مطلب تصريح كرده‎اند[6].
برخي از محققان ويژگي‎هايي را براي مصحف علي ـ عليه السّلام ـ ذكر كرده اند[7] كه مي توان آنها را به دو دسته كلي تقسيم كرد:
الف) از جهت تأليف و نظم: در مصحف علي ـ عليه السّلام ـ قرآن طبق ترتيب نزول نوشته شده است[8]؛ چنانكه محمدجواد بلاغي(ره) مي‎گويد: «و نزد شيعه معلوم است كه اميرالمؤمنين علي ـ عليه السّلام ـ بعد از رحلت رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ عبا بر دوش نگرفت مگر براي نماز تا اينكه قرآن را به ترتيب نزول و تقديم منسوخ بر ناسخ جمع كرد[9].» و ابن حجر سني گويد: «قد ورد أن علياً جمع القران علي ترتيب النزول عقب موت النبي ـ صلّي الله عليه و آله ـ»، وارد شده است كه علي ـ عليه السّلام ـ بعد از پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ قرآن را به ترتيب نزول جمع كرد»[10] و سيوطي نيز گويد: «كان اول مصحف علي ـ عليه السّلام ـ سورة اقرأ ثم سورة المدثر، ثم المزمل، ثم تبت ثم التكوير... و هكذا الي آخر ترتيب السور حسب نزولها» اول مصحف علي ـ عليه السّلام ـ سوره اقرأ، سپس مدثر... و همين‎طور تا آخر ترتيب سوره‎ها طبق نزولشان[11].»
ب) از جهت محتوا: اين مصحف شريف طبق بعضي روايات مشتمل بر چيزهايي است كه در قرآن موجود در دست ما، وجود ندارد؛ چنانكه حضرت علي ـ عليه السّلام ـ در پاسخ سؤال طلحه در مورد مصحف شريف آن حضرت، چنين فرموده‎اند: «اي طلحه! تمام آياتي كه خداوند -عزوجل- بر حضرت محمد ـ صلّي الله عليه و آله ـ نازل فرموده با املاء پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ و خط من نزد من است؛» هر حلال و حرام و حدود و احكام، يا هر چيزي كه امت تا روز قيامت به آن احتياج داشته باشند حتي ديه‎خراشي كه بر بدن وارد شود نزد من است؛ كه با املاء پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ و خط من، نوشته شده است. طلحه پرسيد: آيا هر چيز كوچك و بزرگ، خاص و عام و آنچه تا روز قيامت اتفاق مي‎افتد در آن نوشته شده و نزد توست؟! حضرت فرمودند: آري...»[12] اما اين اضافات به عنوان متن قرآني نيست بلكه برخي از آنها به عنوان توضيح و تفسير و برخي براي بيان آيات ناسخ و منسوخ و بعضي مربوط به سبب و شأن نزول آنها و برخي هم بيانگر زمان و مكان نزول آنها مي‎باشد كه پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ آنها را از طريق وحي غير قرآني دريافت و به علي‎ـ‎عليه السّلام ـ املاء كرده است و ايشان نيز ـ طبعاً ـ آنها را در حاشيه و خارج از متن قرآن نوشته‎اند[13]. چنانكه خود ايشان مي‎فرمايند: «هيچ آيه‎اي بر رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ نازل نشده مگر آنكه حضرت برايم قرائت و املاء فرمود و من آنرا نوشتم و تأويل و تفسير و ناسخ و منسوخ و محكم و متشابه آيات را به من آموخت... و هيچ علمي را كه پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ به من آموخت فراموش نكردم و نوشتم.»[14] و براي يكساني قرآن فعلي با مصحف علي ـ عليه السّلام ـ از جهت متن قرآني، قرائن ديگري نيز وجود دارد: 1. تمام ادله عدم تحريف كه در كتب علماء شيعه نوشته شده است[15]. 2. در روايات فراواني ائمه ـ عليهم السّلام ـ بر قرائت و عمل به همين قرآن پيروان خود را تشويق كرده‎اند و براي قرائت تك‎تك سور آن فضائل و ثوابهائي را ذكر فرموده‎اند[16]. 3. اگر مصحف علي ـ عليه السّلام ـ آياتي در مورد امامت و... داشت كه در اين قرآن نيست حضرت و يارانش به آن احتجاج مي‎كردند[17] در حالي كه هرگز چنين نكرده‎اند. 4. اين قرآن اگر با قرآن علي ـ عليه السّلام ـ فرق داشت، علي ـ عليه السّلام ـ و فرزندانش اعلام مي‎فرمودند، زيرا سكوت در اينجا باعث محو دين است و تقيه در جايي كه موجب فساد دين باشد جايز نيست[18].
تذكر: گرچه طبق آنچه گذشت فرق بين مصحف علي ـ عليه السّلام ـ و قرآن موجود در متن قرآني وجود ندارد ولي با توجه به اينكه حضرت در حديث فوق تفسير و تأويل را مقابل محكم و متشابه قرار دادند معلوم مي‎شود كه مقصود از تأويل، بيان معاني باطني قرآن است كه در روايات براي قرآن بطون زيادي ذكر شده است[19]. و مسلماً آنچه را كه شخصيتي چون علي ـ عليه السّلام ـ با املاء پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ در مصحفش نوشته است، حقايق فراواني دارد كه دست ما از آن كوتاه است چنانكه از ابن جبري نقل شده است: «ولو وجد مصحفه لكان فيه علم كبير و لكنه لم يوجد» اگر مصحف علي ـ عليه السّلام ـ يافت شود حتماً در آن علم بزرگي (فراواني است) ولي يافت نشده است[20]. بنابراين آن مصحف با قرآن فعلي قابل مقايسه نيست.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . خوئي، سيد ابوالقاسم، البيان، بي جا، انوار الهدي، چاپ هشتم، 1401ق، ص223.
[2] . فتح الله، محمدي (غبارزادگان)، سلامة القرن من التحريف، تهران، پيام آزادي، چاپ اول، 1420ق، ج1، ص60.
[3] . ر.ك: محمد بن يعقوب، كليني، اصول كافي، ترجمه سيد هاشم رسولي محلاتي، تهران، علميه اسلاميه، بي‎تا، ج4، ص444؛ احمد بن علي بن ابي طالب، طبرسي، الاحتجاج، تحقيق ابراهيم بهادري و محمد هادي به، تهران، اسوه، چاپ دوم، 1216ق، ج1، ص207؛ جلال الدين، السيوطي، الاتقان، تصحيح محمد سالم، هاشم، بيروت، دارالكتب العلمية، چاپ اول، 1421ق، ج1، ص117؛ ابن سعد، الطبقات الكبري، بيروت، دار بيروت، 1405ق، ج2، ص338؛ طباطبائي، سيد محمد حسين، الميزان، قم، اسماعيليان، چاپ پنجم، 1393ق، ص36ـ38.
[4] . الاتقان، همان.
[5] . اصول كافي، همان.
[6] . ر.ك: الاحتجاج، همان، ص358ـ359؛ فيض كاشاني، محسن، تفسير الصافي، بيروت، موسسة الاعلمي للمطبوعات، بي‎تا، ص42؛ انصاري، اسماعيل، اسرار آل محمد(ص)، ترجمه كتاب سليم بن قيس، قم، دفتر نشر معارف اسلامي، چاپ اول، 1413ق، ص253ـ254.
[7] . ر.ك: معرفت، محمد هادي، التمهيد، قم، موسسة النشر الاسلامي، چاپ اول، 1412ق، ج1، ص292؛ مكارم شيرازي، ناصر و ديگران، تفسير نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، چاپ پنجم، 1364، ج11، ص28.
[8] . تفسير نمونه، همان؛ الطبقات الكبري، همان؛ سلامة القرآن من التحريف، همان، ص62؛ شيخ مفيد، الارشاد، قم، بصيرتي، بي‎تا، ص365.
[9] . بلاغي، محمد جواد، آلاء الرحمن في تفسير القرآن، قم، موسسه بعثت، چاپ اول، 1420ق، ج1، ص51.
[10] . مركز الثقافة و المعارف القرآنيه، علوم القرآن عند المفسرين، قم، مكتب الاعلام السلامي، چاپ اول، 1420ق، ج1، ص351.
[11] . التمهيد، همان، ص290.
[12] . الاحتجاج، همان، ص356ـ357؛ تفسير الصافي، همان، ص42؛ اسرار آل محمد(ص)، همان، ص251ـ252.
[13] . ر.ك: التمهيد، همان، ص292؛ سيد ابوالقاسم، خوئي، البيان، همان، ص223؛ سلامة القرآن، همان، ص63؛ تفسير نمونه، همان.
[14] . التمهيد، همان، ص293.
[15] . ر.ك: معرفت، محمد هادي، صيانة القرآن من التحريف، قم، موسسة النشر الاسلامي، چاپ دوم، 1418ق، ص35ـ57؛ سلامة القرآن من التحريف، همان، ص11ـ34.
[16] . اصول كافي، همان، ص394ـ434 (كتاب فضل القرآن)؛ شيخ صدوق، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، ترجمه علي اكبر غفاري، بي‎جا، كتاب فروشي صدوق، چاپ هفتم، 1363، ص224ـ291.
[17] . الميزان، همان، ص116.
[18]. موسوي خميني، سيد روح الله، الرسائل، قم، اسماعيليان، چاپ دوم، 1410ق، ج2، ص177؛ مكارم شيرازي، ناصر، القواعد الفقهية، قم، مدرسة الامام اميرالمؤمنين(ع)، چاپ سوم، 1411ق، ج1، ص415.
[19]. ر.ك: الميزان، همان، ج3، ص72ـ73؛ محمدي ري‎شهري، محمد، ميزان الحكمة، قم، مكتب الاعلام الاسلامي، چاپ دوم، 1367، ج8، ص94ـ95.
[20] . علوم القرآن عند المفسرين، همان.