براي روشن شدن پاسخ پرسش، فوق ذكر اين مقدمه ضروري است كه قبل از هر چيز جايگاه و مقام قرآن در برابر چيزهاي ديگر درك شود. قرآن كريم، بيانگر خطوط كلي معارف دين است، و در تبيين خطوط اصلي معارف دين كاملاً روشن است، در سراسر قرآن از جهت تفسيري مطلب تيره و مبهمي نيست؛ زيرا اگر آيه‌اي به تنهايي نتواند مطلوب خود را بيان كند، آيات ديگر قرآن، كاملاً عهد‌ه‌دار روشن شدن اصل مطلب آن خواهد بود، و آن را تفسير و تبيين خواهند نمود. اما جزئيات،‌خصوصيات و حدود آن خطوط كلي، با رهنمود خود قرآن كريم، برعهدة رسول اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ است: «و انزلنا اليك الذكر لتبين للناس ما نزّل اليهم»،[1] «ما اتاكم الرسول فخذوه و مانهاكم عنه فانتهوا»،[2] «... اطيعوا الله و اطيعوا الرسول...»[3]. پس از دوران رسالت نيز با رهنمود حضرت رسول ـ صلّي الله عليه و آله ـ. در حديث ثقلين، اين سمت به امامان معصوم ـ عليهم السلام ـ سپرده شده است. مقتضاي قانون نبوت، اين است كه كتاب آسماني و قانون الهي پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ، هم قابل فهم باشد و هم صالح براي عمل باشد، كتابي كه احكام آن، توسط رسولانش قابل طرد و قابل اجرا در جامعه نباشد، شايسته پيامبر خدا نيست، ولي صلاحيت قانون پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ براي علم و عمل منحصر در اين نيست كه خود كتاب آسماني همه معارف و احكام را به تفصيل بيان كند، بلكه ممكن است برخي از آن را به طور تفصيل روشن كند ولي برخي از احكام به صورت كلي وارد شود و تفصيل آنها از راه وحي و الهام به خود پيامبر، براي جامعه تبيين شود و يا آن كه اصلاً به بيان خطوط كلي حكم و احكام بسنده كند و تفصيل همة آنها از راه حديث قدسي به پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ الهام شود و آن حضرت، تفصيل دريافت شده را به امت خويش ابلاغ كند.
از نظر قرآن كريم، معصومين ـ عليهم السلام ـ گرچه به لحاظ مقام‌هاي معنوي و در نشئه باطن، از قرآن كمتر نيستند، اما از نظر نشئه ظاهر و در مدار تعليم و تفهيم معارف دين، قرآن كريم، ثقل اكبر و آن بزرگواران، ثقل اصغر و قرآن ناطق هستند، حال چگونه ممكن است روايات ايشان و بياناتشان باقي باشد و قابل اجرا، ولي قرآن كريم كه ثقل اكبر است بياناتش مطرود و قابل طرح واجرا نباشد.
هم چنين، چگونه ممكن است روايات و بيانات معصومين ـ عليهم السلام ـ كه از سه بعد ظني (غيرقطعي)اند، برتر باشند و قرآن كريم برتر نباشد؛ زيرا روايات از جهت سند و اصل صدور و هم از نظر جهت صدور كه قابل تقيه‌اند و نيز از نظر دلالت، ظني‌اند، اما قرآن كريم، اسنادش به خداوند سبحان، قطعي است و در كلام الله بودن آن هيچ شكي نيست، از نظر «جهت صدور» نيز آسيب‌پذير نيست، زيرا خداوند سبحان، در بيان حقايق تقيه نمي‌كند و تقيه در قرآن اصلاً راه ندارد و نيز از نظر دلالت، چون قرآن كريم از احتمال تحريف از يك سو و احتمال سهو و نسيان و خطا در فهم وعصيان در ابلاغ و املا از سوي ديگر مصون است و از طرفي، عهده‌دار تبيين خطوط كلي دين است، نه فروع جزئي آن، لذا پس از ارجاع متشابهات به محكمات و حمل مطلق بر مقيد و عموم بر خصوص و بازگردان ظواهر به نصوص يا اظهر و جمع بندي آيات و مطالب، امري يقين يا به مثابة يقيني است.
بنابراين، قرآن كريم، پايگاه قطعي يا اطمينان بخش دين است و هيچ گاه در آن احكام مطروده وغيرقابل اجرا راه ندارد.
از طرف ديگر، پشتوانة حجت سنت پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ، يعني قول، فعل و تقرير آن حضرت، قرآن است، و پشتوانة حجيت سنت امامان ـ عليهم السلام ـ نيز گفتار پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ در حديث شريف ثقلين است. بنابراين، حجيت و ارزش ره‌آورد پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ و امامان ـ عليهم السلام ـ به بركت قرآن كريم است، به بيان ديگر حجيت قرآن كريم، ذاتي است. حال اگر حجيت ظواهر قرآن كريم، نيز وابسته به روايات باشد كه برخي از احكام قرآن كريم را طرد نمايند، در اين صورت، قرآن كريم، حتي در سطوح تفسير و دلالت بر معاني ظواهر الفاظ خود متوقف بر روايات باشد، مستلزم دور (توقف شيء بر خود) خواهد بود كه از جهت عقل محال است.
ارجاع مسلمانان به پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ و امامان معصوم ـ عليهم السلام ـ نيز به وسيلة خود قرآن صورت گرفته است و از مصاديق: «تبيانا لكل شيء» (نحل، 89) است. نور قرآن است كه راهنمايان بشر را به آنان مي‌شناساند و چنين نيست كه جامعه انساني، بدون هدايت قرآني، بتواند يا مكلف باشد، به پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ و اهل بيت ـ عليهم السلام ـ رجوع كند. در تأييد مطالب فوق، معصومين ـ عليهم السلام ـ خود در احاديث فراواني فرموده‌اند: سخنان ما را بر ميزان الهي، يعني قرآن كريم، عرضه و با آن ارزيابي كنيد و در صورت عدم مخالفت با قرآن آن را بپذيريد، اين احاديث به عنوان «اخبار عرض علي الكتاب» معروف است و دو دسته مي باشد:
1. رواياتي است كه راه حلّ تعارض احاديث متعارض را ارائه مي‌كند و در باب «تعادل و تراجيع» علم اصول فقه به «اخبار علاجيّه» معروف است.
يكي از معيارهاي حل تعارض روايات از منظر اخبار علاجيه، عرضه كردن دو حديث متعارض، كه جمع دلالي ندارد و تعارض آنها استقرار يافته، بر قرآن كريم است،‌تا موافق قرآن يا غيرمخالف آن اخذ گردد و مخالف آن مردود شناخته شود.
2. دستة دوم، روايات عامي است كه اختصاص به اخبار متعارض ندارد، بلكه همانند صورت پرسش، در مقام تعارض بين روايت و قرآن كريم و در مقام تشخيص‌ اين كه كدام يك مطرود است؟ صحت محتواي هر روايتي را در گرو موافقت يا عدم مخالفت با قرآن كريم مي‌داند و دامنة لزوم عرض بر قرآن را بر همه احاديث مي‌گستراند، مانند روايات زير:
الف. پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ مي‌فرمايد: «ان علي كل حق حقيقة و علي كل صواب نوراً فما وافق كتاب الله فخذوه و ما خالف كتاب الله فدعوه؛ هر حقي اصلي دارد كه آن اصل ميزان سنجش و معيار ارزيابي اين حق است و هر صوابي (امر واقعي) نورانيتي دارد كه صواب مزبور به وسيلة آن نور شناسايي مي‌شود، پس آن چه با ميزان الهي، يعني قرآن كريم، موافق بود، بگيريد وآن چه مخالف بود واگذاريد.»[4] از تفريع ذيل روايت: فما وافق ... بر مي‌آيد كه روايات همان حق است و حقيقت آن، قرآن كريم است و صحت محتواي روايات در گرو موافقت با حقيقت (قرآن كريم) است و نوري كه با آن راستي روايات سنجيده مي‌شود،‌ قرآن است.
2. امام صادق ـ عليه السلام ـ مي‌فرمايد: «هر چيزي بر قرآن كريم و روايات عرضه مي‌شوند، هر حديثي كه موافق قرآن نباشد، باطل است.»[5] از روايات فوق به دست مي‌آيد، كه اگر روايتي با قرآن كريم مخالفت داشت، آن چه مطرود است، روايات مخالف قرآن است؛ زيرا سخنان معصومين ـ عليهم السلام ـ برخلاف قرآن كريم، قابل تحريف و جعل همانند است، از اين رو دست جعل، وضع، دس و تحريف از عصر رسول اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ به كار جعل حديث پرداخت تا آن جا كه پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ در خطابه‌اي فرمودند: دروغبندها، دروغهاي فراواني بر من بسته‌اند. خلاصه آن كه، دين مبين اسلام، دين كاملي است كه تمام برنامه‌هاي آن در زمان رسول اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ، به تكامل و رشد نهايي خود رسيده است، لذا وجود نسخ و يا طرد احكام آن پس از به كمال رسيدن تمام احكام آن، جايي در شريعت باقي نمي‌گذارد.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
تسنيم تفسير قرآن كريم، آيت الله جوادي آملي، ج 1، ص 64 ـ 92، قم، مركز نشر اسراء.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . نحل/ 44.
[2] . حشر/ 7.
[3] . نساء/ 59.
[4] . اصول كافي، ج 1، ص 69.
[5] . همان.

با توجه به اينكه پرسش مورد نظر در مورد نسخ است، به اختصار مورد بررسي قرار مي گيرد.
قبل از تفسير، آيه ي مورد نظر و ترجمه ي آن بيان مي گردد.
«يا أيّها الَّذينَ امَنوا إذا ناجَيتُمُ الرَّسولَ فَقَدِّمُوا بَينَ يَدَي نَجواكُم صَدَقَةً ذلك خَيرٌ لَكُم وَ أطهَرُ فَإن لَم تَجِدُوا فَإنَّ اللهَ غَفُور الرَّحيم؛[1] «اي كساني كه ايمان آورديد، هنگامي كه مي خواهيد با رسول خدا نجوي كنيد قبل از آن صدقه اي (در راه خدا) بدهيد اين براي شما بهتر و پاكيزه تر است و اگر توانائي نداشته باشيد خداوند غفور و رحيم است».
«ءَاَسفَقتُم أن تُقَدِّموا بَينَ يَدَي نَجواكُم صَدَقاتِ فَإذ لَم تَفعَلوا وَ تابَ اللهُ عَليكُم فَأقيموا الصَّلوةَ وَ اتُوا الزَّكوةَ وَ أطيعُوا اللهَ وَ رَسولَهُ وَ الله خَبيرٌ بما تَعمَلون؛[2] آيا ترسيديد فقير شويد از دادن زكات قبل از نجوي خودداري كرديد اكنون كه اين كار را نكرديد و خداوند توبة شما را پذيرفت. نماز را بر پا داريد و زكات را ادا كنيد و خدا و پيامبرش را اطاعت كنيد و (بدانيد) خداوند از آنچه انجام مي دهيد با خبر است».
شأن نزول:
گروهي از مردم خصوصاً اغنياء مرتباً مزاحم پيامبر مي شدند و با او نجوي مي كردند كاري كه ماية اندوه ديگران و يا كسب امتياز بي دليل براي اينان بود. به علاوه موجب تضييع اوقات گرانبهاي پيامبر مي شد، حكم فوق نازل شد آزموني بود براي آنها و نيز كمكي به مستمندان و وسيلة مؤثري براي كم شدن اين مزاحمت ها. به اين ترتيب آنها كه تمكن مالي داشتند دادن صدقه قبل از نجوي براي آنان واجب بود و آنها كه نداشتند بدون آن نمي توانستند با پيامبر نجوي كنند. آيه بعدي نسخ آيه اول است كه مي فرمايد: كه آنها در نجواهاي قبلي مرتكب گناهي شده بودند خواه به خاطر تظاهر و ريا و يا آزار پيامبر و يا ايذاء مؤمنان فقير يا اينكه به خاطر ترس از صدقه سخن گفتن با پيامبر را ترك كردند توبه نمايند.[3]
فلسفة تشريع و نسخ حكم صدقه قبل از نجوي:
چرا وجوب صدقه قبل از نجوي كردن با پيامبر تشريع شد و بعد از مدّت كوتاهي نسخ گرديد؟
جواب اين سؤال را به خوبي مي توان از قرائن موجود در آية فوق و شأن نزول آن به دست آورد. هدف آزمايشي بود براي افراد پر ادعائي كه از اين طريق اظهار علاقه خاصي به پيامبر مي كردند، معلوم شد اين اظهار علاقه ها تنها در صورتي است كه نجوي مجاني باشد. امّا هنگامي كه نياز به بذل مقداري مال داشت، خاموش شدند از اين گذشته اين حكم براي هميشه در مسلمانان اثر گذارد و نشان داد تا ضرورتي نباشد؛ نبايد وقت گرانبهاي پيامبر و ديگر رهبران بزرگ اسلامي را با نجوي گرفت و وسيلة ناخشنودي مردم را فراهم ساخت و در حقيقت كنترلي بود براي نجواها در آينده. بنابراين حكم مذبور از آغاز جنبة موقتي داشته و پس از آنكه هدف آن تأمين گرديد؛ نسخ شد؛ زيرا ادامة آن نيز مشكل ايجاد مي كرد؛ چرا كه گاه مسائل ضروري پيش مي آمد كه لازم بود به طور خصوصي با پيامبر در ميان گذارده شود چنانكه صدقه باقي مي ماند؛ اي بسا اين ضرورت ها از دست مي رفت و افراد يا جامعه اسلامي زيان مي ديدند.[4]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. تفسير نمونه، مكارم شيرازي، ج 23، ص 449.
2. تفسير الميزان، علامه طباطبائي، ذيل آية 12 و 13 سورة مجادله.
3. مجمع البيان، طبري، همان.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . مجادله/ 12.
[2] . مجادله/ 13.
[3] . فضل بن حسن طبرسي، مجمع البيان، بيروت، دارالمعرفه، ذيل آية 12 و 13، سورة مجادله.
[4] . ر.ك: مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، ج 23، ص 449- 452 ؛ و ر.ك: طباطبائي، سيد محمد حسين، تفسير الميزان، قم، نشر بنياد علمي و فكري علامه، ذيل آية 12 و 13 سورة مجادله.

در رابطه با تعداد آياتي كه نسخ شده اختلاف نظر فراوان است. مرحوم آيت‎الله خويي در اين رابطه مي‎فرمايد: «به نظر ما اكثر آياتي كه در آنها احتمال نسخ داده شده، هم اكنون نيز به قوت خود باقي است و نسخي در آنها راه نيافته است».[1]
از جمله مواردي كه اكثر علما بر نسخ آن اتفاق دارند عبارت است از:
الف) نسخ آية «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقَةً...»[2] اي كساني كه ايمان آورده‎ايد! هنگامي كه مي‎خواهيد با رسول خدا نجوا كنيد (و سخن بگوئيد) قبل از آن صدقه‎اي (در راه خدا) بدهيد... به وسيله آية «أَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقاتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ تابَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ...»[3] آيا ترسيديد فقير شويد كه از دادن صدقات قبل از نجوا خودداري كرديد؟! اكنون كه اين كار را نكرديد و خداوند توبة شما را پذيرفت پس...
ب) نسخ آياتي كه در آن دستور مدارا و گذشت از كفار صادر شده بود،[4] به وسيله آيات جنگ و مقاتله با كفار[5].
ج) آيه‎اي كه دستور حبس زنان زناكار را صادر كرده بود،[6] بعدها به وسيله دستور به تازيانه و سنگسار نسخ شد[7].
د) آيات مربوط به تغيير قبله را نيز از جمله آيات ناسخ و منسوخ شمرده‎اند...[8]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. قرآن در اسلام، علامه طباطبايي، انتشارات اسلامي.
2. شناخت قرآن، آيت‎الله خويي، تلخيص و ترجمة هاشم هريسي.
3. علوم قرآن، سعيدي روشن، انتشارات مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني (ره)، چاپ اول.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . خويي، سيدابوالقاسم، شناخت قرآن، تلخيص و ترجمه هاشم هريسي، ص 265.
[2] . مجادله/ 12.
[3] . مجادله/ 13.
[4] . جاشيه/ 14 و بقره/ 109.
[5] . حج/ 39، انفال/ 65.
[6] . توبه/ 29.
[7] . مجلسي، محمدباقر، بحارالانوار، بيروت، دارالاحياء و التراث العربي، ج 93، ص 6؛ و طبري، فضل بن حسن، مجمع البيان، قم، مكتبة آيت‎الله مرعشي، ج 3، ص 21.
[8] . ر.ك. سعيدي روشن، محمدباقر، علوم قرآن، قم، مؤسسه پژوهشي امام خميني (ره)، چاپ اول، ص 30.

دانشمندان اسلامي، نسخ قرآن را چند گونه تصوير كرده ‌اند كه فقط برخي از اقسام آن مورد پذيرش و اتفاق مسلمين است و آن «نسخ حكم آيه ‌اي از قرآن به آية ديگر»، بدون فسخ تلاوت است. اما آنچه گفته شده ـ «نسخ حكم و تلاوت هر دو» يا «نسخ تلاوت بدون نسخ حكم» ـ هر چند در كلام بعضي از اهل سنت آمده، ولي از آنجا كه مستند آنان حديث بي‌اعتباري است كه به عايشه نسبت داده شده[1]، تمام علماي شيعه و محققان از اهل سنت با آن مخالفت ورزيده ‌اند؛ از جمله بدر الدين زركشي اين قول را مستند به خبر واحد و بي‌اعتبار مي‌داند[2]. همين طور امام سرخسي مي‌گويد: اين سخن، بازي با قرآن و منافي با دلايل صريح و قطعي حفظ قرآن است.[3] علاوه بر اين كه اين نوع نسخ با مصلحت نزول آيه منافات دارد و مهمتر از همه اين كه پذيرش اين نوع نسخ در واقع برگشت به تحريف قرآن مي‌كند؛ زيرا يكي از انواع تحريف قرآن هرگونه كم كردن يا زياد كردن الفاظ آن است.
بنابراين، تنها چيزي كه در آيات منسوخ اتفاق افتاده، برداشته شدن حكم است و كسي حق حذف آن از قرآن را ندارد و قرائت آن مانند قرائت ديگر آيات قرآن ثواب دارد و جنبه‌ هاي مختلف درس آموزي و تفسيري آن نيز پابرجاست[4].
بنابر اين اولاً: همان طور كه گفته شد ناسخ و منسوخ در آيات، ثمرات ويژه ‌اي دارد و تنها فايده اين آيات بيان احكام نيست كه با نسخ شدن بي‌فايده شوند.
ثانياً: ناآگاهي و اشتباه مخاطبان به هيچ روي از نظر عقلي عذر مقبولي براي وقوع در خطا نيست. زيرا آنها وظيفه دارند قرآن را بشناسند و عام و خاص، محكم و متشابه، ناسخ و منسوخ و... آن را تشخيص دهند[5].
ثالثاً: لازمه حذف اين آيات از قرآن تحريف كلام الهي است.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . معرفت، محمد هادي، تلخيص التمهيد، ج1، ص420؛ از صحيح مسلم، ج4، ص167.
[2] . زركسي، بدر الدين، البرهان في علوم القرآن، ج2، ص39.
[3] . معرفت، محمد هادي، تلخيص التمهيد، ج1، ص423؛ از اصول سرخسي، ج2، ص78.
[4] . ر.ك. سعيدي روشن، علوم قرآن، ص305 به بعد؛ و تلخيص التمهيد، ج1، ص426.
[5] . ر.ك. سعيدي روشن، محمد باقر، علوم قرآن.

در اصل سوال مورد نظر دو سؤال است كه به طور جداگانه بدان پرداخته مي شود:
1 ـ معنا، شرايط و اقسام نسخ كدام است؟
الف) نسخ در اصطلاح ديني، با الهام از معناي لغوي آن، عبارت است از برداشته شدن حكمي از احكامِ ثابتِ ديني، در اثر سپري شدن وقت و مدت آن، يعني برداشتن حكم سابق كه بر حسب ظاهر، اقتضاي دوام داشته، به وسيله تشريع حكم لاحق (بَعدي) به گونه اي كه جايگزين آن گردد و امكان جمع ميان هر دو نباشد.
ب) البته اگر حكمي ناسخ و باطل كننده حكم قبلي باشد بايد داراي شرايطي باشد:
1) منسوخ (حكم اول) حكم شرعي باشد نه عقلي.
2) منسوخ، محدود به زمان معيّني نشده باشد، يعني به صورت حكم دايمي و هميشگي باشد.
3) زمان ناسخ (حكم دوم) متأخر از زمان منسوخ باشد. 4) ميان حكم اول و دوم تعارض كلي و تام برقرار باشد به گونه اي كه امكان جمع ميان هر دو حكم نباشد. 5) تشريع ناسخ از سوي شارع صورت گرفته باشد.
ج) اقسام نسخ؛
در ميان مسلمانان در مورد وقوع نسخ اختلافي نيست؛ زيرا بيشتر احكام شرايع و اديان گذشته دين مقدس اسلام نسخ شده است[1] و همچنين در خود دين اسلام نيز قسمتي از احكام نسخ شده و به جاي آن احكام ديگري وضع گرديده است به عنوان مثال قرآن كريم به نسخ شدن حكمِ نخستين قبله كه پيامبر(صلي الله عليه وآله) و مسلمانان به سوي آن نماز مي خواندند، تصريح مي كند، و نسخ در اين گونه موارد، مورد قبول تمام مسلمانان است. اختلاف در اقسام نسخ عبارت اند از:
1ـ نسخ فقط در ناحيه تلاوت باشد نه در حكم؛ يعني آيه اي داشته باشيم كه تنها تلاوت آن نسخ شده با شد و از قرآن حذف شده باشد ولي حكم آن باقي باشد.
2ـ نسخ در ناحيه تلاوت، و حكم باشد؛
اين دو قسم، از نظر دانشمندان و علماي اسلامي مردود و نفي شده است و چنين نسخي در قرآن كريم وجود ندارد زيرا؛ اولا: قائل بودن به اين نوع نسخ، همان عقيده به تحريف قرآن است، در حالي كه علما و دانشمندان اسلامي، بر عدم تحريف در قرآن اتفاق نظر دارند. ثانياً: روايت كننده اين اخبار، فقط يك نفر مي باشد پس خبر واحد مي باشد به عنوان مثال در مورد قسم اول فقط عمر (خليفه دوم) آيه رجم را آورده و ادعا نموده كه از قرآن است، و در مورد قسم دوم، راوي آن فقط عايشه است، از اين رو مسلمانان اين ادعا را نپذيرفتند؛ زيرا قرآني بودن يا نبودن چيزي با خبر يك نفر ثابت نمي شود، از طرفي هيچ كدام از بزرگان و مفسّران قرآن در آن زمان، چنين حرفي را تأييد نكرده اند.
3ـ نسخ فقط در ناحيه حكم باشد، نه در تلاوت؛ آن قسم از نسخ كه در قرآن انجام شده، اين است كه آيه اي از آيات قرآن نسخ شود و مفهوم و حكم آن در ميان مسلمانان واجب العمل نباشد و يا اصلا عمل نمودن به مفهوم آن جايز نباشد و از نظر تلاوت در قرآن ضبط شده باشد و مانند ساير آيات تلاوت شود.
اكثر دانشمندان و مفسّران اين نوع نسخ را مي پذيرند، مانند آيه ي 12 سوره ي مجادله كه معروف به آيه ي نَجوي است و در اين آيه خداوند بر مسلمانان شرط فرموده كه اگر مي خواهيد با پيامبر(صلي الله عليه وآله) به صورت نَجْوي و درِگوشِ هم، صحبت كنيد بايد قبل از آن صدقه بدهيد، يعني طبق اين آيه شريفه هر كس كه مي خواهد با پيامبر(صلي الله عليه وآله) به صورت نجوي صحبت كند، بر او واجب است كه قبل از آن صدقه بدهد، در حالي كه اين حكم توسط آيه بعدي آن يعني آيه ي 13 همين سوره نسخ شده است؛ زيرا در آن آيه، خداوند حكم وجوب صدقه را از عهده ي مسلمانان برداشته است، از اين رو آيه ي 13 اين سوره ناسخ مي شود، براي آيه ي 12، كه در اينجا فقط حكم آن برداشته شده است و الاّ تلاوت آن مانند بقيه ي آيات به اعتبار خود باقي است.
2 ـ فلسفه و وجود آيات منسوخ در قرآن كريم كدام است؟
بنابر عقيده ي عقلاء و دانشمندان اسلامي، نسخ در احكام محال نيست بلكه ممكن است حكمي از احكام الهي كه در مرحله ي تشريع و قانون گذاري تعيين شده بوده برداشته شود و تغيير پيدا كند و حكم ديگري جايگزين آن شود؛ زيرا حكمي كه از طرف خداوند تشريع مي شود، گاهي هدف از تشريع آن اجراشدن آن حكم نيست بلكه منظور ديگري در كار است، مانند آزمايش و امتحان افراد و يا اتمام حجت و امثال آن كه در اين گونه موارد جز امتحان هدف ديگري در ميان نيست و نسخ در اين گونه موارد، كوچك ترين اشكال و محذوري ندارد زيرا؛ هر يك از اين دو حكم و حالت يعني تكليف و برداشتن تكليف، هر دو در جاي خود داراي حكمت و مصلحت بوده است و يك چنين نسخي مستلزم خلاف حكمت يا عدم اطلاع از حكمت نيست تا درباره ي خداوند محال باشد.
و گاهي نيز ممكن است حكمي كه روي يك مصلحت واقعي تشريع شده بود، پس از مدتي نسخ شود، ولي نه به اين معنا كه آن حكم براي هميشه تشريع شده بود و بعداً در اثر كشف مصلحت واقعي يا برخورد با اشكال در مقام اجرا، به ناچار از طرف شارع تبصره خورده و يا تغيير پيدا كرده است، بلكه بدين معني كه مدت آن حكم در علم خدا از روز اول كوتاه و موقت بوده و پس از تمام شدن مدت آن، رفع و يا تغيير آن اعلان شده است، بنابراين؛ نسخ شرعي در واقع بر اين معني است كه مدت حكم از اول موقت و محدود بوده و سپري شدن دوران آن، به عنوان نسخ اعلان مي شود، و نسخ به اين معني هيچ اشكال و محذوري ندارد و قطعاً امكان پذير مي باشد؛ زيرا تأثير و دخالت خصوصيات و شرائط زمان در ملاك و حكمت احكام و تشريع آن قابل انكار و ترديد نيست و ممكن است يك زمان، شرايط و خصوصيّاتي داشته باشد كه حكم مخصوص را ايجاد كند و زمان ديگر، با شرايط خاص ديگر، حكم ديگر را.
به بيان ديگر، در هر حركت اصلاحي و روبه پيش، لازمه ي تكامل، نسخ برخي آيين نامه ها و دستورالعمل ها مي باشد؛ زيرا در يك حركت تدريجي وجود مراحل پي درپي و تغيير شرايط، لزوم بازنگري در برنامه را ضروري مي سازد، البته اين تا موقعي است كه حركت به رشد نهايي و كمالِ مقصود نرسيده باشد، لذا هرگاه برنامه ها تكامل يافت مسأله ي نسخ نيز منتفي مي شود و از اين رو نسخ در يك شريعت تا موقعي است كه پيامبر حيات داشته باشد و فوت وي ديگر جايي براي نسخ در شريعت باقي نمي گذارد. به عنوان مثال، نسخِ پياپي در يك شريعت نوبنياد همانند نسخه هاي طبيب است كه با شرائط و احوال مريض تغيير پيدا مي كند، و نسخه ي ديروز در جاي خودمفيد، و نسخه ي امروز نيز در جاي خود مفيد است لذا خداوند مي فرمايد: «ما نَنْسَخْ مِن ءايَة أَوْ نَنْسِها نَأْتَ بِخَير مِنْها أَوْ مِثْلِها» يعني: هر حكمي را نسخ كنيم، و يا (نسخ) آن را به تأخير اندازيم، بهتر از آن، يا همانند آن را مي آوريم. پس هر گونه نسخ كه صورت مي گيرد هر يك در جاي خود درست بوده و نسبت به شرايط، رعايت اصلح شده است، و مقصود از «خيرٌ منها أَو مثلها» لحاض دو حالت است: اگر حكم ديروز را نسبت به شرايط امروز بنگري حكم امروز اصلح (خير) است و اگر هر يك را در جاي خود بنگري هر دو حكم همانندند؛ زيرا هر يك با شرايط متناسب خود توافق كامل دارد؛ از طرفي اين آيه مي خواهد اين شُبهه را بزدايد كه در نسخِ احكام يا شرايع هيچ گونه اشتباه يا تغيير در رأي كه حاكي از پي بردن به ناروايي حكم سابق باشد رُخ نداده است بلكه هر يك در جاي خود روا مي باشد.[2]
نكات مهم سه گانه؛
1ـ مورد نسخ: نسخ فقط در اوامر و نواهي است يعني فقط در احكام شرعي مي باشد، و لذا در مورد مسائل عقلي و اعتقادات، مثلا در مورد ذات يا صفات خداوند متعال، و يا نسبت به ارسال پيامبران و كتاب هاي آسماني آنها، و همچنين در مورد روز قيامت، و نيز اصول عبادات و معاملات و...، نسخ وجود ندارد، زيرا اين اصولِ اعتقادي در تمام شرايع الهي وجود داشته و مورد اتفاق نظر همه ي شرايع مي باشند، همان طور كه خداوند متعال فرمود: «شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدّينِ ما وَصي بِه نوُحاً و الَّذي أوحَينا اِلَيْكَ وَ ما وَصَّيْنا بِهِ اِبراهيمَ وَ مُوسي و عيسي، أَن أَقيمُوا الدّينَ وَ لا تَتَفَرَّقُوا فيه.» «آييني را براي شما تشريع كرد كه به نوح توصيه كرده بود؛ و آنچه را بر تو وحي فرستاديم و به ابراهيم و موسي و عيسي سفارش كرديم اين بود كه: دين را برپا داريد و در آن تفرقه ايجاد نكنيد.»[3]
2ـ ناسخ كيست؟ ناسخ تنها و تنها بايد شارع حكيم باشد ولي پيامبران و امامان معصوم (عليهم السلام) چون از منبع وحي سخن مي گويند «وَ ما يَنطقُ عنِ الهوي، اِن هُوَ وَحْي يُوحي.» «و پيامبر از روي هواي نفس سخن نمي گويد بلكه هر چه مي گويد چيزي نيست مگر اين كه به او وحي شده است». لذا به آنان نيز اطلاق شارع مي گردد و غير از اينها، ديگران حقّي در نسخ ندارند.
3ـ تعداد آيات منسوخه؛ كساني كه شرايط مقرر در تحقيق نسخ را ناديده گرفته، يا نسخ را به مفهوم عام آن گرفته اند (كه نزد پيشينيان كاربرد داشته و شامل عام و خاص، و مطلق و مقيد نيز شده) آمار آيات منسوخه را تا 288 آيه رسانده اند، ولي به نظر مي رسد كه يك زياده روي است و با ضوابط نسخ سازگاري ندارد؛ از طرفي مي بينيم كه در كتاب البيان، آيت اللّه خويي به بيش از يك آيه (آيه ي نجواي) قائل به نسخ نيست. ولي با ملاحظه آيات ديگري در اين باب، آيات منسوخه حدود بيست و اندي خواهد بود، از اين رو شُبهه ي وجود آيات منسوخه ي در قران كه موجب گمراه شدن مراجعه كنندگان باشد، اساساً منتفي است.[4]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
(توجه: كليّات تحقيق به صورت اقتباس از بخش نسخ در قرآن كريم، از منابع ذيل مي باشد.)
1ـ سيد ابوالقاسم خوئي؛ البيان في تفسير القرآن؛ (بي محل: انتشارات اميد، بي تا)، ص 277 به بعد.
2ـ سيد محمدباقر حكيم؛ علوم القرآن؛ (قم، مجمع الفكر الاسلامي، چاپ سوم، بي تا).
3ـ محمدهادي معرفت؛ التمهيد في علوم القرآن؛ (قم: بمركز مديريت حوزه ي علميّه ي قم، چاپ سوم، 1414).
4ـ محمدهادي معرفت؛ علوم قرآني؛ (قم: مؤسسه فرهنگي انتشاراتي التمهيد، چاپ اول).
5ـ منّاع القطّان؛ مباحث في علوم القرآن؛ (رياض: مكتبة المعارف للنشر، چاپ اول).
6ـ حسين جوان آراسته؛ در سنامه علوم قرآني؛ (قم: انتشارات دفتر تبليغات، چاپ اول).
7ـ محمدباقر سعيدي روشن؛ علوم قرآني؛ (قم: مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني، چاپ اول).
8ـ سيدابوالقاسم خوئي؛ بيان در علوم و مسائل كلي قرآن؛ ترجمه ي محمدصادق نجفي و... (خوي: دانشگاه آزاد اسلامي، چاپ پنجم).
--------------------------------------------------------------------------------
[1]- خوئي، ابوالقاسم، بيان در علوم و مسائل كلي قرآن، ترجمه محمد صادق نجفي و هاشم زاده هريسي، واحد خوي، دانشگاه آزاد اسلامي، چاپ پنجم، ج2، صص478-662.
[2]- معرفت، محمدهادي، علوم قرآني، قم، مؤسسه فرهنگي انتشاراتي التمهيد، ص 249.
[3]- ابراهيم/ 13.
[4]- معرفت، محمدهادي، علوم قرآني، همان.

انواع نسخ
نسخ به چند صورت قابل تصور است كه به اختصار به آن ها اشاره مي شود:
1. نسخ آيه و محتوا با هم: يعني آية مشتمل بر حكم شرعي به طور كلي منسوخ شود و الفاظ آيه از قرآن برداشته شود و حكمي كه محتواي آيه را تشكيل مي‌دهد نيز منسوخ گردد.
اين نسخ مردود است؛ زيرا ادله‌اي كه بر اين مدعا اقامه شده، موجب بي‌اعتباري قرآن و تحريف آن و تغيير و تحول پس از وفات پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ مي‌باشد.
2. نسخ لفظ و بقاء محتوا: يعني آيه‌اي در قرآن بوده كه مشتمل بر حكم بوده است؛ سپس لفظ و عبارت برداشته شده ولي محتواي آن كه يك حكم شرعي است باقي مانده و نسخ نشده و بر اين مدعا آياتي برشمرده‌اند از جمله: الشيخ و الشيخة اذا زنيا فارجموهما البتةً نكالاً‌من الله و الله عزيز حكيم، و عمر اصرار داشت كه اين آيه جزء قرآن است و زيد بن ثابت بي‌جهت آن را در قرآن ثبت نكرد. معقول به نظر نمي‌رسد كه يك آيه كه سند حكم شرعي است، از قرآن برداشته شود و حكم شرعي بدون مستند باقي بماند و اين نسخ در حقيقت همان عقيده به تحريف قرآن است، علاوه بر اين، كساني كه به اين حرف معتقد هستند به اخبار آحادي تمسك كرده‌اند و در چنين موضوعات مهمي خبر واحد نمي‌تواند اثري داشته باشد. و اين حادثه مسأله مهمي بوده كه بايد زود بين مردم منتشر مي‌شد و به صورت تواتر نقل مي‌شد.[1]
3. نسخ حكم و بقاي آيه: يعني در قرآن آيه‌اي مي‌باشد كه محتواي آن يك حكم شرعي است كه منسوخ شده است. اين نوع را به سه قسم تقسيم كرده‌اند.
1. محتواي آيه به دليل اجماع يا سنت قطعي نسخ شده است.
2. نسخ آيه به آيه ديگري كه ناظر به آن است صورت گرفته.
3. نسخ آيه به آيه ديگري كه ناظر به آن نيست انجام شده باشد و اين نسخ بدان جهت است كه تنافي ميان دو آيه و به دليل تأخير آيه دوم از آيه اول محقق شده است.
آيت‌الله خويي نسبت به قسم اول مي‌فرمايد: اين نوع نسخ عقلاً و نقلاً اشكالي ندارد، اگر چنين اجماع قطعي و يا سنت متواتري ثابت شود مورد قبول است و الا اگر ثابت نشود مورد قبول نيست و نسخ با خبر واحد ثابت نمي‌شود و نسبت به قسم سوم مي‌فرمايد: اين نسخ ممتنع است چون در قرآن آيات متنافي امكان ندارد؛ زيرا خداوند مي‌فرمايد: «أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً»[2] و ايشان فقط قسم دوم را مي‌پذيرد.[3]
تعداد آيات منسوخ:
با توجه به معناي نسخ و با توجه به اين‌كه براي نسخ اقسامي متصور است نسبت به تعداد آيات منسوخ اختلاف نظر وجود دارد و اين اختلاف هم از اين نشأت گرفته كه چه معنايي را در نسخ انتخاب كرده‌اند و چه قسمتي از نسخ را پذيرفته‌اند، لذا بعضي نسخ را طوري معنا كرده‌اند كه شامل عام و خاص، مطلق و مقيد هم مي‌شود، كسي مثل ابوبكر نحاس در كتاب الناسخ و المنسوخ آيات منسوخ را به 138 مورد رسانده است. و بعضي ديگر گفته‌اند آيات منسوخ 228 مورد مي‌باشد. حال اگر ما اين تعداد از آيات را قبول كنيم كه نسخ در آنها صورت گرفته است، قسمت زيادي از آيات از دايره احكام و قانون‌گذاري خارج مي‌شوند.
آيت‌الله خويي براساس شرائط مقرر در تحقق نسخ و هم‌چنين با توجه به اين كه قائل است، نسخ منحصر به نوع سوم است آن هم نسخ آيه به آية ديگري كه ناظر به آن است لذا آياتي را كه ادعا شده در آنها نسخ صورت گرفته است مورد بررسي قرار داده و ثابت كرده كه در آنها نسخ صورت نگرفته است و فقط قائل است كه در آيه «نجوي» نسخ صورت پذيرفته است،[4] و آيه نجوي عبارت است:
«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقَةً ذلِكَ خَيْرٌ لَكُمْ وَ أَطْهَرُ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ»[5] «اي كساني كه ايمان آورده‌ايد هنگامي كه مي‌خواهيد با رسول خدا نجوا كنيد قبل از آن صدقه بدهيد اين براي شما بهتر و پاكيزه‌تر است و اگر توانايي نداشته باشيد خداوند آمرزنده و مهربان است.» اكثر علماء گفته‌اند كه اين آيه به وسيله آيه ديگر نسخ شده است و آن آيه اين است:
«أَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقاتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ تابَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ وَ أَطِيعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ اللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُون»[6] «آيا ترسيديد فقير شويد كه از دادن صدقات قبل از نجوا خودداري كرديد؟ اكنون كه اين كار را نكرديد و خداوند توبه شما را پذيرفت نماز را بر پا داريد و زكات بدهيد و خدا و پيامبرش را اطاعت نماييد و خداوند از آنچه انجام مي‌دهيد با خبر است.
صدر اسلام مردم گاه و بي‌گاه مزاحم اوقات پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ مي‌شدند و از پيامبر مسائلي را سؤال مي‌كردند كه در شأن پيامبر نبود يا بسيار ناچيز بود؛ از اين رو دستور آمد؛ براي طرح سؤال در خدمت رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله ـ بايد مقداري صدقه دهند آن‌گاه سؤال كنند، تا با اين كار سؤال‌ها محدود شود و سؤالات مهم پرسيده شوند، ولي با اين دستور همگي از پرسش خودداري كردند و تنها علي ـ عليه السّلام ـ يك دينار داشت آن را به ده درهم فروخت و آن را صرف مسائل ضروري در پيش‌گاه پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ نمود و بعد اين آيه نسخ شد.[7]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. علوم قرآني، محمدهادي معرفت، ص 261.
2. ترجمه البيان، حضرت آيت‌الله خوئي، ناشر: دانشگاه آزاد اسلامي خوي، ج 2، ص 450.
3. تفسير نمونه، حضرت ‌آيت‌الله مكارم شيرازي، ج 1، ص 388 و ص 481.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . خويي، ابوالقاسم، بيان، مترجمان محمد صادق نجمي و هاشم‌زاده هريسي، ناشر دانشگاه آزاد خوي، چاپ پنجم، 1375، ج 2، ص 484.
[2] . نساء/ 82.
[3] . خويي، ابوالقاسم، بيان، مترجمان محمد صادق نجمي، ‌هاشم‌زاده هريسي، ناشر دانشگاه آزاد اسلامي خوي، چاپ پنجم، 1375، ج 2، ص 486.
[4] . خويي، ابوالقاسم، بيان، مترجمان محمد صادق نجمي، هاشم‌زاده هريسي، ناشر دانشگاه آزاد اسلامي خوي، چاپ پنجم، 1375، ج 2، ص 650.
[5] . مجادله/ 12.
[6] . مجادله/ 13.
[7] . معرفت، محمدهادي، علوم قرآني، قم، مؤسسه فرهنگي تمجيد، چاپ اول، 1378، ص 261.

در اصل سوال مورد نظر دو سؤال است كه به طور جداگانه بدان پرداخته مي شود:
1 ـ معنا، شرايط و اقسام نسخ كدام است؟
الف) نسخ در اصطلاح ديني، با الهام از معناي لغوي آن، عبارت است از برداشته شدن حكمي از احكامِ ثابتِ ديني، در اثر سپري شدن وقت و مدت آن، يعني برداشتن حكم سابق كه بر حسب ظاهر، اقتضاي دوام داشته، به وسيله تشريع حكم لاحق (بَعدي) به گونه اي كه جايگزين آن گردد و امكان جمع ميان هر دو نباشد.
ب) البته اگر حكمي ناسخ و باطل كننده حكم قبلي باشد بايد داراي شرايطي باشد:
1) منسوخ (حكم اول) حكم شرعي باشد نه عقلي.
2) منسوخ، محدود به زمان معيّني نشده باشد، يعني به صورت حكم دايمي و هميشگي باشد.
3) زمان ناسخ (حكم دوم) متأخر از زمان منسوخ باشد. 4) ميان حكم اول و دوم تعارض كلي و تام برقرار باشد به گونه اي كه امكان جمع ميان هر دو حكم نباشد. 5) تشريع ناسخ از سوي شارع صورت گرفته باشد.
ج) اقسام نسخ؛
در ميان مسلمانان در مورد وقوع نسخ اختلافي نيست؛ زيرا بيشتر احكام شرايع و اديان گذشته دين مقدس اسلام نسخ شده است[1] و همچنين در خود دين اسلام نيز قسمتي از احكام نسخ شده و به جاي آن احكام ديگري وضع گرديده است به عنوان مثال قرآن كريم به نسخ شدن حكمِ نخستين قبله كه پيامبر(صلي الله عليه وآله) و مسلمانان به سوي آن نماز مي خواندند، تصريح مي كند، و نسخ در اين گونه موارد، مورد قبول تمام مسلمانان است. اختلاف در اقسام نسخ عبارت اند از:
1ـ نسخ فقط در ناحيه تلاوت باشد نه در حكم؛ يعني آيه اي داشته باشيم كه تنها تلاوت آن نسخ شده با شد و از قرآن حذف شده باشد ولي حكم آن باقي باشد.
2ـ نسخ در ناحيه تلاوت، و حكم باشد؛
اين دو قسم، از نظر دانشمندان و علماي اسلامي مردود و نفي شده است و چنين نسخي در قرآن كريم وجود ندارد زيرا؛ اولا: قائل بودن به اين نوع نسخ، همان عقيده به تحريف قرآن است، در حالي كه علما و دانشمندان اسلامي، بر عدم تحريف در قرآن اتفاق نظر دارند. ثانياً: روايت كننده اين اخبار، فقط يك نفر مي باشد پس خبر واحد مي باشد به عنوان مثال در مورد قسم اول فقط عمر (خليفه دوم) آيه رجم را آورده و ادعا نموده كه از قرآن است، و در مورد قسم دوم، راوي آن فقط عايشه است، از اين رو مسلمانان اين ادعا را نپذيرفتند؛ زيرا قرآني بودن يا نبودن چيزي با خبر يك نفر ثابت نمي شود، از طرفي هيچ كدام از بزرگان و مفسّران قرآن در آن زمان، چنين حرفي را تأييد نكرده اند.
3ـ نسخ فقط در ناحيه حكم باشد، نه در تلاوت؛ آن قسم از نسخ كه در قرآن انجام شده، اين است كه آيه اي از آيات قرآن نسخ شود و مفهوم و حكم آن در ميان مسلمانان واجب العمل نباشد و يا اصلا عمل نمودن به مفهوم آن جايز نباشد و از نظر تلاوت در قرآن ضبط شده باشد و مانند ساير آيات تلاوت شود.
اكثر دانشمندان و مفسّران اين نوع نسخ را مي پذيرند، مانند آيه ي 12 سوره ي مجادله كه معروف به آيه ي نَجوي است و در اين آيه خداوند بر مسلمانان شرط فرموده كه اگر مي خواهيد با پيامبر(صلي الله عليه وآله) به صورت نَجْوي و درِگوشِ هم، صحبت كنيد بايد قبل از آن صدقه بدهيد، يعني طبق اين آيه شريفه هر كس كه مي خواهد با پيامبر(صلي الله عليه وآله) به صورت نجوي صحبت كند، بر او واجب است كه قبل از آن صدقه بدهد، در حالي كه اين حكم توسط آيه بعدي آن يعني آيه ي 13 همين سوره نسخ شده است؛ زيرا در آن آيه، خداوند حكم وجوب صدقه را از عهده ي مسلمانان برداشته است، از اين رو آيه ي 13 اين سوره ناسخ مي شود، براي آيه ي 12، كه در اينجا فقط حكم آن برداشته شده است و الاّ تلاوت آن مانند بقيه ي آيات به اعتبار خود باقي است.
2 ـ فلسفه و وجود آيات منسوخ در قرآن كريم كدام است؟
بنابر عقيده ي عقلاء و دانشمندان اسلامي، نسخ در احكام محال نيست بلكه ممكن است حكمي از احكام الهي كه در مرحله ي تشريع و قانون گذاري تعيين شده بوده برداشته شود و تغيير پيدا كند و حكم ديگري جايگزين آن شود؛ زيرا حكمي كه از طرف خداوند تشريع مي شود، گاهي هدف از تشريع آن اجراشدن آن حكم نيست بلكه منظور ديگري در كار است، مانند آزمايش و امتحان افراد و يا اتمام حجت و امثال آن كه در اين گونه موارد جز امتحان هدف ديگري در ميان نيست و نسخ در اين گونه موارد، كوچك ترين اشكال و محذوري ندارد زيرا؛ هر يك از اين دو حكم و حالت يعني تكليف و برداشتن تكليف، هر دو در جاي خود داراي حكمت و مصلحت بوده است و يك چنين نسخي مستلزم خلاف حكمت يا عدم اطلاع از حكمت نيست تا درباره ي خداوند محال باشد.
و گاهي نيز ممكن است حكمي كه روي يك مصلحت واقعي تشريع شده بود، پس از مدتي نسخ شود، ولي نه به اين معنا كه آن حكم براي هميشه تشريع شده بود و بعداً در اثر كشف مصلحت واقعي يا برخورد با اشكال در مقام اجرا، به ناچار از طرف شارع تبصره خورده و يا تغيير پيدا كرده است، بلكه بدين معني كه مدت آن حكم در علم خدا از روز اول كوتاه و موقت بوده و پس از تمام شدن مدت آن، رفع و يا تغيير آن اعلان شده است، بنابراين؛ نسخ شرعي در واقع بر اين معني است كه مدت حكم از اول موقت و محدود بوده و سپري شدن دوران آن، به عنوان نسخ اعلان مي شود، و نسخ به اين معني هيچ اشكال و محذوري ندارد و قطعاً امكان پذير مي باشد؛ زيرا تأثير و دخالت خصوصيات و شرائط زمان در ملاك و حكمت احكام و تشريع آن قابل انكار و ترديد نيست و ممكن است يك زمان، شرايط و خصوصيّاتي داشته باشد كه حكم مخصوص را ايجاد كند و زمان ديگر، با شرايط خاص ديگر، حكم ديگر را.
به بيان ديگر، در هر حركت اصلاحي و روبه پيش، لازمه ي تكامل، نسخ برخي آيين نامه ها و دستورالعمل ها مي باشد؛ زيرا در يك حركت تدريجي وجود مراحل پي درپي و تغيير شرايط، لزوم بازنگري در برنامه را ضروري مي سازد، البته اين تا موقعي است كه حركت به رشد نهايي و كمالِ مقصود نرسيده باشد، لذا هرگاه برنامه ها تكامل يافت مسأله ي نسخ نيز منتفي مي شود و از اين رو نسخ در يك شريعت تا موقعي است كه پيامبر حيات داشته باشد و فوت وي ديگر جايي براي نسخ در شريعت باقي نمي گذارد. به عنوان مثال، نسخِ پياپي در يك شريعت نوبنياد همانند نسخه هاي طبيب است كه با شرائط و احوال مريض تغيير پيدا مي كند، و نسخه ي ديروز در جاي خودمفيد، و نسخه ي امروز نيز در جاي خود مفيد است لذا خداوند مي فرمايد: «ما نَنْسَخْ مِن ءايَة أَوْ نَنْسِها نَأْتَ بِخَير مِنْها أَوْ مِثْلِها» يعني: هر حكمي را نسخ كنيم، و يا (نسخ) آن را به تأخير اندازيم، بهتر از آن، يا همانند آن را مي آوريم. پس هر گونه نسخ كه صورت مي گيرد هر يك در جاي خود درست بوده و نسبت به شرايط، رعايت اصلح شده است، و مقصود از «خيرٌ منها أَو مثلها» لحاض دو حالت است: اگر حكم ديروز را نسبت به شرايط امروز بنگري حكم امروز اصلح (خير) است و اگر هر يك را در جاي خود بنگري هر دو حكم همانندند؛ زيرا هر يك با شرايط متناسب خود توافق كامل دارد؛ از طرفي اين آيه مي خواهد اين شُبهه را بزدايد كه در نسخِ احكام يا شرايع هيچ گونه اشتباه يا تغيير در رأي كه حاكي از پي بردن به ناروايي حكم سابق باشد رُخ نداده است بلكه هر يك در جاي خود روا مي باشد.[2]
نكات مهم سه گانه؛
1ـ مورد نسخ: نسخ فقط در اوامر و نواهي است يعني فقط در احكام شرعي مي باشد، و لذا در مورد مسائل عقلي و اعتقادات، مثلا در مورد ذات يا صفات خداوند متعال، و يا نسبت به ارسال پيامبران و كتاب هاي آسماني آنها، و همچنين در مورد روز قيامت، و نيز اصول عبادات و معاملات و...، نسخ وجود ندارد، زيرا اين اصولِ اعتقادي در تمام شرايع الهي وجود داشته و مورد اتفاق نظر همه ي شرايع مي باشند، همان طور كه خداوند متعال فرمود: «شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدّينِ ما وَصي بِه نوُحاً و الَّذي أوحَينا اِلَيْكَ وَ ما وَصَّيْنا بِهِ اِبراهيمَ وَ مُوسي و عيسي، أَن أَقيمُوا الدّينَ وَ لا تَتَفَرَّقُوا فيه.» «آييني را براي شما تشريع كرد كه به نوح توصيه كرده بود؛ و آنچه را بر تو وحي فرستاديم و به ابراهيم و موسي و عيسي سفارش كرديم اين بود كه: دين را برپا داريد و در آن تفرقه ايجاد نكنيد.»[3]
2ـ ناسخ كيست؟ ناسخ تنها و تنها بايد شارع حكيم باشد ولي پيامبران و امامان معصوم (عليهم السلام) چون از منبع وحي سخن مي گويند «وَ ما يَنطقُ عنِ الهوي، اِن هُوَ وَحْي يُوحي.» «و پيامبر از روي هواي نفس سخن نمي گويد بلكه هر چه مي گويد چيزي نيست مگر اين كه به او وحي شده است». لذا به آنان نيز اطلاق شارع مي گردد و غير از اينها، ديگران حقّي در نسخ ندارند.
3ـ تعداد آيات منسوخه؛ كساني كه شرايط مقرر در تحقيق نسخ را ناديده گرفته، يا نسخ را به مفهوم عام آن گرفته اند (كه نزد پيشينيان كاربرد داشته و شامل عام و خاص، و مطلق و مقيد نيز شده) آمار آيات منسوخه را تا 288 آيه رسانده اند، ولي به نظر مي رسد كه يك زياده روي است و با ضوابط نسخ سازگاري ندارد؛ از طرفي مي بينيم كه در كتاب البيان، آيت اللّه خويي به بيش از يك آيه (آيه ي نجواي) قائل به نسخ نيست. ولي با ملاحظه آيات ديگري در اين باب، آيات منسوخه حدود بيست و اندي خواهد بود، از اين رو شُبهه ي وجود آيات منسوخه ي در قران كه موجب گمراه شدن مراجعه كنندگان باشد، اساساً منتفي است.[4]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
(توجه: كليّات تحقيق به صورت اقتباس از بخش نسخ در قرآن كريم، از منابع ذيل مي باشد.)
1ـ سيد ابوالقاسم خوئي؛ البيان في تفسير القرآن؛ (بي محل: انتشارات اميد، بي تا)، ص 277 به بعد.
2ـ سيد محمدباقر حكيم؛ علوم القرآن؛ (قم، مجمع الفكر الاسلامي، چاپ سوم، بي تا).
3ـ محمدهادي معرفت؛ التمهيد في علوم القرآن؛ (قم: بمركز مديريت حوزه ي علميّه ي قم، چاپ سوم، 1414).
4ـ محمدهادي معرفت؛ علوم قرآني؛ (قم: مؤسسه فرهنگي انتشاراتي التمهيد، چاپ اول).
5ـ منّاع القطّان؛ مباحث في علوم القرآن؛ (رياض: مكتبة المعارف للنشر، چاپ اول).
6ـ حسين جوان آراسته؛ در سنامه علوم قرآني؛ (قم: انتشارات دفتر تبليغات، چاپ اول).
7ـ محمدباقر سعيدي روشن؛ علوم قرآني؛ (قم: مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني، چاپ اول).
8ـ سيدابوالقاسم خوئي؛ بيان در علوم و مسائل كلي قرآن؛ ترجمه ي محمدصادق نجفي و... (خوي: دانشگاه آزاد اسلامي، چاپ پنجم).
--------------------------------------------------------------------------------
[1]- خوئي، ابوالقاسم، بيان در علوم و مسائل كلي قرآن، ترجمه محمد صادق نجفي و هاشم زاده هريسي، واحد خوي، دانشگاه آزاد اسلامي، چاپ پنجم، ج2، صص478-662.
[2]- معرفت، محمدهادي، علوم قرآني، قم، مؤسسه فرهنگي انتشاراتي التمهيد، ص 249.
[3]- ابراهيم/ 13.
[4]- معرفت، محمدهادي، علوم قرآني، همان.

مسأله نسخ اجمالاً مورد اتفاق همة مسلمين است. "بنابر عقيدة تمام علما و دانشمندان اسلامي، نسخ در احكام محال نيست، بلكه ممكن است حكمي از احكام الهي در مرحلة قانوان‎گذاري و تشريع برداشته شود و تغيير پيدا كند.[1]
از همان عهد نخست اسلام نيز، شناخت ناسخ و منسوخ قرآن در ميان مسلمانان به گونه‏‎اي اهميت داشت كه در اصل وجود آن بحث نمي‎كردند. چنان‎كه حضرت علي ـ عليه السّلام ـ به قاضي ابو يحيي فرمود:
آيا ناسخ را از منسوخ مي‎شناسي كه در مقام تفسير كتاب الهي هستي؟ گفت: خدا بهتر مي‎داند. امام فرمود: «هلكت و اهلكت»[2] خودت هلاك شدي و ديگران را نيز هلاك كردي. البتّه بهترين دليل بر امكان نسخ وجود آيات ناسخ و منسوخ است. بعد از روشن شدن اتفاق نظر علماي اسلام بر امكان نسخ، در بيان چگونگي و علت نسخ گفته مي شود:
حكمي كه از طرف خداوند تشريع مي‎شود، هميشه هدف اصلي آن عمل يا ترك كار خاصي نيست، بلكه چه بسا اهداف و منظورهاي ديگري در كار باشد. "حكمت اساسي تدريج در تشريع و نزول آيات قرآن كريم، قانون فطري، طبيعي و معقول تعليم و تربيت مخاطبان مي‎باشد. خداي متعال براي تثبيت معارف و نظام‎هاي ارزشي جاودانه اسلام، شرايط عيني و واقعيت‎هاي خارجي معرفتي وتوان علمي مخاطب‎هاي انساني را در نظر گرفته است، تا مرحله به مرحله پذيراي ابعاد گوناگون معرفتي و دستورات رفتاري اين آيين پايدار باشند. بنابر مصالح مورد نظر، احكام الهي همه يكسان و يكنواخت نمي‎باشد. برخي احكام به حسب شرايط و موقعيت اجتماعي عصر نزول، داراي مصلحت موقت بوده و در نتيجه، حكم خاص آن موارد نيز از همان آغاز در نزد خداوند، قلمروي محدود داشته است، ليكن بنابر حكمت‎هايي، بر مردم مكتوم و پوشيده داشته شده‎اند؛[3] مثل مسئله تغيير قبله[4] كه بيان موقتي بودن قبله بيت‎المقدس در زماني كه مسلمان‎ها در فشار بودند، موجب گشوده شدن جبهه جديدي در مقابل يهود و نصاري مي‎شد و اين به صلاح مسلمان‎ها نبود.
گاهي نيز ممكن است تشريع حكمي براي آزمايش و امتحان افراد باشد، بنابراين تشريع اين حكم و رفع آن هر دو داراي مصلحت بوده است؛ مثل آيات 12 و 13 سوره مجادله. از سوي ديگر، تأثير و دخالت خصوصيات زمان در ملاك و حكمت قوانين الهي قابل انكار نيست مثل اين‎كه نماز، روزه، حج و... هر يك در زمان معين و مناسبي واجب شده‎اند. يعني زمان در وجوب اين احكام دخالت داشته است.
از سوي ديگر، همان‎طور كه زمان از نظر اوقات و روزها داراي خصوصياتي است، ممكن است از نظر مدت و استمرار هم داراي خصوصيت و امتياز خاصي باشد و انجام دادن امري در مدت معين و خاص داراي مصلحت باشد و پس از انقضاي اين مدت اين مصلحت از بين برود.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . خويي، سيد ابوالقاسم، شناخت قرآن، تلخيص و ترجمه هاشم هريسي، ص 355.
[2] . سعيدي روشن، محمدباقر، علوم قرآن، ص 301؛ و وسايل الشيعه، ج 18، ص 135.
[3] . همان، ص 304.
[4] . سورة بقره، آية 150.

فرق نسخ و تخصيص:
نسخ عبارت از قطع و رفع حكم سابق از تمام افراد موضوع در زمان لاحق است امّا تخصيص محدود كردن و منحصر كردن حكم عام از بعض افراد و رفع حكم از ساير افراد و اخراج آنها از شمول حكم مي‌باشد.
فرق نسخ و بدا:
بدا در تكوينيات است كه مردم به حسب ظاهر بر ثبوت چيزي گمان مي‌كنند و از رفع آن بي‌خبرند كه بعداً‌ تبدل مي‌يابد و در موقع خود بر آن آگاهي پيدا مي‌كنند و گمان مي‌كنند كه بدا حاصل شده است لذا بدا و نسخ در اين جهت مثل هم مي‌باشند، با اين تفاوت كه نسخ در تشريعيات است و بدا در تكوينيات است.[1]
ادله منكرين نسخ:
1. نسخ در احكام خدا مستلزم يكي از دو امر محال است؛ زيرا شارع كه حكم اولي را تغيير مي‌دهد يا به اين جهت است كه حكمت و مصلحت را در مقام تشريع و قانونگذاري رعايت نكرده است و يا اين‌كه سرنوشت كار را نمي‌دانسته و در نتيجه قانون در مقام اجراء با مشكل روبرو شده و به ناچار آن را نسخ كرده است و هر دو در مورد خداوند محال هستند.
جواب: گاهي حكمي كه از طرف خداوند تشريع مي‌شود هدف از آن اجراء شدن آن حكم نيست بلكه هدفي ديگر در كار است مثل آزمايش و امتحان و يا اتمام حجت، در اين موارد نسخ هيچ گونه محذور و و اشكالي ندارد؛ زيرا هر دو حكم در جاي خود داراي حكمت و مصلحت هستند و برخلاف مصلحت يا ناشي از عدم اطلاع از حكمت نيست گاهي هم ممكن است حكمي براساس مصلحتي تشريع شود ولي پس از مدتي نسخ شود به اين معنا كه از اول آن حكم در علم خداوند كوتاه و موقت بوده و پس از تمام شدن آن مدت رفع و تغيير آن اعلان شده است.[2]
2. خداوند كه مي‌دانست اين حكم محدود است و به نسخ منجر مي‌شود پس چرا چنين قانوني را وضع كرد؟
جواب: خداوند با اين كار مي‌تواند افراد را امتحان كند كه آيا به اين حكم عمل مي‌كنند يا نه، مثل اين‌كه خداوند حضرت ابراهيم را به ذبح اسماعيل امر فرمود. علاوه بر اين‌كه ممكن است هدف از حكم اول بعث و اراده جدي بوده باشد و خواست كه اين حكم اجراء شود مثل آيه نجوي كه مردم مأمور به صدقه دادن در موقع پرسش از رسول‌الله ـ صلي الله عليه و آله ـ بودند، و به اين وسيله مسلمانان واقعي و منقاد محض از غير آن معلوم شوند.
3. بعضي براي انكار نسخ به آية: «لا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ»[3] استدلال كرده‌اند، ترجمه اين آيه مي‌گويد: قرآن در معرض بطلان قرار نمي‌گيرد و از آنجا كه نسخ ابطال حكمي است كه در آيه‌اي آمده است پس طبق اين آيه در قرآن نسخ وجود ندارد.
جواب: نسخ باطل نمي‌باشد تا آن‌كه ورود آن در قرآن خلاف اين آيه باشد بلكه نسخ حق است و موافق با حكمت و مصلحت است.[4]
4. وجود آيات منسوخ در قرآن موجب گمراهي مي‌گردد و برخي ندانسته‌ آيه منسوخ را مورد عمل قرار مي‌دهند.
جواب: پي‌آمدهاي جهل و ناداني افراد از خودشان نشأت گرفته و اگر اهل دانش باشند مي‌توانند ناسخ را از منسوخ تشخيص بدهند، همان‌طوري كه جدا كردن آيات محكم و متشابه كار دشواري است امّا براي دانشمندان ثابت قدم كاري آسان است.
5. وجود آيات ناسخ و منسوخ در قرآن مستلزم وجود تنافي ميان برخي آيات مي‌شود و با آيه: «أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً»[5] سازگار نمي‌باشد چون اين آيه تنافي و تضاد را در بين آيات نفي مي‌كند.
جواب: وجود تنافي و تضاد در صورتي است كه ظاهري نباشد ولي اگر هر حكم منسوخي از نظر زمان و مکان با حكم ناسخ مغايرت داشت و هر كدام در جاي خود داراي مصلحت زماني خويش بود، در آن صورت ديگر تنافي وجود ندارد، وتعارض و تنافي بين آنها بدوي است و مستقر نمي‌باشد چنان‌كه معارضة خاص و عام و مطلق و مقيد بد وي است و با تأمل قابل حل است.[6]
6. اصلاً وجود آيات منسوخ در قرآن چه فايده‌اي جز تلاوت لفظ بدون محتوي دارد؟
جواب: نفس وجود آيات منسوخ و ناسخ سير تاريخي و مراحل تشريع احكام را نشان مي‌دهد و اين خود يك ارزش تاريخي ديني دارد كه مراحل تكامل شريعت را نشان مي‌دهد. علاوه بر آن‌كه قرآن در جنبه‌هاي مختلف داراي اعجاز مي‌باشد ومنحصر به جنبه تشريع احكام نمي‌باشد بلكه اعجاز بياني قرآن هم از اهميت بالايي برخوردار است و هر آيه‌اي سندي از اعجاز قرآن است.[7]
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . معرفت، محمدهادي، علوم قرآني، قم، مؤسسه فرهنگي التمهيد، چاپ اول، 1378، ص 254.
[2] . خويي، ابوالقاسم، محاضرات، قم، ناشر دارالهادي للمطبوعات، چاپ سوم، 1410ه‍ ، ج 5، ص 328.
[3] . فصلت/ 42.
[4] . حكيم، محمدباقر علوم قرآني، ترجمه محمدعلي لساني فشاركي، تهران، مؤسسه فرهنگي انتشاراتي تبيان، چاپ اول، 1378، ص 211.
[5] . نساء/ 82.
[6] . معرفت، محمدهادي علوم قرآني، (قم، موسسه فرهنگي التمهيد، چاپ اول، 1378، ص 268.
[7] . همان.

فرق نسخ و تخصيص:
نسخ عبارت از قطع و رفع حكم سابق از تمام افراد موضوع در زمان لاحق است امّا تخصيص محدود كردن و منحصر كردن حكم عام از بعض افراد و رفع حكم از ساير افراد و اخراج آنها از شمول حكم مي‌باشد.
فرق نسخ و بدا:
بدا در تكوينيات است كه مردم به حسب ظاهر بر ثبوت چيزي گمان مي‌كنند و از رفع آن بي‌خبرند كه بعداً‌ تبدل مي‌يابد و در موقع خود بر آن آگاهي پيدا مي‌كنند و گمان مي‌كنند كه بدا حاصل شده است لذا بدا و نسخ در اين جهت مثل هم مي‌باشند، با اين تفاوت كه نسخ در تشريعيات است و بدا در تكوينيات است.[1]
ادله منكرين نسخ:
1. نسخ در احكام خدا مستلزم يكي از دو امر محال است؛ زيرا شارع كه حكم اولي را تغيير مي‌دهد يا به اين جهت است كه حكمت و مصلحت را در مقام تشريع و قانونگذاري رعايت نكرده است و يا اين‌كه سرنوشت كار را نمي‌دانسته و در نتيجه قانون در مقام اجراء با مشكل روبرو شده و به ناچار آن را نسخ كرده است و هر دو در مورد خداوند محال هستند.
جواب: گاهي حكمي كه از طرف خداوند تشريع مي‌شود هدف از آن اجراء شدن آن حكم نيست بلكه هدفي ديگر در كار است مثل آزمايش و امتحان و يا اتمام حجت، در اين موارد نسخ هيچ گونه محذور و و اشكالي ندارد؛ زيرا هر دو حكم در جاي خود داراي حكمت و مصلحت هستند و برخلاف مصلحت يا ناشي از عدم اطلاع از حكمت نيست گاهي هم ممكن است حكمي براساس مصلحتي تشريع شود ولي پس از مدتي نسخ شود به اين معنا كه از اول آن حكم در علم خداوند كوتاه و موقت بوده و پس از تمام شدن آن مدت رفع و تغيير آن اعلان شده است.[2]
2. خداوند كه مي‌دانست اين حكم محدود است و به نسخ منجر مي‌شود پس چرا چنين قانوني را وضع كرد؟
جواب: خداوند با اين كار مي‌تواند افراد را امتحان كند كه آيا به اين حكم عمل مي‌كنند يا نه، مثل اين‌كه خداوند حضرت ابراهيم را به ذبح اسماعيل امر فرمود. علاوه بر اين‌كه ممكن است هدف از حكم اول بعث و اراده جدي بوده باشد و خواست كه اين حكم اجراء شود مثل آيه نجوي كه مردم مأمور به صدقه دادن در موقع پرسش از رسول‌الله ـ صلي الله عليه و آله ـ بودند، و به اين وسيله مسلمانان واقعي و منقاد محض از غير آن معلوم شوند.
3. بعضي براي انكار نسخ به آية: «لا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ»[3] استدلال كرده‌اند، ترجمه اين آيه مي‌گويد: قرآن در معرض بطلان قرار نمي‌گيرد و از آنجا كه نسخ ابطال حكمي است كه در آيه‌اي آمده است پس طبق اين آيه در قرآن نسخ وجود ندارد.
جواب: نسخ باطل نمي‌باشد تا آن‌كه ورود آن در قرآن خلاف اين آيه باشد بلكه نسخ حق است و موافق با حكمت و مصلحت است.[4]
4. وجود آيات منسوخ در قرآن موجب گمراهي مي‌گردد و برخي ندانسته‌ آيه منسوخ را مورد عمل قرار مي‌دهند.
جواب: پي‌آمدهاي جهل و ناداني افراد از خودشان نشأت گرفته و اگر اهل دانش باشند مي‌توانند ناسخ را از منسوخ تشخيص بدهند، همان‌طوري كه جدا كردن آيات محكم و متشابه كار دشواري است امّا براي دانشمندان ثابت قدم كاري آسان است.
5. وجود آيات ناسخ و منسوخ در قرآن مستلزم وجود تنافي ميان برخي آيات مي‌شود و با آيه: «أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً»[5] سازگار نمي‌باشد چون اين آيه تنافي و تضاد را در بين آيات نفي مي‌كند.
جواب: وجود تنافي و تضاد در صورتي است كه ظاهري نباشد ولي اگر هر حكم منسوخي از نظر زمان و مکان با حكم ناسخ مغايرت داشت و هر كدام در جاي خود داراي مصلحت زماني خويش بود، در آن صورت ديگر تنافي وجود ندارد، وتعارض و تنافي بين آنها بدوي است و مستقر نمي‌باشد چنان‌كه معارضة خاص و عام و مطلق و مقيد بد وي است و با تأمل قابل حل است.[6]
6. اصلاً وجود آيات منسوخ در قرآن چه فايده‌اي جز تلاوت لفظ بدون محتوي دارد؟
جواب: نفس وجود آيات منسوخ و ناسخ سير تاريخي و مراحل تشريع احكام را نشان مي‌دهد و اين خود يك ارزش تاريخي ديني دارد كه مراحل تكامل شريعت را نشان مي‌دهد. علاوه بر آن‌كه قرآن در جنبه‌هاي مختلف داراي اعجاز مي‌باشد ومنحصر به جنبه تشريع احكام نمي‌باشد بلكه اعجاز بياني قرآن هم از اهميت بالايي برخوردار است و هر آيه‌اي سندي از اعجاز قرآن است.[7]
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . معرفت، محمدهادي، علوم قرآني، قم، مؤسسه فرهنگي التمهيد، چاپ اول، 1378، ص 254.
[2] . خويي، ابوالقاسم، محاضرات، قم، ناشر دارالهادي للمطبوعات، چاپ سوم، 1410ه‍ ، ج 5، ص 328.
[3] . فصلت/ 42.
[4] . حكيم، محمدباقر علوم قرآني، ترجمه محمدعلي لساني فشاركي، تهران، مؤسسه فرهنگي انتشاراتي تبيان، چاپ اول، 1378، ص 211.
[5] . نساء/ 82.
[6] . معرفت، محمدهادي علوم قرآني، (قم، موسسه فرهنگي التمهيد، چاپ اول، 1378، ص 268.
[7] . همان.

مسأله نسخ اجمالاً مورد اتفاق همة مسلمين است. "بنابر عقيدة تمام علما و دانشمندان اسلامي، نسخ در احكام محال نيست، بلكه ممكن است حكمي از احكام الهي در مرحلة قانوان‎گذاري و تشريع برداشته شود و تغيير پيدا كند.[1]
از همان عهد نخست اسلام نيز، شناخت ناسخ و منسوخ قرآن در ميان مسلمانان به گونه‏‎اي اهميت داشت كه در اصل وجود آن بحث نمي‎كردند. چنان‎كه حضرت علي ـ عليه السّلام ـ به قاضي ابو يحيي فرمود:
آيا ناسخ را از منسوخ مي‎شناسي كه در مقام تفسير كتاب الهي هستي؟ گفت: خدا بهتر مي‎داند. امام فرمود: «هلكت و اهلكت»[2] خودت هلاك شدي و ديگران را نيز هلاك كردي. البتّه بهترين دليل بر امكان نسخ وجود آيات ناسخ و منسوخ است. بعد از روشن شدن اتفاق نظر علماي اسلام بر امكان نسخ، در بيان چگونگي و علت نسخ گفته مي شود:
حكمي كه از طرف خداوند تشريع مي‎شود، هميشه هدف اصلي آن عمل يا ترك كار خاصي نيست، بلكه چه بسا اهداف و منظورهاي ديگري در كار باشد. "حكمت اساسي تدريج در تشريع و نزول آيات قرآن كريم، قانون فطري، طبيعي و معقول تعليم و تربيت مخاطبان مي‎باشد. خداي متعال براي تثبيت معارف و نظام‎هاي ارزشي جاودانه اسلام، شرايط عيني و واقعيت‎هاي خارجي معرفتي وتوان علمي مخاطب‎هاي انساني را در نظر گرفته است، تا مرحله به مرحله پذيراي ابعاد گوناگون معرفتي و دستورات رفتاري اين آيين پايدار باشند. بنابر مصالح مورد نظر، احكام الهي همه يكسان و يكنواخت نمي‎باشد. برخي احكام به حسب شرايط و موقعيت اجتماعي عصر نزول، داراي مصلحت موقت بوده و در نتيجه، حكم خاص آن موارد نيز از همان آغاز در نزد خداوند، قلمروي محدود داشته است، ليكن بنابر حكمت‎هايي، بر مردم مكتوم و پوشيده داشته شده‎اند؛[3] مثل مسئله تغيير قبله[4] كه بيان موقتي بودن قبله بيت‎المقدس در زماني كه مسلمان‎ها در فشار بودند، موجب گشوده شدن جبهه جديدي در مقابل يهود و نصاري مي‎شد و اين به صلاح مسلمان‎ها نبود.
گاهي نيز ممكن است تشريع حكمي براي آزمايش و امتحان افراد باشد، بنابراين تشريع اين حكم و رفع آن هر دو داراي مصلحت بوده است؛ مثل آيات 12 و 13 سوره مجادله. از سوي ديگر، تأثير و دخالت خصوصيات زمان در ملاك و حكمت قوانين الهي قابل انكار نيست مثل اين‎كه نماز، روزه، حج و... هر يك در زمان معين و مناسبي واجب شده‎اند. يعني زمان در وجوب اين احكام دخالت داشته است.
از سوي ديگر، همان‎طور كه زمان از نظر اوقات و روزها داراي خصوصياتي است، ممكن است از نظر مدت و استمرار هم داراي خصوصيت و امتياز خاصي باشد و انجام دادن امري در مدت معين و خاص داراي مصلحت باشد و پس از انقضاي اين مدت اين مصلحت از بين برود.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . خويي، سيد ابوالقاسم، شناخت قرآن، تلخيص و ترجمه هاشم هريسي، ص 355.
[2] . سعيدي روشن، محمدباقر، علوم قرآن، ص 301؛ و وسايل الشيعه، ج 18، ص 135.
[3] . همان، ص 304.
[4] . سورة بقره، آية 150.